Aπό το 2010 μέχρι το 2022, έχουν εγκαταλείψει την Ελλάδα 1.079.992 άνθρωποι από τον οικονομικά ενεργό πληθυσμό. Πρόκειται για το πιο διαυγές στατιστικό στοιχείο που δείχνει τι θα πει κρίση. Αν δεν με απατά η μνήμη μου, κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1950 είχαν φύγει από τη χώρα τουλάχιστον 1.200.000 άνθρωποι. Σκεφτείτε την αναλογία. Και σίγουρα δεν με απατά η μνήμη μου για το γεγονός πως η Βουλγαρία και η Ρουμανία, ακριβώς από πάνω μας, έχουν χάσει περίπου από 2 εκατομμύρια ενεργό οικονομικό πληθυσμό τα τελευταία 25 χρόνια. Το ίδιο συμβαίνει στις χώρες της πρώην ΕΣΣΔ και της πρώην Γιουγκοσλαβίας των οποίων οι ρυθμοί ανάπτυξης τρέχουν σαν παλαβοί (τουλάχιστον στην πρώτη ομάδα) με την εφαρμογή των νεοφιλελεύθερων πολιτικών να είναι απαρέγκλιτη.
Για να μην κουράζω με διάφορα ποιοτικά στατιστικά που είναι ακόμα χειρότερα και σε πιάνει απελπισία αν τα συλλογιστείς, ισχυρίζομαι πως ο μόνος τρόπος να σώσουμε οτιδήποτε αν σώζεται, και μάλιστα σε αρκετό βάθος χρόνου, είναι να βάλουμε μπροστά, ξανά, τώρα και διαρκώς, εδώ και στην Ευρώπη την ανάγκη – την απόλυτη ανάγκη- για αριστερή στροφή. Δεν συνιστά μεγαλοστομία η μετάβαση σε έναν δημοκρατικό σοσιαλισμό. Μάλιστα, είναι η μόνη μοίρα, αν θέλουμε να έχουμε μέλλον. Αλλιώς θα εγκαταλείψουν τη γη της Ανατολικής Ευρώπης ακόμα περισσότεροι νέοι και νέες και τότε θα είναι ανέφικτο να γίνει οτιδήποτε καλό σε αυτή τη μεριά του πλανήτη. Κι αν δεν τα κάναμε καλά ως τα τώρα, ας τα κάνουμε καλά από εδώ και πέρα.
Ωστόσο προκύπτουν διάφορα “ωστόσο”, σαν αρχετυπικές, εγγεγραμμένες και ταυτόχρονα υποδόριες αναρωτήσεις που δεν τις έχουμε λύσει. Οφείλουμε να επανεπινοήσουμε πολλά, χωρίς χαλινάρια από την παράδοση ή την ταυτότητά μας ως αριστερές και αριστεροί, να σκεφτούμε με όρους διαφοράς κι όχι απλής διαλεκτικής αντίθεσης στο υπάρχον. Εξηγούμαι: υπάρχει ένας άλλος, πιο πλουμιστός υλισμός από τον γνώριμο, πιο παιγνιώδης, ροϊκός αλλά ταυτόχρονα εμπεδωμένος, εγκαθιδρυμένος στην ριζική εμμένεια υπό τη σκέπη της οποίας υφίσταται το άπαν σύμπαν. Ο Φουκώ είχε κάποτε πει πως «ο 21ος αιώνας θα είναι Ντελεζιανός». Ας τον ακούσουμε, σε αυτόν κάνουν αναφορά τα παραπάνω.
Όλα είναι εδώ, όλα παίζονται
Ας τα πω και λίγο αλλιώς. Στο αφιέρωμα για τα τριανταπέντε χρόνια της Εποχής κάναμε μια εξαιρετική συνέντευξη, ανάμεσα σε άλλους, και με τον Μάκη Κουζέλη. Έλεγε πως την δεκαετία του 1960 η Αριστέρα προέτασσε πως “θα πρέπει να ξαναγίνει το νέο δικό μας”. Και τώρα το ίδιο πρέπει, αλλά έχει προϋποθέσεις. Απαιτείται να κοιτάξουμε ψηλά για να πάμε ψηλά, να αποδράσουμε από την ψυχική ορίζουσα της αριστερής μελαγχολίας. Δεν είναι προϋπόθεση της επίθεσης η διαρκής άμυνα, δηλαδή η αναζήτηση κεκτημένων παλαιότερων εποχών ή οι καλές πρακτικές από άλλες χώρες. Ούτε και θα αρχίσει καμία καλύτερη κουβέντα το κλωθογύρισμα στα λάθη του πρόσφατου ή μέσου παρελθόντος. Η γόνιμη αυτοκριτική πρέπει να γίνει αλλά δεν είναι σωστό να είναι χάβρα, παρά περισσότερο παραδοχές που εμπράκτως θα απαλύνουν τραύματα και θα δείχνουν τρόπους για να μην ξανασυμβούν. Δεν καρτεράμε γδικιωμό για όσους χάθηκαν, παρόλο που ο τόσο αληθινός Μπένγιαμιν είπε τέτοια. Στους αγέννητους θα στραφούμε.
Η νέα αυτοπεποίθηση μάς προϋποθέτει ψυχωμένους, ενωμένες και παράλληλα διάσπαρτους σαν ριζώματα εκεί που ανθίζει η δημιουργία, η αντίσταση, η σκέψη, η μελετημένη μεθοδολογία. Κι έχουμε μπόλικα από αυτά στα χρόνια που μας έλαχαν, του ύστερου καπιταλισμού. Μπολιάστηκαν οι πεποιθήσεις μας με την αποκοτιά όσων αποδόμησαν βεβαιότητες κι ας φυλακίζονταν στο κελί του μεταμοντέρνου. Δημιουργήθηκαν ποιότητες, σμαράγδια νέας σκέψης, από τον φεμινισμό που δεν λύγισε στάλα, εντόπισε βαναυσότητες και όρισε λύσεις. Από τον μεταναρχισμό που έπιασε ξανά το νήμα της άμεσης δράσης. Καταλάβαμε ξανά –και επιτέλους- πως το συναίσθημα παίζει σπουδαίο ρόλο και η “φροντίδα” γίνεται πια τρόπος, τόπος και όρος του Σοσιαλισμού. Αμφισβητήθηκε η ευρωκεντρικότητα, δημιουργήθηκε η αντίσταση του Νότου και της Λατινικής Αμερικής, πάιξαμε τη ζαριά της αντιπαγκοσμιοποίησης, των εξεγέρσεων, της αντιλιτότητας στο βορρά της Μεσογείου, της δημοκρατίας στο Νότο της.
Τώρα αλλιώς
Ξεκινάει μια νέα εποχή που έχει από bidenomics ως alt-right, από πολιτιστικούς πολέμους ως το γέρμα του ήλιου της ανάπτυξης από τη Δύση στην Ανατολή, από το μέσο ποσοστό κέρδους που διαρκώς θα φθίνει, όπως δίδαξε ο μπαρμπα–Κάρολος, ως τη διαρκή μετεξέλιξη της εκμετάλλευσης που φτάνει αλγοριθμικά μέχρι το ασυνείδητο μας. Σε όλο αυτό, από όλα τα διαβάσματά μου, θυμάμαι πάντοτε αυτό που έλεγε ο Βαλερστάιν. Πως, δηλαδή, τα επόμενα τριάντα με πενήντα χρόνια θα αναμετρηθούμε με το καπιταλιστικό μετά: είτε θα μας κάνει μια χαψιά σε ένα τόσο ζοφερό μέλλον που δεν μπορούμε καν να το φανταστούμε με σκοπό να συνεχίζουν κερδίζουν οι από πάνω, είτε θα βρούμε τους όρους της απαλλαγής από αυτά, δηλαδή μεθοδολογίες να μοιραστούμε ισότιμα τον πλούτο και να σεβαστούμε καθολικά τη φύση και όλα τα έμβια όντα.
Μας αναλογεί να επινοήσουμε μια Αριστερά 2.0.
Ένα δεύτερο κύμα κομμουνισμού, παγκόσμιου, εντόπιου, σημειακού. Δεν πρόκειται να γίνει από μόνο του. Σε μια εξαιρετική μεταπτυχιακή εργασία για τον Σπινόζα είχα διαβάσει μια φράση που νομίζω συμπυκνώνει, ορίζει το ύψος του σθένους που χρειάζεται: “επειδή μπορούμε, δικαιούμαστε. Δεν μπορούμε, επειδή δικαιούμαστε”.
