Στις 19 Νοέμβρη του 1942, μέσα στο λευκό ψύχος του ρωσικού χειμώνα, από μια ασημένια πόλη στις όχθες του Βόλγα, ξεκίνησε η αντεπίθεση που θα άλλαζε για πάντα τον ρου της Ιστορίας.
Η επιχείρηση “Ουρανός”: ένα όνομα σχεδόν τρυφερό, αγνό, για ένα σκοπό που μύριζε καμένο σίδερο, μπαρούτι και θάνατο.
Η πόλη λεγόταν Στάλινγκραντ.
Μια πολη εργατών, στα χυτήρια και στις όχθες ενός ποταμού που θα γίνονταν ποτάμι αίματος. Εκεί, μέσα στα ερείπια, στα υπόγεια, στα καμένα εργοστάσια, κρίθηκε η μοίρα της σύγχρονης Ευρώπης. Γιατί εκεί, εκατοντάδες χιλιάδες Σοβιετικοι κοιμήθηκαν δίπλα στους νεκρούς τους και ξύπνησαν για να ξαναπολεμήσουν. Όχι για μια σημαία, μα για την ίδια τη ζωή.
Οι αρχιτέκτονες της νίκης (οι στρατηγοί του Κόκκινου Στρατού Τσουΐκωφ, Ζούκωφ, Ροκοσόφσκι) ήταν μορφές λαξευμένες απ’ την πέτρα του καιρού τους. Ήταν παιδιά μιας εποχής άγριας, αντιφατικής, βγαλμένοι μέσα από την ίδια τη μήτρα των αντιφάσεων της Σοβιετικής Ένωσης του Στάλιν .
Τραγικοί ήρωες του Οκτώβρη, κουβαλούσαν στο βλέμμα τους όλη τη φωτιά και το σκοτάδι του. Δεν ήταν άγιοι, ούτε άτρωτοι. Ήταν άνθρωποι με τις αδυναμίες, τα πάθη, και τη βαθιά τους πίστη πως, ακόμη κι αν ο κόσμος καταρρέει, ο άνθρωπος μπορεί να σταθεί όρθιος.
Ο Κωνσταντίν Ροκοσόφσκι ένας άνθρωπος που γνώρισε την παράνοια του ίδιου του σταλινικού καθεστώτος. Θυμα των σταλινικών εκκαθαρίσεων βασανίστηκε απ’ την NKVD, κατηγορήθηκε για προδοσία, έχασε όλα του τα δόντια απ’ τα φριχτά βασανιστήρια. Μα δεν λύγισε. Δεν υπέγραψε ομολογία. Και όταν τελικά αποφυλακίστηκε, κουβαλώντας ακόμα στο σώμα του τα σημάδια της εξουσίας που τον τσάκισε, ήταν αυτός που ηγήθηκε της επίθεσης που θα άλλαζε τη ροή του πολέμου. Η Ιστορία, με τον παράλογο τρόπο της, είχε αποφασίσει να του δώσει πίσω την χαμένη του αξιοπρέπεια και φήμη μες στη φωτιά του πολέμου.
Ο Ζούκωφ, ο «Στρατάρχης της Νίκης», ο άνθρωπος που ο Στάλιν φοβόταν όσο και θαύμαζε και ο μονος που τολμούσε να τον αμφισβητήσει . Σκληρός, ψυχρός, αδυσώπητος, μα με τη διαύγεια του ανθρώπου που βλέπει πιο μακριά απ’ όλους. Ήξερε πως η νίκη δεν έχει τίποτα το ηρωικό, παρά μόνο λάσπη, χώμα, ιδρώτα, αίμα και πρόσωπα νέων που χάνονται. Κι όμως, μέσα σ’ εκείνη τη λάσπη, ήξερε ότι γεννιόταν κάτι που ξεπερνούσε στρατούς και σημαίες: η αξιοπρέπεια του ανθρώπου που δε σκύβει στο σκοτάδι του φασισμού και του λαού που δίνει μια μάχη για την ίδια του την ύπαρξη.
Ο Στρατηγός Τσουΐκωφ, ο στρατηγός των ερειπίων του Σταλινγκραντ , ο μαχητής των υπογείων, ο κυματοθραύστης που με μια χούφτα στρατιώτες καθήλωσε για μήνες την πιο αδυσώπητη πολεμική του κόσμου. Όταν του ανέθεσαν το ακατόρθωτο αθλο υπερασπιστής του Σταλινγκραντ, κατάλαβε, χωρίς κανείς να του το πει, πως η σοβιετική ηγεσία ετοίμαζε κάτι μεγάλο.
Κι εκεί, μέσα στη φρίκη των μαχών , ζήτησε από τον Στάλιν να είναι οι δικοί του οι στρατιώτες της 62ης στρατιάς οι πρώτοι που θα μπουν στο Βερολίνο. Ένα αίτημα σχεδόν παραληρηματικό, από έναν στρατηγό μέσα σε μια πολιορκημενη πόλη στην καρδιά της Σοβιετικής Ένωσης. Κι όμως, δυόμισι χρόνια μετά, την άνοιξη του 1945, οι άντρες του Τσουΐκωφ ήταν αυτοί που πάλευαν στις σκάλες του Ράιχσταγκ.
Κι όταν υψώθηκε η κόκκινη σημαία στην ταράτσα του, δεν ήταν απλώς το σύμβολο μιας νίκης, ήταν η εκπλήρωση μιας υπόσχεσης δοσμένης μέσα στα ερείπια του Σταλινγκραντ και ένας φορος τιμής στους πεσόντες .
Η θυσία τους δεν ξεθωριάζει. Γιατί θα αντηχεί αιώνια, από τις όχθες του ματωμένου Βόλγα μέχρι τις στέπες της Σιβηρίας και τον τρούλο του Ερειπωμένου Ραιχστανγκ .
Από τις όχθες του ματωμένου Βόλγα ως τις πύλες του Βερολίνου, μια ευθεία γραμμή αίματος, πείσματος και ανθρώπινης αντοχής. Εκεί, στο 1942, δεν κρίθηκε μόνο μια μάχη. Κρίθηκε η ίδια η έννοια της ελευθερίας, η πίστη πως το σκοτάδι, όσο πυκνό κι αν είναι, δεν μπορεί να κρατήσει για πάντα.
Μετά τη νίκη, ο ίδιος ο Ρούζβελτ έγραψε στον Στάλιν λόγια που αντηχούν ακόμη:
«Η μάχη του Στάλινγκραντ ήταν το μεγαλείο του ανθρώπινου πνεύματος Κανένα άλλο γεγονός στην ιστορία του πολέμου δεν έδειξε τόσο καθαρά τη δύναμη της ψυχής απέναντι στη μηχανή. Ολόκληρη η ανθρωπότητα σας οφείλει ευγνωμοσύνη.»
Λόγια απ’ την άλλη άκρη του κόσμου, που φανερώνουν πως εκεί, μέσα στα ερείπια μιας ρωσικής πόλης,γεννήθηκε κάτι πανανθρώπινο.
Το Στάλινγκραντ μάς θυμίζει πως η Ιστορία δεν γράφεται μόνο από τους ηγέτες, αλλά από εκείνους που δεν εγκατέλειψαν το μετερίζι τους, ακόμη κι όταν δεν πίστευαν πως θα επιζήσουν. Μας δείχνει ότι η νίκη και η τραγωδία μπορούν να συνυπάρχουν στο ίδιο βλέμμα, ότι η ελευθερία μπορεί να αναδυθεί μέσα από τον τρόμο.
Οι στρατηγοί της νίκης, με όλες τις αντιφάσεις τους στάθηκαν ανάμεσα στη δόξα και στη συνείδηση. Ήξεραν πως η Ιστορία δεν χαρίζεται· απαιτεί ακριβό τίμημα, και το τίμημα ήταν οι ίδιοι οι στρατιώτες τους.
Μα η μάχη αυτή δεν ανήκει σε κανένα στρατηγό ούτε στο Στάλιν και την γραφειοκρατία του. Ανήκει στους ανώνυμους. Στους στρατιώτες με τα κουρέλια και τα παγωμένα χέρια.
Αυτό ήταν το αληθινό Στάλινγκραντ. Και το δίδαγμα του, απλό και σκληρό, είναι πως κάθε φορά που ο φασισμός σηκώνει κεφάλι, ο Βόλγας ξανακοκκινίζει στη μνήμη. Για να θυμίζει σε όλους μα πως το σκοτάδι μπορεί να νικηθεί μόνο αν σταθούμε μαζί.
