Στράτος Ν. Δορδανάς – Μενέλαος Χαραλαμπίδης (επιμ.) «Η μακρά νύχτα της Κατοχής: Ανθρώπινες απώλειες και υλικές καταστροφές στην κατεχόμενη Ελλάδα (1941-1944)», εκδόσεις: Αλεξάνδρεια, 2025
Η ανακάλυψη των φωτογραφιών της εκτέλεσης των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944, καθώς και η ταύτιση κάποιων από τους εικονιζόμενους σε αυτές, ανέδειξε μια σειρά από σημαντικά ζητήματα. Ίσως το σημαντικότερο, την ανάγκη να αποδώσουμε σε κάθε ένα από τα θύματα το όνομα και το πρόσωπό του –ένα καθήκον ταυτόχρονα ηθικό και ιστορικό– έτσι ώστε να πάψουν να αποτελούν στη μνήμη μας έναν κατά προσέγγιση αριθμό («οι 200») ή μορφές πανομοιότυπες από τις ξυλογραφίες του Τάσσου.
Όσο κι αν ακουστεί αντιφατικό, η επιταγή για μια τέτοια, έναν προς έναν και μία προς μία, εξατομικευμένη προσέγγιση αναδεικνύει ένα ακόμη σημαντικό ζήτημα: την ανάγκη το ελληνικό κράτος να προχωρήσει, έστω και με καθυστέρηση 80 ετών, σε μια συνολική, ακριβή και λεπτομερή, αποτύπωση των ανθρώπινων απωλειών κατά τη διάρκεια της τριπλής κατοχής της περιόδου 1941-1944.
Κενά και ελλείψεις στην καταγραφή
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς, η Ελλάδα καταλαμβάνει την τέταρτη θέση ανάμεσα στις χώρες με τις μεγαλύτερες ανθρώπινες απώλειες σε σχέση με τον πληθυσμό τους, κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, καθώς υπολογίζεται ότι αυτές ανέρχονται σε μισό εκατομμύριο νεκρούς περίπου, οι οποίοι αντιστοιχούν στο 1/14 του τότε πληθυσμού. Κι όμως, παρά τις δεκαετίες που έχουν μεσολαβήσει, αυτό το «περίπου» δεν μετατράπηκε ποτέ σε συγκεκριμένο και, κυρίως, επιστημονικά τεκμηριωμένο αριθμό.
Η μοναδική επίσημη καταγραφή και ταξινόμηση των απωλειών παραμένει αυτή της ομάδας του Κωνσταντίνου Δοξιάδη στο υπουργείο Δημοσίων Έργων, στα 1945-1946, που συντάχθηκε προκειμένου να χρησιμοποιηθεί από το ελληνικό κράτος στις μεταπολεμικές διαπραγματεύσεις, η οποία υπολογίζει συνολικά τις απώλειες σε 940.000 άτομα. Έκτοτε, το ελληνικό κράτος ουδέποτε προχώρησε σε μια «επίσημη διαδικασία καταμέτρησης» των ανθρώπινων απωλειών και των υλικών καταστροφών, με αποτέλεσμα τα στοιχεία που επικαλείται στις συζητήσεις με τη γερμανική πλευρά, και τότε και τώρα, σχετικά με τη διεκδίκηση πολεμικών αποζημιώσεων να είναι εξαιρετικά ασαφή.
Έναν επιπλέον λόγο γι’ αυτή την έλλειψη επίσημης καταμέτρησης αποτελεί και το γεγονός ότι η πολιτεία δεν αποζημίωσε ποτέ τους πολίτες της για τα δεινά που υπέστησαν κατά τη διάρκεια του πολέμου, έτσι δεν χρειάστηκε να μπει στη διαδικασία τεκμηρίωσης των υλικών καταστροφών και των ανθρώπινων απωλειών.
Τις τελευταίες δεκαετίες, χάρη στην ιστοριογραφική έκρηξη που σημειώθηκε σχετικά με τη δεκαετία του 1940, επιμέρους μελέτες αποτέλεσαν τις πρώτες ψηφίδες που άρχισαν να καλύπτουν εν μέρει αυτό το ερευνητικό κενό που οφείλεται στην απουσία μιας συνθετικής δουλειάς για ολόκληρη την περίοδο 1940-1944 και για τις τρεις ζώνες κατοχής.
Μια πρώτη χαρτογράφηση
Ο ανά χείρας συλλογικός τόμος, κεφαλαιοποιώντας αυτές τις πρώτες ερευνητικές εργασίες (άλλωστε, πολλοί από τους ερευνητές και τις ερευνήτριες αυτές συμμετέχουν με κείμενά τους εδώ), και επιδιώκοντας να ανοίξει τη συζήτηση, εντός και εκτός ακαδημαϊκής κοινότητας, σχετικά με την ακριβή αποτύπωση των απωλειών, επιχειρεί μια πρώτη γεωγραφική και θεματική χαρτογράφηση του πεδίου. Παράλληλα, οι συντελεστές του τόμου προτείνουν μεθόδους προσέγγισης του ζητήματος, καθώς και τρόπους ανάδειξης των σχετικών πηγών.
Στον τόμο αυτό περιλαμβάνονται δεκαέξι συνολικά συμβολές, που καλύπτουν επαρκώς, αλλά όχι στο σύνολό του, τον ελλαδικό χώρο. Τα ερευνητικά κενά (π.χ. για τη Θεσσαλία, τη Στερεά ή τη Δυτική Ελλάδα) είναι εμφανή και επισημαίνονται εμφατικά, προκειμένου η αποτύπωση των ερευνητικών διαθεσιμοτήτων να λειτουργήσει παραδειγματικά και για άλλους, νεότερους ερευνητές, που ενδεχομένως θα προσανατολίζονταν στην κάλυψή τους.
Οι συμβολές στον τόμο κατανέμονται σε πέντε μέρη, με κριτήρια θεματικά και γεωγραφικά. Στο πρώτο μέρος εξετάζονται οι ανθρώπινες απώλειες σε όλο τους το φάσμα, στον νομό Αττικής (Μενέλαος Χαραλαμπίδης), καθώς και οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης και της Αθήνας που δολοφονήθηκαν στα στρατόπεδα θανάτου (Φίλιππος Κάραμποτ – Αλίκη Αρούχ). Η δεύτερη ενότητα έχει ως κεντρικό της άξονα τη λεηλασία της ελληνικής οικονομίας κατά την Κατοχή (Βασίλης Μανουσάκης), τις απώλειες εξαιτίας του λιμού (Βιολέττα Χιονίδου), την καταναγκαστική εργασία (Παναγιώτα Γκάτσιου) και τον αφανισμό του εμπορικού στόλου (Παντελής Μούτουλας).
Στη συνέχεια, επιχειρείται η γεωγραφική κατανομή των ανθρώπινων απωλειών στην ηπειρωτική και τη νησιωτική χώρα. Εξετάζονται η Μακεδονία (Στράτος Δορδανάς – Βάιος Καλογρηάς), η Ήπειρος (Βαγγέλης Τζούκας) και η Πελοπόννησος (Τόνια Καραδήμα), ενώ για τα νησιά του Αιγαίου περιλαμβάνονται κεφάλαια για τη Λέσβο (Δημήτρης Μάντζαρης), τη Σάμο (Δημήτρης Θρασυβούλου), την Ικαρία (Δήμος Μαυρίδης), την Κρήτη (Γιώργος Λιμαντζάκης) και τα Δωδεκάνησα (Δημήτρης Κυπριώτης).
Τέλος, μία ενότητα αφιερώνεται στις ανθρώπινες απώλειες και τις υλικές καταστροφές κατά τη διάρκεια της βουλγαρικής κατοχής στην Ανατολική Μακεδονία και τη Θράκη (Τάσος Χατζηαναστασίου), καθώς και στις απώλειες του βουλγαρικού στρατού στην περιοχή (Δήμητρα Πατρωνίδου).
Φιλοδοξία των συντελεστών του τόμου, έγκριτων αλλά και νεότερων ιστορικών, είναι να αποτελέσει το έναυσμα για την ανάληψη μιας συστηματικής προσπάθειας στην κατεύθυνση της συστηματικής και έγκυρης αποτύπωσης των ανθρώπινων, αλλά και των υλικών απωλειών του πολέμου, η οποία, λόγω του όγκου και των απαιτήσεών της, χρειάζεται να αναληφθεί και να συνεχιστεί μέσα από ένα μεγάλο ερευνητικό διεπιστημονικό πρόγραμμα.
