Στέγη για όλους: το στοίχημα της Ελλάδας στην ευρωπαϊκή στρατηγική για προσιτή κατοικία

Η Ευρωπαϊκή Ένωση τα τελευταία χρόνια προωθεί ενεργά μια νέα «Ατζέντα για την Προσιτή Στέγη», με στόχο να αντιμετωπιστεί η ολοένα και πιο έντονη στεγαστική κρίση που πλήττει εκατομμύρια πολίτες. Το σχέδιο φιλοδοξεί να ενισχύσει τα κράτη-μέλη ώστε να αναπτύξουν μηχανισμούς κοινωνικής κατοικίας, προσιτών ενοικίων και βιώσιμης αστικής ανάπτυξης. Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα καλείται να χαράξει μια συγκροτημένη πολιτική που θα εξασφαλίζει τη στέγη ως δικαίωμα και όχι ως προνόμιο λίγων.

Η στέγη έχει πάψει εδώ και καιρό να είναι αυτονόητο κοινωνικό αγαθό στη χώρα μας. Οι τιμές των ενοικίων και των ακινήτων έχουν εκτοξευθεί, καθιστώντας τη διαβίωση στις πόλεις δυσβάσταχτη για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Σύμφωνα με την Eurostat, το 35,5% του διαθέσιμου εισοδήματος των ελληνικών νοικοκυριών κατευθύνεται σε στεγαστικές δαπάνες – το υψηλότερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Παράλληλα, σχεδόν οι μισοί ενοικιαστές δαπανούν πάνω από το 40% του εισοδήματός τους για στέγη, ενώ η χώρα κατέχει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά καθυστερήσεων πληρωμών ενοικίων ή στεγαστικών δανείων.

Η κρίση αυτή δεν είναι ένα φυσικό φαινόμενο. Η κατάργηση του Οργανισμού Εργατικής Κατοικίας το 2012 στέρησε από την Ελλάδα τον μοναδικό δημόσιο φορέα που παρείχε προσιτή στέγη. Η άρση της προστασίας της πρώτης κατοικίας, η ανεξέλεγκτη εξάπλωση των βραχυχρόνιων μισθώσεων και τα επενδυτικά προγράμματα τύπου Golden Visa, περιόρισαν ακόμη περισσότερο το διαθέσιμο στεγαστικό απόθεμα. Το κράτος αποσύρθηκε από έναν πυλώνα κοινωνικής πολιτικής, αφήνοντας την αγορά να καθορίζει τις ισορροπίες – με αποτέλεσμα το κέρδος να υπερισχύει του κοινωνικού συμφέροντος.

Αντίθετα, πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν ακολουθήσει μια διαφορετική προσέγγιση, διατηρώντας σημαντικό μέρος των κατοικιών σε μη κερδοσκοπικό ή δημόσιο έλεγχο. Στην Ολλανδία το 34% των κατοικιών είναι κοινωνικά ενοικιαζόμενες, στην Αυστρία το 24% και στη Δανία πάνω από 20%. Στην Ελλάδα, το ποσοστό είναι ουσιαστικά μηδενικό. Όμως, εκεί όπου υπάρχει στρατηγική κοινωνικής κατοικίας, η αγορά εξισορροπείται, τα ενοίκια παραμένουν προσιτά και οι πόλεις αποφεύγουν φαινόμενα γκετοποίησης.

Η πρόταση για τη δημιουργία Στεγαστικού Ταμείου στη χώρα μας επιχειρεί να καλύψει αυτό το θεσμικό και κοινωνικό κενό. Στα πρότυπα του δανέζικου Landsbyggefonden, το Ταμείο θα μπορούσε να αποτελέσει έναν εθνικό μηχανισμό χρηματοδότησης κοινωνικής στέγασης με διαφανή, δίκαιο και ανακυκλούμενο τρόπο. Το σχέδιο προβλέπει την αξιοποίηση μέρους της δημόσιας περιουσίας – για παράδειγμα η Εταιρεία Ακινήτων Δημοσίου διαχειρίζεται περίπου 36.000 ακίνητα, πολλά από τα οποία παραμένουν ανενεργά. Στις πόλεις, προτεραιότητα θα είχε η ανακαίνιση υφιστάμενων κτιρίων, ενώ στην περιφέρεια και τα νησιά θα μπορούσαν να κατασκευαστούν νέα συγκροτήματα προσιτών κατοικιών. Μια τέτοια στρατηγική όχι μόνο θα αύξανε το διαθέσιμο απόθεμα, αλλά και θα ενίσχυε την αποκέντρωση και την τοπική ανάπτυξη.

Η χρηματοδότηση ενός τέτοιου Ταμείου θα πρέπει να στηρίζεται σε σταθερούς πόρους και όχι σε προσωρινές επιδοτήσεις. Μπορεί να προέλθει από τη φορολόγηση μεγάλης ακίνητης περιουσίας, από την ενεργοποίηση φόρων υπεραξίας που έχουν θεσπιστεί αλλά δεν εφαρμόζονται, από μέρους των πόρων ασφαλιστικών Ταμείων, καθώς και από ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία όπως το InvestEU, το Ταμείο Ανάκαμψης ή δάνεια της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων. Το σημαντικό είναι ότι μεσοπρόθεσμα το Ταμείο αυτοχρηματοδοτείται μέσα από τα κοινωνικά μισθώματα, εξασφαλίζοντας τη βιωσιμότητα του συστήματος και αποτελώντας πόρο για τα ασφαλιστικά ταμεία που επένδυσαν στις κοινωνικές κατοικίες.

Η λειτουργία του πρέπει να βασίζεται στη διαφάνεια και στη συμμετοχικότητα. Μια ψηφιακή πλατφόρμα θα συγκεντρώνει τις διαθέσιμες κατοικίες και τις αιτήσεις, με βάση εισοδηματικά και κοινωνικά κριτήρια. Το διοικητικό συμβούλιο του Ταμείου πρέπει να περιλαμβάνει, εκτός από τα κυβερνητικά μέλη, εκπροσώπους της τοπικής αυτοδιοίκησης, των συνδικαλιστικών οργανώσεων, των ενοικιαστών, των φοιτητών και των οργανώσεων ΑμεΑ. Διότι έτσι θα διασφαλιστεί ο κοινωνικός έλεγχος και η λογοδοσία.

Ήδη στη Θεσσαλονίκη εφαρμόζεται πιλοτικό πρόγραμμα κοινωνικής μίσθωσης με ανακαινισμένα δημόσια ακίνητα που διατίθενται σε χαμηλό ενοίκιο σε ευάλωτα νοικοκυριά – ένα πρώτο δείγμα γραφής ότι η κοινωνική στέγη είναι εφικτή, εφόσον υπάρξει πολιτική βούληση και στήριξη.

Η συζήτηση για το Στεγαστικό Ταμείο είναι ταυτόχρονα συζήτηση για τις προτεραιότητες μιας κοινωνίας. Όταν οι δημόσιοι πόροι κατευθύνονται σε εξοπλισμούς ή το δημόσιο δρα ως real estate επενδυτής, ενώ η κοινωνική στέγαση μένει πίσω, τότε το πρόβλημα δεν είναι οικονομικό αλλά πολιτικό.

Η Ε.Ε., μέσα από την Ατζέντα για την Προσιτή Στέγη, αναγνωρίζει τη στέγη ως αναπόσπαστο μέρος του κοινωνικού κεκτημένου. Αν η Ελλάδα επιθυμεί πραγματικά να ευθυγραμμιστεί με αυτή την ευρωπαϊκή πορεία, η δημιουργία ενός Στεγαστικού Ταμείου δεν είναι πολυτέλεια· είναι αναγκαιότητα. Γιατί η στέγη δεν είναι επένδυση, είναι δικαίωμα.