Η Ελένη υπήρξε για εμένα μια άτυπη δασκάλα. Στην αρχιτεκτονική σπουδή, στην Αριστερά, στη συλλογική ζωή. Όταν πέρασα στην Αρχιτεκτονική, ανέλαβε, παράλληλα με τις σπουδές μου, να με εντάξει σε ένα διαφορετικό από το επίσημο πρόγραμμα σπουδών. Σε μια άλλη θεώρηση για την αρχιτεκτονική και την πόλη. Διαφορετική από την κυρίαρχη γνώση, πιο απαιτητική, πιο βαθιά, πιο δεμένη με την κοινωνία, τους ανθρώπους και τις ανάγκες τους.
Από τότε αποκτήσαμε μια στενή σχέση, που διευρύνθηκε σε πολλά μέτωπα και απέκτησε πολλές κοινές διαδρομές. Στο αντιπαγκοσμιοποιητικό κίνημα, με σημαντικό σταθμό τη Φλωρεντία, όπου η Ελένη έγραψε κείμενα ιδιαίτερα σημαντικά για τα κινήματα και τον δημόσιο χώρο. Στα περιβαλλοντικά κινήματα της Αττικής, στα οποία πρωτοστάτησε πριν και μετά τους Ολυμπιακούς Αγώνες, σε μια περίοδο νεοφιλελευθεροποίησης του σχεδιασμού και της παραγωγής του χώρου. Και όλα αυτά πριν ακόμη ξεκινήσει η μακρά επιμονή και ο αγώνας της για το έγκλημα στο Ελληνικό.
Παράλληλα, η Ελένη είχε ηγετική παρουσία στις διεργασίες ανασυγκρότησης του χώρου της ανανεωτικής και ριζοσπαστικής Αριστεράς. Εκεί όμως που η παρουσία της αποτυπώθηκε με μοναδικό τρόπο ήταν στη συγκρότηση και τη λειτουργία της Ανοιχτής Πόλης. Όχι απλώς ως αυτοδιοικητικής κίνησης. Αλλά ως ζωντανού και αυτόνομου χώρου όπου συγκροτήθηκε, δοκιμάστηκε και υπερασπίστηκε μια άλλη αντίληψη για την πόλη. Η Ελένη έδωσε σε αυτή την αντίληψη περιεχόμενο, βάθος και συνέπεια. Με τη φυσική της παρουσία στα κινήματα και τις διεκδικήσεις. Με την τεκμηρίωση θέσεων και αρχών. Με την επιμονή της στη συλλογική λειτουργία. Με την ικανότητά της να συνδέει τη γνώση με την πράξη, την πολιτική με την καθημερινότητα, τον σχεδιασμό με τη ζωή των ανθρώπων.
Δεν δούλεψε απλώς για όλα αυτά. Τα σχεδίασε, τα τεκμηρίωσε, τα υπερασπίστηκε. Στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας, την Αγορά της Κυψέλης, στον Ελαιώνα, στο Πάρκο Γουδή, στην Κολούμπια, στο Άλσος Παγκρατίου και σε τόσα άλλα μέτωπα της πόλης. Με δική της πρωτοβουλία στήθηκε και ο πολυχώρος της Ανοιχτής Πόλης στην οδό Πανεπιστημίου, που για τέσσερα περίπου χρόνια έγινε τόπος καθημερινής πολιτικής και πολιτιστικής δραστηριότητας. Ήταν τα χρόνια κατά τα οποία η Ελένη υπήρξε επικεφαλής της Ανοιχτής Πόλης, η μόνη που αναδείχθηκε σε αυτή τη θέση με συλλογική απόφαση των μελών της ίδιας της παράταξης.
Τίμησε την υποψηφιότητά της για τον δήμο Αθηναίων όσο κανείς άλλος στην ιστορία της Ανοιχτής Πόλης μέχρι σήμερα. Η παρουσία της ήταν ολοκληρωμένη. Ηγετική, αλλά όχι εξουσιαστική. Βαθιά, αλλά όχι ακαδημαϊκά αποκομμένη. Πολιτική, αλλά ποτέ ρηχή. Με γνώση, συνέπεια και ήθος. Και είχε κάτι βαθιά γυναικείο ο τρόπος με τον οποίο δούλευε. Έναν φεμινισμό όχι διακηρυκτικό, αλλά υποδειγματικό. Στην προσοχή στη λεπτομέρεια. Στη φροντίδα για τους ανθρώπους και τους τόπους, τη φύση και τα ζώα. Στην επιμονή στη συλλογική λειτουργία, στην αμεσότητα και επικοινωνία με τους συνεργάτες της τους οποίους τιμούσε. Στην άρνηση της ευκολίας, της ανάθεσης, της προσωπικής προβολής. Για πολλές και πολλούς από εμάς, έθεσε έναν πήχη που παραμένει μέχρι σήμερα δύσκολος, σχεδόν ασήκωτος, αλλά απολύτως αναγκαίος.
Ίσως γι’ αυτό η απώλειά της βαραίνει ακόμη περισσότερο. Γιατί η διαδρομή της μάς αφήνει μια απαιτητική υπενθύμιση ότι η πολιτική χρειάζεται σκέψη, γνώση, αισθητική, ήθος, σύγκρουση όταν χρειάζεται και πραγματική αγωνία για τους ανθρώπους, κυρίως για τους πιο αδύναμους, τους φτωχούς, εκείνους που συνήθως απουσιάζουν από τα σχέδια, τις στρατηγικές και τις μεγάλες αφηγήσεις.
Η Ελένη δεν υπηρέτησε το εφήμερο, το εύκολο, το κυρίαρχο, το βολικό. Κουβάλησε βάρος. Και το έκανε με έναν τρόπο που άφησε σπορά στην πολιτική σκέψη και πράξη. Μια σπορά που, δυστυχώς, σήμερα βρίσκεται συχνά πιο μπροστά από την ίδια την ελληνική Αριστερά.
Έθεσε την πολιτική στο πεδίο της αστικής ζωής, της καθημερινότητας, της κατοίκησης, του δημόσιου χώρου και του περιβάλλοντος. Όχι ως αφηρημένη θεωρία, αλλά ως πράξη. Ως παρέμβαση. Ως ευθύνη.
Σε μια ομιλία της στη Ναύπακτο, για τη διάσωση του τοπικού Ξενία, όπου είχαμε πάει μαζί καλεσμένες από την Κίνηση Πολιτών Ναυπάκτου, είχε πει: «Το δικαίωμα στην πόλη επαναδιατυπώνεται σε κάθε πόλη, σε κάθε γειτονιά, σε κάθε χώρο που οι άνθρωποι κινητοποιούνται για να υπερασπιστούν την πόλη και την καθημερινότητά τους σε μια αξιοβίωτη πόλη. Η πόλη μάς ανήκει όταν αγωνιζόμαστε γι’ αυτήν».
Ελένη, με καθόρισες. Μας καθόρισες.
Μας έδειξες έναν δρόμο δύσκολο, απαιτητικό, πολλές φορές μοναχικό, αλλά βαθιά συλλογικό. Έναν δρόμο σκέψης, πολιτικής και ζωής. Αυτόν τον δρόμο θα συνεχίσουμε να αναγνωρίζουμε κάθε φορά που θα περπατάμε στην πόλη, κάθε φορά που θα στεκόμαστε απέναντι στην αδικία, κάθε φορά που θα επιμένουμε ότι η πόλη δεν είναι εμπόρευμα αλλά έργο κοινό, πολιτική- πολιτιστική δημιουργία και τόπος ελευθερίας.
*Το κείμενο εκφωνήθηκε ως επικήδειος λόγος στην κηδεία της Ελένης Πορτάλιου, στις 8 Ιουνίου 2026.
Φωτογραφία: Ζωντανός Αλέξανδρος / Eurokinissi
