Από την (απρόθυμη) υποδοχή στην απώθηση με κάθε κόστος

Δεν υπάρχει κάτι καλύτερο από το να δέχεσαι με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο άρθρο της Ντίνας Βαΐου, προϊόν της οργής που της προκάλεσε το πρόσφατο έγκλημα της Χίου με τους 15 κατακρεουργημένους πρόσφυγες/μετανάστες,  άνδρες, γυναίκες και παιδιά. Ξέρεις, πριν το διαβάσεις, ότι θα είναι ένα πολιτικό κείμενο, βασισμένο σε επιστημονική γνώση και εμπειρία, λιτό και χωρίς μεγαλοστομίες. Και πόσο, αλήθεια, περισσότερο μπορείς να εκτιμήσεις την αριστερή σεμνότητα μιας ομότιμης καθηγήτριας του Πολυτεχνείου, με ελληνική και διεθνή αναγνώριση, συγγραφέα πολυάριθμων βιβλίων και άρθρων, συνεργάτιδα της Εποχής από την ίδρυσή της, η οποία σου γράφει ότι δεν θα παρεξηγηθεί αν δεν μπει το κείμενό της στις Ιδέες στην περίπτωση που δεν θεωρηθεί «κατάλληλο και ενδιαφέρον»; Δεν συνεχίζω γιατί ξέρω πόσο άβολα θα νοιώσει διαβάζοντας αυτές τις γραμμές.

Το άρθρο της Βαΐου διατρέχει, προφανώς πολύ συνοπτικά, την αντιμετώπιση από το ελληνικό κράτος, το μεγάλο και μικρομεσαίο κεφάλαιο, αλλά και τον γηγενή πληθυσμό, των μεταναστευτικών ροών προς τη χώρα μας, τα τελευταία σαράντα χρόνια. Έτσι, οι παλιότεροι/ες ίσως θυμηθούν και οι νεότεροι/ες μάθουν ότι υπήρξαν περίοδοι της πρόσφατης ελληνικής ιστορίας στις οποίες οι «λαθρομετανάστες» όχι μόνο δεν θεωρούνταν επικίνδυνοι «εισβολείς», αλλά ήταν –στα κρυφά– καλοδεχούμενοι/ες επειδή κάλυπταν, με το πολύ χαμηλό κόστος αναπαραγωγής της εργατικής τους δύναμης, ανάγκες σε διάφορους οικονομικούς και κοινωνικούς τομείς (αγροτικός, κατασκευαστικός, τουριστικός, φροντίδας). Σήμερα, όμως, που με στόχο την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη αύξηση του κέρδους ωθούνται προς τα κάτω οι αμοιβές και οι εργασιακές συνθήκες και των ντόπιων εργαζόμενων, ο σύγχρονος καπιταλισμός εκδηλώνει ξεκάθαρα, δια του ελληνικού κράτους, τα φονικά του ένστικτα εναντίον των μεταναστών και των μεταναστριών, υπό τις επευφημίες των κάθε λογής ακροδεξιών και, δυστυχώς, με την ανοχή μεγάλου μέρους της ελληνικής κοινωνίας. Να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να ανατρέψουμε αυτή την απάνθρωπη κατάσταση.

Χ.Γο.

Ψηφίδες μεταναστευτικών κινήσεων προς την Ελλάδα [1]

Από τις 3 Φεβρουαρίου 2026, τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης προσπαθούν χωρίς ντροπή να μας πείσουν ότι είναι δυνατόν ένα φουσκωτό σκάφος, υπερφορτωμένο μετανάστες/πρόσφυγες, γυναίκες άνδρες και παιδιά, να εμβολίσει ένα δυνατό, ταχύπλοο, πλήρως εξοπλισμένο σκάφος του Λιμενικού. Σε πείσμα της λογικής, αλλά και της …ναυπηγικής. Οι 15 νεκροί της εγκληματικής αυτής σύγκρουσης έρχονται να προστεθούν στους εκατοντάδες της Πύλου, του Φαρμακονησιού, και τόσων άλλων περιστατικών στα θαλάσσια και χερσαία σύνορα της Ελλάδας/ΕΕ που μόνο οργή και ντροπή, και κάποτε απόγνωση, μπορούν να προκαλέσουν για τη χώρα όπου ζούμε.

Το πρόσφατο περιστατικό στη Χίο δεν είναι βέβαια ατύχημα ούτε δυστύχημα. Επιβεβαιώνει με οδυνηρό τρόπο τους στόχους μιας σειράς θεσμικών ρυθμίσεων, σε κατάφωρη αντίθεση με το διεθνές δίκαιο. Αλλά και την εμπέδωση και αποδοχή ενός δημόσιου λόγου που συνεχώς υποδαυλίζει τον ρατσισμό και την απανθρωποποίηση των «άλλων», προσθέτοντας ακραία παραδείγματα σε μια σταδιακή διολίσθηση της μεταναστευτικής πολιτικής, τόσο της Ελλάδας όσο και της ΕΕ, από μια έστω και απρόθυμη «ένταξη» σε αποκλεισμούς, απωθήσεις, φυλακίσεις, στο όνομα της «ασφάλειας». Στη συνέχεια, αναγκαστικά σχηματοποιώντας, παραθέτω κάποιες «ψηφίδες» που στοιχειοθετούν αυτή τη διολίσθηση, καθώς και ορισμένες γενικότερες σκέψεις.

1η ψηφίδα: ξεχασμένες ιστορίες

Το 1987, το υπουργείο Γεωργίας (υπουργός Ι. Ποττάκης) παραδέχθηκε στη Βουλή ότι «η αγροτική οικονομία λειτουργεί γιατί ξένοι τουρίστες συλλέγουν την παραγωγή και τσιγγάνοι την πωλούν» (Η Καθημερινή 21.8.1987). Αυτό αποτελούσε ανταπόκριση σε ερώτηση βουλευτών της ΝΔ, αλλά και στις έντονες διαμαρτυρίες ροδακινοπαραγωγών της Ημαθίας που ήταν αντίθετοι με τον επιδιωκόμενο έλεγχο των πιο πάνω πρακτικών. Αποκαλύφθηκε έτσι μια πλευρά της δυναμικής ανάπτυξης της Βόρειας Ελλάδας άγνωστη (;) στους Νοτιοελλαδίτες.

Συγκεκριμένα, κατά την «περίοδο του ροδάκινου»  (τέλος Μαΐου με τέλος Αυγούστου), ομάδες επίδοξων εργαζομένων από την Πολωνία[2] έρχονταν να δουλέψουν στη συγκομιδή και διαλογή των ροδάκινων, αντικαθιστώντας παλαιότερες μετακινήσεις Πομάκων από τη Θράκη και άλλων. Οι ευελιξίες της τοπικής αγοράς εργασίας συνδυάζονταν με μια σχετική φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος στην Πολωνία (κυρίως ως προς τις άδειες εξόδου από τη χώρα) και με τη χαλάρωση της ελληνικής πολιτικής για τη χορήγηση βίζας.

Όπως ξέρουμε, οι δεκαετίες 1970 και 1980 χαρακτηρίζονται από την αποβιομηχάνιση του φορντιστικού κέντρου της Ευρώπης και τις επιπτώσεις της σε ανθρώπους και τόπους. Όμως πολλές πόλεις και περιφέρειες του ευρωπαϊκού Νότου, και της Ελλάδας, ακολουθούσαν διαφορετικές διαδρομές ανάπτυξης, που στηρίζονταν στις δυναμικές των μικρών και μεσαίων επιχειρήσεων, στον ρόλο της οικογένειας σε κάθε πλευρά της οικονομικής και κοινωνικής ζωής, και στην καθοριστική σημασία του «άτυπου». Όλα αυτά ήταν/είναι μέρος των ιστορικών συνθηκών που είχαν οδηγήσει σε επιτυχημένες ιστορίες τοπικής ανάπτυξης, στις λεγόμενες τότε «ενδιάμεσες περιφέρειες». Η επιτυχία στη Βόρεια Ελλάδα και αλλού συνδεόταν και με την εμπλοκή μεταναστών και μεταναστριών στην τοπική οικονομία[3].

Ομάδες Πολωνών (οι οποίες εναλλάσσονταν κάθε 20-30 ημέρες) έρχονταν με ΙΧ αυτοκίνητα ως «τουρίστες» και, όσο διαρκούσε η συγκομιδή ροδάκινων, διέμεναν στους αγρούς ή σε οργανωμένα κάμπινγκ ή ακόμη και στα αυτοκίνητά τους. Παρόμοιες διαδικασίες είχαν τότε καταγραφεί στην Ισπανία, την Ιταλία και την Πορτογαλία. Όταν η συγκομιδή τελείωνε, μερικοί Πολωνοί έμεναν στην Ελλάδα και διαχέονταν σε αστικές και αγροτικές περιοχές[4]. Όσοι επρόκειτο να επιστρέψουν στην Πολωνία, κυρίως νεαρά ζευγάρια, έμεναν για ένα διάστημα ως τουρίστες στις παραλίες της Ημαθίας, μετά πουλούσαν τα υπάρχοντά τους (κυρίως εξοπλισμό κάμπινγκ) και έφευγαν.

Οι γυναίκες, πέρα από τη δουλειά στους αγρούς και τα μπαρ και καφενεία της περιοχής, ήταν εκτεθειμένες και στη σεξεργασία ή/και το τράφικινγκ, συχνά με την πρόφαση της εισαγωγής «καλλιτέχνιδων» για τις ανάγκες των τοπικών χώρων διασκέδασης. Περί αυτού μαρτυρούσαν, πέρα από τον λόγο των ντόπιων ανδρών, και οι όχι σπάνιες ταμπέλες σε μικρά σπίτια, στις παρυφές οικισμών, οι οποίες ανακοίνωναν «Καινούργια κοπέλα» ή «Φρέσκιες Βουλγάρες κάθε βδομάδα».

Καμιά διαμαρτυρία για την παρουσία αυτών των άτυπα εργαζόμενων «τουριστών» δεν είδε το φως της δημοσιότητας. Έρχονταν, εργάζονταν, έφευγαν – ή «εξαφανίζονταν» στις μεγάλες πόλεις. Μια συνθήκη που πολύ θα επιθυμούσαν οι Αρχές του τόπου και πολλοί συνέλληνες τις επόμενες δεκαετίες, μέχρι τις μέρες μας.

2η ψηφίδα: απρόθυμες απόπειρες «ένταξης» μετά το 1989

Η πτώση του τείχους του Βερολίνου το 1989 σηματοδοτεί, εκτός από πολλά άλλα, την άρση των περιορισμών μετακίνησης από τις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Η δε δεκαετία του 1990 χαρακτηρίζεται από αιματηρούς πολέμους στα Βαλκάνια και τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας. Την περίοδο αυτή, πολλοί και πολλές πήραν τους δρόμους της μετανάστευσης, προκειμένου να αντιμετωπίσουν τις συνθήκες κρίσης που ακολούθησαν τη λεγόμενη «μετάβαση» (στον καπιταλισμό), ως αποτέλεσμα της οποίας ολόκληροι κλάδοι παραγωγής και περιφέρειες αποδιαρθρώθηκαν μέσα στη γενική αστάθεια, τα κενά εξουσίας και την έλλειψη θεσμών της κοινωνίας των πολιτών.

Η Ελλάδα, όπως και οι άλλες χώρες του Νότου της ΕΕ, αποτέλεσε δημοφιλή προορισμό. Τα πορώδη σύνορα, οι δυνατότητες απασχόλησης στον άτυπο τομέα[5], όπως και οι δυνατότητες έστω άτυπης ένταξης και συνύπαρξης με τους ντόπιους σε διάφορες πόλεις και χωριά, οδήγησαν πολλούς και πολλές στα βουνά και στις ακτές της χώρας. Πολύ σημαντικό μέρος αυτών των «νέων» τότε μεταναστεύσεων ήταν γυναίκες, οι οποίες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη διαδικασία εγκατάστασης στα χωριά και στις γειτονιές των πόλεων. Η συνθήκη αυτή αποσταθεροποίησε τις κυρίαρχες αναπαραστάσεις του υποκειμένου της μετανάστευσης ως άνδρα, νέου, στην ακμή της εργατικής του δύναμης.

Οι γυναίκες βρήκαν δουλειά, κυρίως άτυπη και χαμηλά αμειβόμενη, στη φροντίδα σπιτιών, ηλικιωμένων και παιδιών, σε τόπους όπου υπήρχε μεγάλη ζήτηση για εργασία φροντίδας εξ αιτίας του τρόπου με τον οποίο είχε διαμορφωθεί ιστορικά η δημόσια παροχή υπηρεσιών φροντίδας και πρόνοιας, αλλά και η κουλτούρα της φροντίδας πάντα στο πλαίσιο της οικογένειας. Κατευθύνθηκαν επίσης στη σεξεργασία, μέσα από αναπτυγμένα δίκτυα τράφικινγκ, επαληθεύοντας και αναπαράγοντας δύο στερεοτυπικές αναπαραστάσεις γυναικών σε κίνηση: της οικιακής εργαζόμενης και της σεξεργάτριας. Οι άνδρες απασχολήθηκαν, όπως ξέρουμε, στην οικοδομή που ήταν σε άνθιση λόγω της επικείμενης Ολυμπιάδας. Με την πάροδο του χρόνου, επωφελήθηκε και ο τουρισμός από το φτηνό και ευάλωτο εργατικό δυναμικό.

Σε όλη τη δεκαετία του 1990, όταν «ξένοι» συνέχισαν να φτάνουν και να μένουν στη χώρα, αναπτύχθηκε ένας ακραία ρατσιστικός δημόσιος λόγος και αντίστοιχες πρακτικές: αρκεί να θυμηθούμε τις διαβόητες επιχειρήσεις-σκούπα, αλλά και τα περιστατικά επιθέσεων, κάποτε θανατηφόρων, σε «ξένους». Όμως, έστω απρόθυμα, προωθήθηκαν και τα γνωστά «προγράμματα νομιμοποίησης»: νόμοι που επέτρεψαν στους νέους κατοίκους να αποκτήσουν «χαρτιά» (άδειες παραμονής ή εργασίας) και πρόσβαση σε κοινωνικές υπηρεσίες, κάτω από αυστηρές προϋποθέσεις σχετικές με τη διάρκεια παραμονής και την απόδειξη πληρωμής εισφορών κοινωνικής ασφάλισης. Παρά τους περιορισμούς, οι οποίοι άφηναν έκθετες τις μετανάστριες και τους μετανάστες στην αυθαιρεσία των εργοδοτών και των Αρχών, τα προγράμματα αυτά ανταποκρίθηκαν σε ανάγκες «τυπικής» ένταξης των (τότε) νεοφερμένων.

Παράλληλα με τις πολιτικές αυτές, συγκροτήθηκαν και πολλές πρωτοβουλίες αλληλεγγύης και υποστήριξης, ενώ αναπτύχθηκαν και σημαντικές πρακτικές ένταξης στους χώρους της καθημερινότητας. Ταυτόχρονα, ΜΚΟ και άλλες οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών οργανώθηκαν για να διαχειριστούν εθνικά και ευρωπαϊκά προγράμματα στήριξης μεταναστών και προσφύγων.

3η ψηφίδα: πολιτικές «ασφαλειοποίησης» ενώ οδεύουμε προς το καλοκαίρι του 2015

Οι διαδικασίες νομιμοποίησης στην ουσία σταμάτησαν στα μέσα της δεκαετίας του 2000, καθώς ο προσανατολισμός της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη μετανάστευση στράφηκε προς το κλείσιμο των συνόρων και τους αυστηρούς ελέγχους. Στη νέα συνθήκη, ο Νότος της ΕΕ και κυρίως οι χώρες πρώτης εισόδου (Ελλάδα, Ιταλία και Μάλτα, και σε μικρότερο βαθμό Ισπανία) έγιναν σταδιακά ένα «χρήσιμο περιθώριο». Καθώς «έκλειναν» ή περιορίζονταν μόνιμα ή περιστασιακά οι διαδρομές από την ξηρά, καταγράφηκε μια πρωτοφανής αύξηση των διασχίσεων της θάλασσας, από τα ελληνικά νησιά, τη Μάλτα, τα στενά της Σικελίας, τη Θέουτα[6] και τη Μελίγια[7].

Το ευρωπαϊκό θεσμικό καθεστώς μετανάστευσης παρήγαγε συνεχώς νέες χωρικότητες, καθώς πλησιάζαμε προς το 2015: camps, hotspots, κέντρα κράτησης διαφόρων μεγεθών άφησαν στο ευρωπαϊκό, και το ελληνικό, έδαφος τα σημάδια μιας στροφής της πολιτικής από τη «νομιμοποίηση» και την ένταξη προς την «ασφαλειοποίηση», το κλείσιμο των συνόρων, τα pushbacks και τη διαχείριση έκτακτων καταστάσεων. Στην ίδια κατεύθυνση, και οι «ασφαλείς» τρίτες χώρες έγιναν μέρος του νέου καθεστώτος μετανάστευσης προς την ΕΕ και αναπόσπαστο κομμάτι της γεωγραφίας του.

Το καλοκαίρι του 2015, η λεγόμενη «κρίση της μετανάστευσης» ακολούθησε την έξοδο χιλιάδων Σύρων που επιχειρούσαν να σωθούν με κάθε τρόπο από τον πόλεμο. Αυτή η «κρίση», με λεπτομερή αναφορά στις θεσμικές μεταβολές, έχει παρουσιαστεί αναλυτικά στο δισέλιδο των «Ιδεών» (Β. Τσιάνος, Μ. Κάσπαρεκ, «Το σύντομο καλοκαίρι της μετανάστευσης, 13/14 Δεκεμβρίου 2025). Πολύ λιγότερα ξέρουμε για τα τεκταινόμενα στο Αφγανιστάν, το Πακιστάν, το Σουδάν και άλλους τόπους προέλευσης προσφύγων και μεταναστών, ενώ οι περίπου 40.000 Ουκρανοί πρόσφυγες στην Ελλάδα (περίπου 4,5 εκατομμύρια στην ΕΕ) απολαμβάνουν μέχρι στιγμής καθεστώς προστασίας.

…και πίσω στη Χίο

Τα παραπάνω προφανώς συνδέονται άμεσα με τις θεσμικές πρωτοβουλίες του υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου, με αποκορύφωμα τον νόμο ο οποίος πρόσφατα ψηφίστηκε από την πλειοψηφία της ΝΔ στη Βουλή των Ελλήνων και ποινικοποίησε, μεταξύ άλλων, κάθε δράση αρωγής προς τους πρόσφυγες που φτάνουν στα σύνορα της Ευρώπης-φρούριο, αλλά και την όποια αλληλεγγύη, ενσυναίσθηση και βοήθεια μπορεί να δείξουν οι πολίτες αυτής της χώρας[8]. Η φύλαξη των συνόρων «θέλει νεκρούς», κατά την άποψη του αρμόδιου υπουργού και των ομοϊδεατών του.

Η διολίσθηση της πολιτικής από την «ένταξη» στην «αποτροπή» συνοδεύεται από έναν δημόσιο λόγο που συστηματικά καλλιεργεί μια πρόσληψη των μεταναστών, των μεταναστριών και των αιτούντων άσυλο ως «εισβολείς» που θέτουν σε κίνδυνο την ευζωία των ντόπιων και καταστρέφουν την τουριστική εμπειρία. Η δε ελληνική νομοθεσία, η πιο αυστηρή στην ΕΕ, όπως επαίρεται η κυβέρνηση, έχει στόχο να κάνει τις συνθήκες ζωής σε ελληνικό έδαφος δύσκολες έως απαράδεκτες, προκειμένου να αποτρέψει μελλοντικές απόπειρες εισόδου στην ΕΕ μέσω Ελλάδας. Οι «ξένοι» είναι αποδεκτοί μόνο για να δουλεύουν σε κατάσταση δουλείας και να ζουν σε πλήρη ανασφάλεια δικαίου και έλλειψης δικαιωμάτων.

Όπως είναι αναμενόμενο, το (νέο) νομοθετικό πλαίσιο έχει διαφορετικό αποτύπωμα στα ποικίλα σώματα που μετακινούνται, τα οποία χαρακτηρίζονται από αλληλοτομίες διαφόρων πεδίων ανισότητας, όπως το φύλο, η κοινωνική τάξη, η εθνικότητα, η φυλή, η σεξουαλικότητα, η ηλικία, ο τόπος προέλευσης, κ.ά. Όμως, σε κάθε περίπτωση, η ανθρώπινη ζωή δεν έχει καμιά αξία για τους κρατούντες, μεταξύ άλλων και γιατί στους πρόσφυγες και μετανάστες οι ασκούμενες πολιτικές δεν αναγνωρίζουν ανθρώπινη υπόσταση. Ο θάνατος σταδιακά έγινε κοινοτοπία στη Μεσόγειο και στα χωρικά μας ύδατα.

Οι γιαγιάδες της Λέσβου, οι διασώστες, οι πρακτικές αλληλεγγύης, καμάρι μας το 2015, μοιάζει σαν να έχουν σβήσει από τη συλλογική μνήμη των πολλών. Έχουν αντικατασταθεί από διώξεις των αλληλέγγυων και των μη κυβερνητικών οργανώσεων σε συνοριακές ζώνες, από θανατηφόρα pushbacks και μακροχρόνιες φυλακίσεις σε απομακρυσμένα κέντρα κράτησης. Πώς θα ορθώσουμε τα δικά μας τείχη σε αυτήν τη λαίλαπα ακραίου ρατσισμού;

Φώτο1: Στέφανος Ραπάνης/Eurokinissi

Φώτο2: Eurokinissi

Σημειώσεις

1. Τμήματα του κειμένου παρουσιάστηκαν στο Συνέδριο της European Sociological Association (ESA), Research Network Sociology of Migration 35 (RN35), με θέμα «Sociology of migration after the 2015 “migrant crisis”».
2. Από όπου και ο τίτλος του βιβλίου Βαΐου, Ντ. και Χατζημιχάλη, Κ. (1997/2003) Με τη ραπτομηχανή στην κουζίνα και τους Πολωνούς στους αγρούς. Πόλεις, περιφέρειες και άτυπη εργασία, Αθήνα, Εξάντας. Μετά το 1991, οι Πολωνοί αντικαταστάθηκαν από Αλβανούς, Γιουγκοσλάβους και άλλους.
3. Αξίζει να θυμηθούμε ότι, σ’ εκείνα τα «μακρινά» πλέον χρόνια, η λέξη «μετανάστες» αναφερόταν ακόμη στους Έλληνες που είχαν μεταναστεύσει στη Γερμανία και σε άλλες χώρες της ΒΔ Ευρώπης μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ ως «πρόσφυγες» εκλαμβάνονταν μόνο όσοι είχαν φτάσει από τη Μικρά Ασία μετά την καταστροφή του 1922.
4. Δύο πολωνικές εφημερίδες που εκδίδονταν τότε στην Αθήνα, εκτιμούσαν ότι, το 1989, στην Ελλάδα έμεναν 35.000 Πολωνοί, οι περισσότεροι επιδιώκοντας μετά τη λήξη της τουριστικής βίζας τους να αποκτήσουν βίζα για τις ΗΠΑ, τον Καναδά ή την Αυστραλία.
5. Όπου, αξίζει να θυμόμαστε, εργαζόταν και μεγάλο μέρος του ντόπιου πληθυσμού.
6. ΣτΕ: Η Θέουτα [Ceuta‎‎] είναι αυτόνομη κοινότητα στη βόρεια ακτή της Αφρικής, ακριβώς απέναντι από το Γιβραλτάρ, η οποία είναι έδαφος της Ισπανίας.
7. ΣτΕ: Η Μελίγια [Melilla‎‎] είναι επίσης αυτόνομη περιφέρεια της Ισπανίας στα αφρικανικά παράλια.
8. Ο νόμος Πλεύρη θέτει σε αμφισβήτηση, και σίγουρα δυσκολεύει θεσμικά, ακόμη και την παρουσία μεταναστών που κατοικούν στην Ελλάδα πολλές δεκαετίες, καθώς και νέων μεταναστευτικής καταγωγής που άλλον τόπο δεν γνωρίζουν. Ακραίο περιστατικό εδώ η ανάκληση, μετά από 30 χρόνια, του καθεστώτος ασύλου του Τζαβέντ Ασλάμ, προέδρου της πακιστανικής κοινότητας.