Σοφία Φιλιππίδου: Συγγνώμη κύριε Μπέκετ (εκδ. Οδός Πανός, 2025)
Με δύο βιβλία ήδη στο ενεργητικό της, το Με μια σκάλα στο φεγγάρι (εκδ. Καστανιώτης, 2015) και το Τραγούδι της μαύρης τρύπας (εκδ. Σοκόλη, 2022), καθώς και την ποιητική συλλογή Σαράντα ποιήματα (εκδ. Οδός Πανός, 2024), η ηθοποιός και σκηνοθέτρια Σοφία Φιλιππίδου καταθέτει το πρώτο της θεατρικό έργο Συγγνώμη κύριε Μπέκετ, μια παρωδία της Σοφίας Φιλιππίδου (εκδ. Οδός Πανός, 2025). Συνεχίζει έτσι να διερευνά σε βάθος προσφιλείς της θεματικές επιλέγοντας αυτή τη φορά τη θεατρική γραφή. Το νόημα της ύπαρξης, η αναζήτηση του εαυτού, η μνήμη και οι αναμνήσεις, το όνειρο, οι κοινωνικές συμβάσεις και ανισότητες, οι ελεγκτικοί μηχανισμοί και η απληστία της εξουσίας, η επικοινωνία και τα συναισθήματα, το θέατρο και η καλλιτεχνική έκφραση γίνονται εκ νέου αντικείμενο του προβληματισμού της. Η Φιλιππίδου παρατηρεί, διαπιστώνει, καταγράφει, στοχάζεται, ασκεί κριτική, διακωμωδεί και μοιράζεται απορίες, απογοητεύσεις, επιθυμίες, προσπάθειες και ακυρώσεις, φροντίζοντας το προσωπικό στοιχείο να είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το κοινωνικό και πολιτικό. Υφαίνει έναν κόσμο απειλητικό και ταυτόχρονα απειλούμενο, για τον οποίο όμως, παρά τις δυσοίωνες συνθήκες και προοπτικές, δεν έχουν όλα χαθεί: η ελπίδα και το όνειρο υποκινούν τη δράση των υποκειμένων βγάζοντάς τα από την αδράνεια, ενώ η δημιουργία άτυπων συλλογικοτήτων προσφέρει τη δυναμική για την κατάλυση των συμβάσεων, την ανάδυση εστιών αντίστασης, τη διατύπωση μιας εναλλακτικής κοσμοθεωρίας και την εμφάνιση ενός άλλου τρόπου συνύπαρξης.
Ο τίτλος του έργο μάς παραπέμπει απευθείας στον Μπέκετ και το θέατρο του παράλογου. Η λέξη συγνώμη όμως μας προετοιμάζει για μια ασυνέχεια, για κάτι μη αναμενόμενο. Ποιες άραγε ανατροπές, υπονομεύσεις και αναδιατάξεις του μπεκετικού σύμπαντος μας προαναγγέλλει, οι οποίες κάνουν τη συγνώμη απαραίτητη; Και τί άραγε δηλώνει; Απολογία; Δικαιολογία; Μεταμέλεια; Ή μήπως κρύβει και ένα αλλά, του τύπου συγνώμη κ. Μπέκετ, αλλά, με όλον το σεβασμό, τα πράγματα θα μπορούσαν να είναι και διαφορετικά. Σε αυτή λοιπόν την προσωπική ματιά της Σοφίας Φιλιππίδου, σε αυτό το αλλά θα αναφερθώ.
Ας πάρουμε τα πράγματα με τη σειρά. Το έργο αποτελείται από τέσσερεις πράξεις χωρισμένες σε δώδεκα επεισόδια. Αντλεί από τις φιλοσοφικές θέσεις του θεάτρου του παράλογου, έντονα επηρεασμένες από τον υπαρξισμό του Σαρτρ και του Καμύ και τον κοινωνικοπολιτικό απόηχο του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου με τις οδυνηρές μνήμες και μαρτυρίες, τον απόλυτο ευτελισμό της ανθρώπινης ύπαρξης, την κατάρρευση θεσμών και ιδεολογιών, την ανεξέλεγκτη και θανατοπολιτική εξουσία. Σε αυτό το σκηνικό, στο θέατρο του παράλογου η ζωή εγγενώς στερείται νοήματος ενώ η αναζήτηση της ανθρώπινης ύπαρξης για νόημα, ταυτότητα και τάξη είναι καταδικασμένη στην αποτυχία. Οι ήρωες ζουν στην απομόνωση, σε απροσδιόριστο χώρο και χρόνο περιμένοντας μάταια κάτι να συμβεί που θα τους βγάλει από το τέλμα. Υπομένουν στωικά, προσμένοντας μάταια μέσα στην απελπισία τους μια αχτίδα ελπίδας και νοήματος. Το παρελθόν, με τις αποσπασματικές, σκόρπιες και συγκεχυμένες συχνά αναμνήσεις, πιο συχνά ξύνει πληγές παρά ανακουφίζει. Η μη συμβατική θεατρική δομή, οι επαναλήψεις, οι παρανοήσεις, οι κοφτοί διάλογοι, οι μονόλογοι, οι παύσεις, και το μινιμαλιστικό σκηνικό με έμφαση στην υπαρξιακή μάλλον παρά στη ρεαλιστική κατάσταση γίνονται τα μέσα για να αποδοθεί δραματουργικά η μοίρα της ανθρώπινης ύπαρξης.
Η Σοφία Φιλιππίδου σκύβει με αγάπη και διακριτικότητα σε αυτά τα εκ πρώτης όψεως αδιαπραγμάτευτα θεατρικά μπεκετικά και μεθοδικά υφαίνει τον επαναπροσδιορισμό τους, την απελευθέρωσή τους από τις παγιωμένες ερμηνείες τους προκειμένου να συνθέσει ένα άλλο, δικό της μεταμπεκετικό σύμπαν. Κοιτάζει κατάματα τον Μπέκετ και ενώ χαράσσει τα δικά της μονοπάτια τον αγκαλιάζει τρυφερά, παρηγορώντας τον λες, αφήνοντάς τον να μιλήσει για τα δικά του βαθιά τραύματα. Ο Μπέκετ αναπολεί, συγκινείται, στέκεται μετέωρος ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον, την απογοήτευση και την αχνή ελπίδα: Υπάρχει πάντα η μνήμη… πλακωμένη στα ερείπια που αφήνει ο πόλεμος…μια κούκλα χωρίς χέρια στα συντρίμμια…ένας πάνινος ναύτης… μια φωτογραφία…υπάρχει παρηγοριά στο παρελθόν μια ξέπνοη χαρά…υπάρχει το παρελθόν…υπάρχουν οι προσδοκίες οι υποσχέσεις…τα ανεκπλήρωτα όνειρα… Υπάρχει μια έντονη μνήμη περασμένης ευτυχίας στην οποία επιστρέφω…ο χαμένος παράδεισος…Οι ήρωές μου … βρίσκουν λέξεις αποσπάσματα ονείρων, βρίσκουν λουλούδια στις χαραμάδες ανάμεσα σε σκελετούς ΠΑΥΣΗ ΣΥΓΚΙΝΗΜΕΝΟΣ συγχωρείστε με δεν μπορώ να συνεχίσω.
Κλειδί στην αναδιάταξη του μπεκετικού κόσμου είναι το ιδιοφυές της εύρημα να παντρέψει, ακολουθώντας τη δική της τελετουργία, δύο θεατρικά έργα του Μπέκετ, το Περιμένοντας τον Γκοντό με στοιχεία από τις Ευτυχισμένες μέρες, και να παρουσιάσει ως παιδί αυτής της ένωσης το δικό της έργο. Το παιδί έχει πάρει και από τους δύο γονείς, αλλά έχει τη δική του ξεχωριστή και ανεξάρτητη προσωπικότητα και όπως όλα τα παιδιά δεν διστάζει να αμφισβητήσει, να ειρωνευτεί τους γεννήτορές του, ακόμη και να διαφοροποιηθεί ριζικά από αυτούς ανατρέποντας την υπάρχουσα τάξη πραγμάτων. Δεν διστάζει λοιπόν, παρά την απαγόρευση του πατέρα Μπέκετ, να βγάλει τον Γκοντό από την αφάνεια καταργώντας το μάταιο της αναμονής, να απελευθερώσει τους ήρωες από τα δεσμά της αδράνειας, ακόμη και να εμφανίσει στη σκηνή τον Έντγκαρ Άλαν Πόε σε ρόλο ντεντέκτιβ, σύμβολο μιας πανταχού παρούσας εξουσίας. Ο γάμος θεμελιώνεται με ένα επιπλέον εύρημα: Οι δύο κεντρικοί ήρωες της Φιλιππίδου, ο Μπούκη και ο Κούκη, βρίσκουν ένα αντίτυπο του Περιμένοντας τον Γκοντό, έργο που θέτει το οντολογικό ερώτημα «περί τίνος πρόκειται». Πού το βρίσκουν; σε μια σακούλα που προορίζεται για τους φτωχούς, για αυτούς με άλλα λόγια που η αναμονή και τα όνειρα είναι μάλλον μάταια αλλά και που το παρελθόν σπάνια γίνεται πηγή ονειροπόλησης. Το διαβάζουν, εντυπωσιάζονται και αποφασίζουν να το ανεβάσουν, μαζί με τον Λύκο, τη Χελώνα, συγκατοίκους τους στο δάσος, ένα κορίτσι που βγήκε από τον λαβύρινθο, ένα σκιάχτρο, και έναν ιδανικό θεατή, σε μια και μοναδική παράσταση φτιάχνοντας ένα υποτυπώδες, αυτοσχέδιο θέατρο, με τα πενιχρά μέσα που διαθέτουν. Έχουμε λοιπόν ένα θεατρικό έργο εγκιβωτισμένο σε ένα άλλο, με συνεχείς ανατροπές και κλιμακώσεις που παίρνουν τη μορφή πολλαπλών φινάλε ως προς την έντασή τους.
Μέσα από σύντομους διαλόγους, σπαρακτικούς ή και παραληρηματικούς μονόλογους, και τραγούδια η Σοφία Φιλιππίδου αξιοποιεί στο έπακρο τη δύναμη της παρωδίας και την ανάγει στο βασικό μέσο για να (ανα)στοχαστεί πάνω στο χρόνο, τη μνήμη, την αναμονή, τη ρουτίνα, τη γλώσσα και τα όριά της, την ασαφή ταυτότητα, την εξουσία, τον εγκλωβισμό στις κοινωνικές προδιαγραφές, το όνειρο, το θέατρο, τα συναισθήματα. Από τη διάθεση παρωδίας και διεισδυτικής κριτικής η Φιλιππίδου δεν εξαιρεί ούτε τον εαυτό της. Το φρέντο με αφρόγαλα, αγαπημένος της καφές, το εκ των ενόντων θεατράκι με τις παλέτες των ηρώων της « Θέατρο; Δεν το λες και θέατρο» παραπέμπει στο δικό της Μαγαζάκι της Τέχνης , το θεατρικό έργο που γράφει ο Λύκος αποτελείται ακριβώς όπως το δικό της από τέσσερις πράξεις χωρισμένες σε δώδεκα επεισόδια, οι ερασιτέχνες ως επί το πλείστον ηθοποιοί, οι αποστάσεις τους από το εμπορικό και εμπορευματοποιημένο θέατρο, ο ακροβάτης που περπατάει πέρα δώθε και ισορροπεί στο τεντωμένο σκοινί των δικών του επιλογών του αποτελούν αυτοαναφορές που κλείνουν πονηρά το μάτι σε όσους/ες τη γνωρίζουν.
Σε αντίθεση με τα έργα του Μπέκετ, το Συγνώμη κύριε Μπέκετ είναι χρονικά και τοπικά προσδιορισμένο. Αθήνα 2024, σε ένα καμένο δάσος, κάτω από τον καλύτερο ήλιο του κόσμου, που ανατέλλει πίσω από την Ακρόπολη. Αν όμως βρίσκεσαι στον Υμηττό, ο ίδιος ήλιος βγαίνει μέσα από τη θάλασσα. Οι δύο ήρωες, ο Μπούκη και ο Κούκη (όπως ο Εστραγκόν και ο Βλαντιμίρ αλλά και η Γουϊνυ και ο Γουϊλλη), ένα φοβισμένο και κυνηγημένο ζευγάρι ομοφυλόφιλων, έχουν εγκαταλείψει την πόλη και έχουν βρει καταφύγιο στο δάσος. Στέκονται μπροστά στην κουφάλα ενός καμένου δέντρου. Εκεί κρύβονται, φυλάνε τα λιγοστά τους προσωπικά αντικείμενα και κυρίως το πολύτιμο τετράδιο ονείρων (η αντίστοιχη μήπως τσάντα της Γουϊνυ;) και από τις τρύπες της παρατηρούν όσα απρόσμενα συμβαίνουν γύρω τους. Η ανατολή και η δύση, η θέση του ήλιου και οι φάσεις της σελήνης, ένα φύλλο στο δέντρο, μια ανθισμένη μαργαρίτα, μαζί με νέα του έξω κόσμου από παλιές εφημερίδες, καταγράφουν το πέρασμα του χρόνου και των εποχών. Σε αντίθεση με τον Μπέκετ εδώ η επανάληψη και το οικείο δεν είναι ποτέ ίδια και απαράλλακτα: τα χρώματα της ανατολής, μα και η θέση από την οποία τη βλέπει κανείς προκαλούν ρωγμές σε ό,τι εκ πρώτης όψεως φαίνεται πανομοιότυπο και αμετάβλητο.
Η δυνατότητα αλλαγής θέσης ή οπτικής επανανοηματοδοτεί τη ρουτίνα, κάνει τα πράγματα σχετικά, και αυτό ενδέχεται να κλονίζει την ασφάλεια του ήδη γνωστού και τετριμμένου. Μπορεί ακόμη να κρύβει παρεξηγήσεις ή απειλές, ενίοτε σοβαρές. Μπούκη: Δεν μ’ αγαπάς. Δεν μ’ αγαπάς γιατί μου λες να αλλάξω θέση. Όμως η αναταραχή δεν είναι παρά προσωρινή και δεν οδηγεί στη ρήξη ή την καταστροφή. Έτσι όταν για παράδειγμα χάνεται το μοναδικό κουταλάκι του καφέ, ναι μεν η καθημερινή ρουτίνα διαταράσσεται αλλά οι ήρωες βρίσκουν λύση στο τοπικό ντελίβερι ή τη γειτονική καντίνα. Ακόμα και όταν σημαντικά γεγονότα εισβάλλουν στη ζωή τους αναπάντεχα, όπως η εμφάνιση μυστήριων περιπλανώμενων ή επισκεπτών του δάσους (παρουσίες που ενσαρκώνουν την απειλή του αγνώστου και υποθάλπουν τον φόβο ότι τους ανακάλυψαν), ή όταν γίνονται αυτόπτες μάρτυρες δύο φόνων, οι ήρωες οπλίζονται με ψυχραιμία, όχι μόνο διαχειρίζονται τη νέα κατάσταση αλλά τη βλέπουν και ως αφορμή για να εγείρουν βαθιές υπαρξιακές και κατ’ επέκταση κοινωνικοπολιτικές ανησυχίες. Ενδεικτικά, μετά τη μητροκτονία και όσο θάβουν το πτώμα:
Μπούκη: Πρέπει να σκεφτούμε ποιος είναι ο φονιάς και αν η κυρία ήταν εν αμύνη. Κούκη: Σωστά! Πώς σφάχτηκε; Σφάχτηκε εν γνώσει της ή εν αγνοία της. Το σφάξιμο είναι μια πράξη σε τρεις πράξεις: πάω να σφαχτώ, σφάζομαι, σφάχτηκα. Αυτή πώς σφάχτηκε;… άμα δεν φταις που πέθανες εξίσου δεν φταις που ζεις.
Αν και απομονωμένοι, οι ήρωες διατηρούν διόδους επικοινωνίας με τον έξω κόσμο: τα κινητά με απεριόριστο χρόνο ομιλίας, το διαδίκτυο, η διεκδίκηση και λήψη αποζημιώσεων για ατυχήματα, η αναζήτηση και ανάγνωση εφημερίδων, έστω και παλιών, η αγωνία για το κακό που απειλεί ολόκληρη τη γη, είναι οι συνδετικοί κρίκοι με την κοινωνική πραγματικότητα. Αντίστοιχα, αν και ο μικρόκοσμός τους στερείται, καταρχήν τουλάχιστον, νοήματος και αποκλείει την προοπτική μιας προσδοκίας, αφήνει χαραμάδες για να τρυπώσουν φευγαλέες, ίσως υπό αίρεση και επιφύλαξη, στιγμές απόλαυσης και ευτυχίας, Η γεύση από ένα κατακόκκινο και ζουμερόκαρπούζι κάνει τον Λύκο να παραδεχτεί: Υπάρχουν στιγμές που νιώθω ευτυχισμένος. ΠΑΥΣΗ. Όπως τώρα… Κούκη: Η ευτυχία όταν έρχεται σε πιάνει από το λαιμό, σαν θηλειά… Μπούκη: νιώθεις σαν να είσαι στο στόμα του λύκου. Λύκος: Οριακά σε απόγνωση ναι. Κούκη: Δεν φοβάσαι όμως…ξέρεις ότι είναι η ευτυχία μεταμορφωμένη σε λύκο, αλλά ξέρεις επίσης ότι είναι κάτι απελπιστικά στιγμιαίο. Λύκος: Γι’ αυτό λένε ζήσε τη στιγμή, επειδή δεν υπάρχει νόημα, δεν υπάρχει τίποτα να ελπίζεις, να περιμένεις, ούτε καν μια ηλίθια κοκκινοσκουφίτσα για να σε βάλει σε ένα παραμύθι.
Κούκη: Υπάρχει χαρά γύρω σου, κοίτα τα καμένα ΠΑΥΣΗ. Τί κάνει αυτήν εδώ τη μαργαρίτα να φυτρώνει μέσα στα καμένα ΠΑΥΣΗ είναι ο έρωτας για ζωή.
Όμως ο Λύκος υπενθυμίζει : Καλό είναι βέβαια να ενισχύσουμε την ιδέα του φόβου…δεν βγαίνει αλλιώς η ζωή.
Οι υπαρξιακές αγωνίες και τα αδιέξοδα, άρρηκτα συνυφασμένα με τον Μπέκετ όπως είναι η αναζήτηση ταυτότητας και συγκροτημένου εαυτού, ο εγκλωβισμός σε προκαθορισμένους ρόλους και κοινωνικά πρέπει, η επιθυμία διαφυγής βρίσκονται στο επίκεντρο του προβληματισμού της συγγραφέως.
Μπούκη: μη με λες με το όνομά μου, να μου μιλάς αλλά όχι με το όνομά μου, δεν έχει νόημα μετά από τόσα χρόνια, Κούκη: δεν αγαπώ τον εαυτό μου… έκανα τόσα λάθη, είμαι αυτός που δεν έγινα ακόμη, είμαι αυτός που θα γίνω, είμαι αυτός που ήμουν όταν γεννήθηκα, Γιός: ποιος είμαι εγώ; Ποιοι είναι αυτοί, ποιος θα μου πει ποιος είμαι, γιατί δεν έγινα ακροβάτης μαμά, προλαβαίνω να δραπετεύσω; Κορίτσι που βγήκε από το λαβύρινθο: για πολλά χρόνια ένιωθα πως είμαι ένα πράγμα, χωρίς όνειρα για το μέλλον, μια μαριονέτα, χωρίς οξυγόνο με αγωνία θανάτου και κρίσεις πανικού,…ένας κόσμος ολόκληρος που δεν ξέρει ποιος είναι, όλοι ψάχνουν σαν να έχασαν το πορτοφόλι τους». Ο Λύκος, πάλι, αυτοπροσδιορίζεται ως αυτό που δεν είναι. Αρνείται ως αλήθεια τη γνώμη που έχουν οι άλλοι γι αυτόν και παλεύει να απεκδυθεί τη ρετσινιά που του έχουν φορτώσει: Δεν είμαι ο φόβος που νομίζετε πως είμαι, δεν είμαι αυτός που τρώει τη γιαγιά, είμαι ένας λύκος παρεξηγημένος και τσουρουφλισμένος από την πυρκαγιά…. Όμως έχω μια μικρή χελώνα αγκαλιά.
Οι χαρακτήρες της Φιλιππίδου δεν είναι θύματα ή άβουλα όντα, αλλά δρώντα υποκείμενα: απαρνιούνται τη στατικότητα και ακινησία, επικοινωνούν μεταξύ τους ουσιαστικά, δηλαδή ακούνε προσεκτικά τον συνομιλητή, αναγνωρίζοντάς τον με αυτό τον τρόπο ως πρόσωπο, μοιράζονται πράγματα, καταστάσεις και συναισθήματα, ονειρεύονται να βγουν από τον λαβύρινθο και κυνηγούν τα χαμένα τους όνειρα με σκοπό να τα υλοποιήσουν. Αρκεί να μην κάνουν πίσω όταν εμφανιστεί η κατάλληλη ευκαιρία. Ο Γκοντό, για παράδειγμα, δέσμιος της απαγόρευσης του Μπέκετ, φοβάται να εμφανιστεί στη σκηνή τη στιγμή που τον περιμένουν, αν και είναι παρών. Αφήνει να χαθεί η μοναδική ευκαιρία να βγει από το σκοτάδι της σιωπής, να διασχίσει τις κουΐντες, και να ενσαρκώσει έναν ρόλο αυτοσχεδιάζοντας, μια και για αυτόν δεν υπάρχουν σκηνοθετικές οδηγίες. Η δειλία του τον καταδικάζει να ζει στην παντοτινή αφάνεια, στα παρασκήνια, μέσα σε έναν ρόλο που κάποιος άλλος έχει κατασκευάσει για αυτόν, σε μια αέναη και μάταιη αναζήτηση ταυτότητας. Ανήμπορος να κάνει την υπέρβαση καθιστά τον Μπέκετ υπεύθυνο για τον εγκλωβισμό του. Το μόνο που του απομένει, ως ύστατη κίνηση απελπισίας, είναι να αποδομήσει τον μύθο γύρω από τον ρόλο του και τους συμβολισμούς του: να σας πω τί είναι ο Γκοντό…ένας ακόμη σιχαμένος απατεώνας. Ένα τίποτα…πρέπει να είσαι χαιρέκακος για να κρατάς τους ανθρώπους ομήρους μιας υπόσχεσης…ότι τάχα θα ’ρθεις…και θα αλλάξει η ζωή σου… όργανο κάποιας εξουσίας…είναι ακόμη μια παγίδα.
Οι υπόλοιποι χαρακτήρες όμως τολμούν να είναι ανυπάκουοι και να ξεκινήσουν μια νέα ζωή, ακόμα και σκοτώνοντας συμβολικά τον δυνάστη τους ή τις κοινωνικές συμβάσεις. Εν ολίγοις οι ήρωες ενηλικιώνονται. Η χαρά και η ανακούφιση τους περιμένουν αλλά οι Ερινύες, ως άτυπη αλλά εξαιρετικά αποτελεσματική μορφή ελέγχου και τιμωρίας, καραδοκούν. Έρχονται απρόσκλητες και εξουδετερώνουν τον επίδοξο παραβάτη πριν μάλιστα την παρέμβαση των επίσημων θεσμών.
Καθοριστικό βήμα προς τη διαφυγή και τον απεγκλωβισμό είναι τα όνειρα. Δεν πρόκειται για ονειροπόληση μα για εκείνο το είδος ονείρων που υποκινούν δράση. Η σχεδία με κατάρτι ένα πουκάμισο, ο βράχος-αεροπλάνο που περνάει τη χελώνα πάνω από τον Ατλαντικό και την οδηγεί στο τελευταίο αμερικανικό όνειρο, στον κόσμο του Ντίσνεϊ όπου την περιμένει ο ρόλος της πρωταγωνίστριας, στη Νέα Υόρκη και τους Μπήτλς, η ζωγραφιά μιας γυναικείας παλάμης σε μια σπηλιά χαραγμένη εκατομμύρια χρόνια πριν, ανοίγουν προοπτικές, κινητοποιούν τους ήρωες να ζωντανέψουν τις ξεχασμένες τους επιθυμίες, ακόμα και αν αυτή η κίνηση προς τη ζωή, προς την πραγματικότητα, ενέχει ρίσκο ή απαιτεί ρήξεις, απεξαρτήσεις και αποκοπές ενίοτε τόσο ριζικές που δεν διαφέρουν από τη διάπραξη φόνου. Τα όνειρα και η φαντασία είναι δωρεάν αλλά, όπως μας θυμίζει η συγγραφέας, δεν είναι για όλους. Όσοι/ες είναι αναγκασμένοι να σέρνουν αδιαμαρτύρητα το καβούκι τους, να ζουν στη φτώχια, χωρίς πατρίδα να τους αγαπά, έρμαια της σκληρής και μονότονης βιοπάλης, στερούνται αυτό το δικαίωμα αλλά και τη δυνατότητα να ανασύρουν ευτυχισμένες στιγμές από το παρελθόν τους. Τα όνειρα, τέλος, ως ασυνείδητες κατασκευές, μπορεί να γίνουν και απειλητικά, όχι μόνο για το ίδιο το άτομο αλλά και για την εκάστοτε εξουσία ακριβώς επειδή κινούνται έξω και πέρα από το πεδίο ελέγχου της. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι ο ντεντέκτιβ Πόε επιλέγει, όσο ψάχνει για στοιχεία, να κλέψει από τα υπάρχοντα των ηρώων μόνο το τετράδιο ονείρων του Κούκη ώστε να το θέσει υπό τον έλεγχο της εξουσίας. Η κλοπή ευτυχώς δεν θα σταθεί ικανή θα ανακόψει τον δρόμο προς την επιθυμία και την αποδέσμευση. Τα όνειρα του τετραδίου θα αντικατασταθούν από άλλα, που ακόμα δεν έχουν πάρει ούτε σχήμα ούτε μορφή.
Εκτός από τα όνειρα, ισχυρά συναισθήματα όπως η αλληλεγγύη, η φροντίδα, η λύπη, ο φόβος, η αγωνία, η χαρά της δημιουργίας δένουν τους ήρωες. Η αγάπη όμως έχει κυρίαρχη θέση: γίνεται αφορμή για να τεθούν ερωτήματα τόσο για τα διαφορετικά είδη αγάπης που υπάρχουν όσο και για την ιδιαίτερη, την ξεχωριστή εκδήλωση αγάπης που ο καθένας και η καθεμία έχει ανάγκη. Η αγάπη μοιάζει με μαλακό αέρα, με μια μορφή τέχνης, μαμά, ήθελα απλά να με αγαπάς, όπως η μπαλαρίνα το χορό, όπως ο ζωγράφος το κομμάτι ουρανού που ζωγραφίζει, όπως μια γάτα τα γατάκια της…να μ’ αγαπάς όπως η γυναίκα που σκάβει ένα κομμάτι γης για να φυτέψει ένα αμπέλι. Προσφέρει ασφάλεια, γλυκαίνει και γεμίζει την καρδιά, κάπου-κάπου είναι άνιση, πόσο πολύ μ’ αγαπάς ΠΑΥΣΗ κατά βάθος ΠΑΥΣΗ συγχώρεσέ με που δεν σε αφήνω να λες το όνομά μου, που δεν νιώθω στον τόνο της φωνής σου την αγάπη όταν λες το όνομά μου, δεσμεύει, δημιουργεί ευθύνες μα για να ανθίσει προϋποθέτει την αποδοχή του άλλου με όλα όσα τον χαρακτηρίζουν «αν με αγαπάς θα πρέπει να αγαπήσεις και το όνειρό μου», λέει ο γιος στη μαμά του. Στη σκοτεινή της όμως εκδοχή γίνεται κτητική, πνίγει, καταπίνει, στερεί το οξυγόνο, διαμελίζει και κατασπαράζει, όπως συμβαίνει παραδειγματικά στη σχέση της μητέρας με τον γιο: έβαζες στο αγκάλιασμά σου ένα ναρκισσισμό, έναν εγωισμό, μια πείνα, μια βουλιμία…ήθελες να με κατασπαράξεις…να με διαμελίσεις και να με συναρμόσεις μετά στα μέτρα σου…σαν να είμαι το παιχνίδι σου… αλλά και στον ρόλο που ο Μπέκετ έχει επινοήσει για το δημιούργημά του, τον Γκοντό: τον έκανε διάσημο αλλά, επειδή τον θεωρεί αποκλειστικά δικό του, τον φυλακίζει σε έναν ρόλο χωρίς να του επιτρέπει να τον ερμηνεύσει. Και στις δύο περιπτώσεις τα αποτελέσματα είναι βαθιά καταστροφικά.
Η αφήγηση ονείρων, η έκφραση συναισθημάτων μα και τα πρακτικά ζητήματα της καθημερινότητας στηρίζονται και απαιτούν επικοινωνία. Η γλώσσα λοιπόν, όπως στον Μπέκετ, έτσι και στο έργο της Φιλιππίδου έχει ξεχωριστή σημασία. Εδώ όμως η γλώσσα δεν ορθώνει εμπόδια, ούτε δημιουργεί παρανοήσεις. Έχει ειρμό, χτίζει σχέσεις και εγγυάται την ουσιαστική επικοινωνία μεταξύ των ηρώων. Παράλληλα διακωμωδεί, ασκεί κριτική, εγείρει αντιρρήσεις, εκφράζει σκέψεις και ανησυχίες, γίνεται παιγνιώδης και ευφυής συνομιλία. Στα χέρια ενός μεγάλου δημιουργού, όπως είναι ο Μπέκετ, συνθέτει έναν φανταστικό, μεγαλειώδη κόσμο, σχεδόν αδύνατον όμως να πάρει σάρκα και οστά ως θεατρικό έργο επί σκηνής. Είναι χαρακτηριστική η αντίδραση του Κούκη μετά την ανάγνωση του Περιμένοντας τον Γκοντό: Το έργο δεν ανεβαίνει. Εδώ έχουμε να κάνουμε με κάτι μεγαλειώδες. Ο συγγραφέας είναι διάνοια, η σύλληψη είναι ανατριχιαστική…. Πώς θα ανεβάσουμε αυτό το αριστούργημα; Τα όρια της γλώσσας και οι κοινοτοπία των λέξεων μπορεί να καταρρακώσουν τον χρήστη της: παθητικά τα ρήματα και ανήμπορα, κράζουνε οι φτωχές παρομοιώσεις, να γράψεις το φινάλε δεν θα σώσεις, […] οι λέξεις σαν τα κοράκια πέσαν όλες, όπως οι Ερινύες οι μαριόλες, σπάραξαν του καμένου λύκου το μυαλό… Αντίστοιχα, η γλώσσα μοιάζει λίγη όταν καλείται να εκφράσει έντονα συναισθήματα όπως είναι η αγάπη, το πιο δύσκολο απ’ όλα είναι να μιλάς για ό,τι αγαπάς περισσότερο», ή όταν γίνεται έμμετρος λόγος. Αν και η ποίηση αναγνωρίζεται ως ανεκτίμητος θησαυρός, η εγγενής της ασάφεια, απροσδιοριστία και πολυπλοκότητα των νοημάτων της κάθε άλλο παρά βοηθούν όπου απαιτείται σαφήνεια και κυριολεξία, αν τους μιλήσεις ποιητικά, θα χαθούνε, προειδοποιεί ο Μπούκη τον Κούκη όταν ο τελευταίος θέλει να δώσει οδηγίες στο παιδί του ντελίβερι βασιζόμενος στη θέση που έχουν τα ρόδινα σύννεφα στον ουρανό.
Από το Συγνώμη κύριε Μπέκετ δεν θα μπορούσε να λείπει ο κόσμος του θεάτρου, άμεσα άλλωστε συνυφασμένος, αν όχι ταυτισμένος με τη Φιλιππίδου. Η αγάπη και η προσωπική της αγωνία για το θέατρο και το θεατρικό γίγνεσθαι, το όραμα, οι πικρίες, οι απογοητεύσεις, οι σκληρές επιλογές, η διακωμώδηση και η κριτική της θεατρικής πραγματικότητας αποτυπώνονται με συγκλονιστικό τρόπο στις σελίδες 75-76, στο Σόλο μια πρωταγωνίστριας όπου και κορυφώνεται η χρήση της παρωδίας. Ενδεικτικά παραθέτω: Χάπια μου αγάπες χάπια μου, γαλάζια χάπια μου,… ροζ αγάπες μου χρόνια και χρόνια παρέα μου ωραία μου…χάπια που με κοιμίζετε…χάνομαι μαζί σας στα σκοτάδια μου… σπρώχνω τον φόβο στην κοιλιά μου… κολλημένη στον βάλτο της αγίας επιτυχίας μου, της ευτυχίας μου, γαμώ τα sold out μου, κάτω κάτω στον πάτο… στρώνω το καλό παλιό μου πρόσωπο…Σαπίζουν τα μαλλιά μου και εσύ μου λες να σε περιμένω ανισόρροπε και με στήνεις…Εγώ γεμίζω την Επίδαυρο είκοσι χιλιάδες κεφάλια, εκατοντάδες πούλμαν! Ξέρεις πόσο κόσμο ζω…πόσα στόματα…αλητάμπουρα! Καπνίζουν τα φουγάρα…γυρίζουν τρελά τα στριμμένα κοκορέτσια.
Ωστόσο οι ανάγκες για συνεχείς πρόβες, ο φόβος της έκθεσης, η αναζήτηση του ιδανικού θεατή, ο ρόλος ως πλαίσιο και ως υπέρβαση, η σχέση του θεάτρου με την πραγματικότητα, το θέατρο ως επάγγελμα και ως τέχνη, το ανιδιοτελές δόσιμο και η οργανωμένη κατασκευή προσωπικοτήτων, ο ανταγωνισμός στην πιάτσα, τα sold out δεν περιορίζονται στο θεατρικό πεδίο. Αντίθετα συνυφαίνονται με το επιτακτικό καθήκον να πάρει το θέατρο κοινωνική και πολιτική θέση σε μια εποχή γενικευμένης επισφάλειας, εντεινόμενων κοινωνικών ανισοτήτων και εκ βάθρων αμφισβήτησης δημοκρατικών πρακτικών.
Κρατάμε στα χέρια μιας ένα συναρπαστικό θεατρικό έργο που αγκαλιάζει το παράλογο της ζωής και της ύπαρξης με αγάπη, συγκίνηση, χιούμορ και λεπτή ειρωνεία, τρυφερότητα, και αισιοδοξία. Ένα έργο που παντρεύει το φανταστικό με το πραγματικό, το προσωπικό με το πολιτικό, το θέατρο με τη ζωή, την κοινωνική κριτική με την παρωδία. Μα πάνω από όλα ένα έργο που μας (προσ)καλεί να αφήσουμε πίσω μας τα διαστήματα φρικτής λογικής, και να ακροβατήσουμε στο τεντωμένο σκοινί, πάνω-κάτω χωρίς νόημα αλλά με πάθος αδιαφορώντας για το φινάλε. Να δούμε τις ήττες μας ως αφετηρίες απελευθέρωσης, να εναντιωθούμε στα έτσι πρέπει και να δημιουργήσουμε τις δικές μας, ατομικές και συλλογικές εστίες δράσης και αντίστασης.
***
info: Η παράσταση του έργου ανεβαίνει στο «Μαγαζάκι της τέχνης».
Πρεμιέρα: Κυριακή 23 Νοεμβρίου, ώρα: 18.00 / Παραστάσεις: Κυριακή στις 18.00, Δευτέρα στις 21.00
Με ελεύθερη είσοδο, με προαιρετική συνεισφορά.
Κρατήσεις θέσεων: Magazakitht3xnhs@gmail.com
