Η Ευρώπη της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης
Στο δεύτερο και τελευταίο μέρος του κειμένου του ο Ετιέν Μπαλιμπάρ εξετάζει το ενδεχόμενο και τη δυνατότητα να παίξει η ενοποιημένη Ευρώπη αποφασιστικό ρόλο στην οικοδόμηση ενός διαφορετικού προτύπου σε αντίθεση με την υπάρχουσα διαδικασία παγκοσμιοποίησης υπό την ηγεμονία του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου.
Στο πλαίσιο των αναζητήσεων αυτών αναρωτιέται αν και πώς μπορεί να ανακτηθεί μια διακρατική δημοκρατία στη θέση της υπάρχουσας, σε κοινοτικό και εθνικό επίπεδο διαδικασίας απο-δημοκρατισμού. Και ποια θα μπορούσε να είναι η σχέση μιας τέτοιας ευρωπαϊκής επανίδρυσης με τον εθνικισμό, το λαϊκισμό, τον ευρωπαϊσμό.
Του Ετιέν Μπαλιμπάρ
Ας μιλήσουμε ωμά: οι λαοί της Ευρώπης δεν έχουν την εξουσία να θέσουν εαυτούς εκτός παγκοσμιοποίησης. Το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης ως «όλον», όχι μόνο οικονομικό, αλλά πολιτικό, πολιτισμικό (και θα έπρεπε να προσθέσουμε: ανθρωπολογικό), είναι μια διαδικασία μη αναστρέψιμη, κατά μια έννοια πολύ πιο ηχηρή απ’ αυτή που επικαλέστηκα παραπάνω, αφού δεν πρόκειται για μια θεσμική κατασκευή, αλλά για ένα νέο στάδιο στην ιστορία της ανθρωπότητας. Όπως είναι φυσικό, κινητήρια δύναμή της υπήρξε ο καπιταλισμός, ο οποίος και προσδιορίζει τα κυρίαρχα σημερινά χαρακτηριστικά της – άρα και την αντιφατική δράση της. Ωστόσο, η εμβέλειά της ξεπερνά αυτές καθαυτές τις συνθήκες του καπιταλισμού και, εν πάση περιπτώσει, τις εκθέτει σε απρόβλεπτες αντιδράσεις. Και αυτές οι αντιδράσεις είναι που χρήζουν ιδιαίτερης μνείας.
Αυτό σημαίνει, ιδίως, ότι η «αποσύνδεση» ή η «απο-παγκοσμιοποίηση» που επικαλούνται διάφοροι θεωρητικοί οι οποίοι αυτοαποκαλούνται μαρξιστές, είναι μια συγκεχυμένη και, πιθανότατα, λανθασμένη ιδέα.[12]. Όπως και να’ χει, παρ’ όλο που, φαινομενικά, το σύγχρονο ευρωπαϊκό οικοδόμημα έχει μεταμορφωθεί, όπως έλεγα πιο πάνω, σε εργαλείο αναγκαστικής προσαρμογής στα πιο καταστροφικά στοιχεία της παγκοσμιοποίησης για τις εργατικές τάξεις (αλλά και για την πολιτισμική διαφοροποίηση των λαών, για την ποιότητα του περιβάλλοντος κ.ο.κ.), το ενδεχόμενο «εξόδου», σε πολιτικό ή οικονομικό επίπεδο, από το ευρωπαϊκό όλον δεν θα αποτελούσε επ’ ουδενί μια πράξη «αυτονόμησης» ως προς την παγκοσμιοποίηση, άσχετα αν θα γινόταν «εκ των άνω» (με απόφαση του κράτους) ή «εκ των κάτω» (με μια πράξη «αντικαθεστωτική» ή μια αυτεπάγγελτη «έξοδο» σε επίπεδο ατομικό). Είναι πολύ πιθανότερο πως θα οδηγούσε σε ακραία εξάρτηση και σε απομόνωση με δραματικές συνέπειες.
Αυτό δεν αποκλείει καθόλου, τουναντίον μάλιστα, το γεγονός ότι η πορεία της παγκοσμιοποίησης είναι αβάσταχτη και ανυπόφορη για εκατομμύρια ανθρώπους, εντός και εκτός Ευρώπης. Σε πολλά επίπεδα: την ενίσχυση των ανισοτήτων, άρα τη φτωχοποίηση και την επισφάλεια (αυτό που ο Ρομπέρ Καστέλ ονόμαζε «κοινωνική ανασφάλεια»)∙ την εντατικοποίηση των μορφών εκμετάλλευσης (είτε πρόκειται για χειρωνακτική είτε για πνευματική εργασία)∙ την αποστέρηση των πολιτιστικών αγαθών και την καταστροφή τού περιβάλλοντος (κι επομένως, των εκφάνσεων της ζωής εκείνων που επιτρέπουν την αλληλεγγύη μεταξύ κοινωνικών ομάδων και μεταξύ γενεών)∙ την άσκηση του πολιτικού δικαιώματος με τη μορφή τής εθνικής κυριαρχίας κ.ο.κ., η καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση προξενεί καθημερινά καταστροφές, οι οποίες πληθαίνουν ολοένα, και παράγει μορφές βίας, το «όριο» των οποίων δεν είναι ακόμα διακριτό (για του λόγου το αληθές, αναφέρουμε τη βία που υφίστανται, τη στιγμή που μιλάμε, οι μετανάστες και οι πρόσφυγες, η οποία δεν είναι παρά μία μόνο από τις μορφές της).
Κάτω απ’ αυτές τις συνθήκες, έχει σημασία να επαναβεβαιώσουμε με έμφαση πως «μια άλλη Ευρώπη», με άλλα λόγια ένα ευρωπαϊκό οικοδόμημα της αλληλεγγύης και της δημοκρατίας, αποτελεί μέρος των εργαλείων εκείνων που χρειαζόμαστε για να κινηθούμε «κόντρα στο ρεύμα» εντός της ίδιας της παγκοσμιοποίησης και, συνεπώς, επάνω σ’ αυτήν. Είναι η προοπτική υπό την οποία οφείλουν να συνταχθούν οι επαναστατικές δυνάμεις των ευρωπαϊκών χωρών, αν δεν θέλουν να καταντήσουν μαριονέτες της ιστορίας ή, καταλήγοντας εν τέλει στο ίδιο σημείο, να αναπαράγουν την καταστροφική εμπειρία του «σοσιαλισμού σε μια μόνο χώρα» ή κάποια από τις φανταστικές εναλλακτικές της. Ωστόσο, αυτό το αρνητικό συμπέρασμα δεν αρκεί επ’ ουδενί για να καθορίσει την κατεύθυνση μιας στρατηγικής και να χαράξει έναν δρόμο δράσης. Δεν υπάρχουν έτοιμες συνταγές, μπορούμε όμως να έχουμε διαρκώς κατά νου τις πολλαπλές πολιτικές, αλλά και πολιτιστικές και ιδεολογικές συνθήκες που θα έπρεπε να συνενωθούν, προκειμένου η Ευρώπη να γίνει η δύναμη της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, την οποία τόσο πολύ χρειάζονται οι πολίτες της και οι άνθρωποι που την κατοικούν.
Μια Ευρώπη της εναλλακτικής παγκοσμιοποίησης, δηλαδή μια Ευρώπη που (συμμαχώντας με άλλες δυνάμεις, με άλλες κουλτούρες) θα «αλλάξει τον κόσμο» με την έννοια που έχει καταστεί αναγκαία, με άλλα λόγια θα αλλάξει τον κόσμο της παγκοσμιοποίησης του κόσμου, δεν μπορεί παρά να είναι μια Ευρώπη που και η ίδια αλλάζει σε βάθος, με το ένα μάτι στραμμένο διαρκώς στο ίδιο της το γίγνεσθαι και το άλλο στα παγκόσμια διακυβεύματα. Είναι, ιδίως, μια Ευρώπη που εργάζεται για να αρθρώσει στρατηγικές προστασίας των κοινωνικών σχέσεων, των ιστορικών κατακτήσεων, των ίδιων των ευρωπαϊκών λαών, καθώς και στρατηγικές ελέγχου των παγκόσμιων διεργασιών κίνησης και μετασχηματισμού, με άλλα λόγια του «τοπικού» και του «παγκόσμιου». Και τα δύο είδη στρατηγικής είναι απαραίτητα, προκειμένου να εξευρεθεί μια ρεαλιστική «έξοδος από την κρίση» και, μακροπρόθεσμα, να υπάρξει μια συνεισφορά στο μετασχηματισμό του modus vivendi της ανθρωπότητας.
Μεταξύ των διακυβευμάτων που χρήζουν προστασίας, συγκαταλέγεται βεβαίως η εργασία (και, σε εξέχουσα θέση, η εργασία των νέων), το βιοτικό επίπεδο, οι δυνάμεις τής βιομηχανίας (θύματα της μετεγκατάστασης). Υπάρχει όμως και η «πολυπολιτισμικότητα», με την κυριολεκτική έννοια του όρου, και ως εκ τούτου η πολιτισμική ποικιλομορφία, υπό το πρίσμα της οποίας η Ευρώπη βρίσκεται σε ολωσδιόλου ιδιότυπη κατάσταση γιατί, αφού επέβαλε σε παγκόσμια κλίμακα τις αξίες και τις παραδόσεις της, με αντιφατικές επιδράσεις η κριτική αναθεώρηση των οποίων αποτελεί ένα από τα πλέον κρίσιμα φιλοσοφικά και ηθικά ζητήματα της «ευρωπαϊκής συνείδησης» σήμερα, βρίσκεται αντιμέτωπη με την πρόκληση να συνεισφέρει εκ νέου στην ισότητα του «multiversum».[13]
Στα διακυβεύματα που χρήζουν ελέγχου συγκαταλέγεται η ρύθμιση των οικονομικών δραστηριοτήτων, με άλλα λόγια ο περιορισμός του «βαθμού ελευθερίας» των διαχειριστών εκείνων που έχουν βάλει την κερδοσκοπία στην πρωτοκαθεδρία, και ιδιαίτερα όσους εμπίπτουν στο shadow banking (κι ωστόσο, στην πραγματικότητα, δεν είναι παρά οι κρυφοί μεσάζοντες των μεγάλων τραπεζικών ιδρυμάτων)[14]. Όμως, ο έλεγχος της αγοράς συνδέεται άμεσα με την περιστολή της φοροδιαφυγής (η οποία έχει αναχθεί σε συνθήκη ζωτικής σημασίας για τον καπιταλισμό, προκαλώντας την ολοένα εντεινόμενη υπαγωγή των δημόσιων οικονομικών στη χρηματοπιστωτική αγορά: οι εκπρόσωποι του κεφαλαίου που, από τη μία φοροδιαφεύγουν και, από την άλλη, δανείζουν τα κράτη…) Υπάρχουν πολλά ακόμη διακυβεύματα, τα οποία στην πραγματικότητα είναι, λίγο ως πολύ, αλληλεξαρτώμενα: ο έλεγχος της πώλησης όπλων, ο έλεγχος του φαινομένου του θερμοκηπίου, ο έλεγχος (και, ει δυνατόν, η απαγόρευση) της εκμετάλλευσης των πλουτοπαραγωγικών πόρων των τροπικών, της Αρκτικής και των ωκεανών…
Όμως, τόσο σε θέματα προστασίας όσο και σε θέματα ελέγχου, δεν υπάρχουν – στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης – «μονομερείς» στρατηγικές: το διακύβευμα δεν είναι η εθνική ανάπτυξη (παρ’ όλο που στον κόσμο, όπως και στο εσωτερικό της Ευρώπης, υπάρχουν τακτικές «αναχαίτισης της ανάπτυξης», που θα έπρεπε να εφαρμόζονται ως αντιστάθμισμα, και «εναλλακτικές μορφές ανάπτυξης», που θα έπρεπε να επινοηθούν), αλλά μια συνολική αντιστροφή της τάσης του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, που θα τροποποιούσε την επίδρασή του σε τοπικό επίπεδο. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η Ευρώπη πρέπει να ακολουθήσει ταυτόχρονα (μαζί με άλλους) το δρόμο της αξιοποίησης και της μεταρρύθμισης διεθνών θεσμικών οργάνων, από το ΔΝΤ και το Διεθνές Δικαστήριο, ως τα Ηνωμένα Έθνη, που η σημερινή μορφή τους αντανακλά τις ενδοκαπιταλιστικές σχέσεις και μια ισορροπία μεταξύ δυνάμεων κρατισμού μιας άλλης εποχής. Για να συμβεί, όμως, αυτό, πρέπει η Ευρώπη να υπάρξει η ίδια ως δύναμη. Το «δικαίωμα του βέτο» δεν έχει καμία χρησιμότητα, όταν ασκείται από μεμονωμένα άτομα…
7. Επινοώντας μια διακρατική δημοκρατία
Στην τρέχουσα θεσμική μορφή του (ηθελημένα «ατελή», και με την εγγύηση μιας Κεντρικής Τράπεζας επισήμως «ανεξάρτητη» όχι όσον αφορά τα τραπεζικά συμφέροντα, αλλά μόνο ως προς τον έλεγχο και τα αιτήματα της κοινωνίας), το ενιαίο νόμισμα είναι το κατεξοχήν μέσον που διευκολύνει τις αρνητικές, ανισομερείς μεταφορές πιστώσεων στο εσωτερικό της ΕΕ. Στο μέτρο που επινοήθηκε κυρίως ως μέσο ενίσχυσης του ανταγωνισμού και όχι της οικονομικής πολιτικής, αποτελεί ταυτόχρονα το μέσο για τη «δικτατορία» των χρηματοπιστωτικών αγορών επί της ευρωπαϊκής οικονομίας και πολιτικής. Ως επί το πλείστον, όμως – αληθινός ακρογωνιαίος λίθος του συστήματος – αποτελεί τον άξονα των διαδικασιών απο-δημοκρατισμού, που έχουν ήδη προχωρήσει πολύ στην Ευρώπη. Είναι, άραγε, ακαταμάχητες; Για μια ακόμα φορά, ιδού το ερώτημα.
Είναι γεγονός ότι η υπαναχώρηση της δημοκρατίας έρχεται από πολύ μακριά. Από την αρχή, το ευρωπαϊκό οικοδόμημα επινοήθηκε και έλαβε σάρκα και οστά ως μια τεχνοκρατική «μηχανή», παρ’ όλο που τα ίδια τα κράτη (κυρίως στο δυτικό τμήμα της ηπείρου) αποτελούσαν, την εποχή εκείνη, έδρα μιας δημοκρατικής ζωής πιο έντονης, αλλά και πιο συγκρουσιακής. Τα εθνικά κράτη και οι τάξεις των πολιτικών που τα κυβερνούν αντιτάχθηκαν στην εισαγωγή μορφών εκπροσώπησης και δημοκρατικού ελέγχου σε ευρωπαϊκή («ομοσπονδιακή») κλίμακα, οι οποίες θα τους στερούσαν το μονοπώλιο της διαμεσολάβησης μεταξύ του λαού και των διαφόρων εκτελεστικών και διοικητικών εξουσιών: το τίμημα αυτής της μακράς αντίστασης του συντηρητισμού πληρώνουμε σήμερα. Επιπλέον, η «επανάσταση» του 1989 αποτέλεσε σημείο καμπής στο θέμα του απο-δημοκρατισμού. Έθαψε μια για πάντα την προοπτική της «κοινωνικής Ευρώπης», η οποία είχε ως στόχο να δημιουργήσει αντισταθμίσματα στις επιπτώσεις του ενιαίου νομίσματος, αλλά κυρίως να επαναδιαπραγματευθεί το «κοινωνικό συμβόλαιο» με τα λαϊκά στρώματα. Ο καπιταλισμός θεωρούσε πως δεν τα είχε πια καμία ανάγκη μετά την ιστορική κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού και της πρόκλησης που αποτελούσε, και οι οργανώσεις του εργατικού κινήματος και των κοινωνικών κινημάτων (οι μεγάλες απεργίες των δεκαετιών του ‘80 και ‘90) δεν κατάφεραν να επιβάλλουν την αναδιαπραγμάτευση.
Αυτή η «επανάσταση» (ή αυτή η τεράστια στροφή προς το νεοφιλελευθερισμό) έχει κατά κάποιο τρόπο ακυρώσει τα χνάρια, λίγο ως πολύ ανεξίτηλα, του 1945, καθώς και του 1968, στις ευρωπαϊκές χώρες. Άνοιξε το δρόμο για μια κοινωνική «διακυβέρνηση» η οποία ούτε αντιπροσωπευτικότητα διαθέτει ούτε εξουσία λήψης αποφάσεων με την πλήρη έννοια του όρου (ακόμη και αν η Ευρώπη εξακολουθεί να εγγυάται για πλήθος ανθρωπίνων δικαιωμάτων, που είτε είναι ανύπαρκτα είτε αποτελούν αντικείμενο καταστολής σε άλλα μέρη του κόσμου, παρ’ όλο που τώρα απειλούνται από τους μηχανισμούς ασφαλείας οι οποίοι αναπτύχθηκαν στο μεταξύ). Ως επιστέγασμα, σε πολιτικό επίπεδο, και στο πλαίσιο των ολοένα χαμηλότερων τόνων με τους οποίους η παραδοσιακή πολιτική εκφράζει την ελπίδα για κοινωνικό μετασχηματισμό, η Ευρώπη έχει σχεδόν αναγάγει σε «συνταγματική αρχή» την από κοινού διαχείριση των πολιτικών θεσμικών οργάνων από το «μεγάλο συνασπισμό» των Συντηρητικών και των Σοσιαλδημοκρατών, που ενώθηκαν κάτω από τη σημαία τού φιλελευθερισμού, πράγμα που εξουδετερώνει κάθε πολιτική συζήτηση για εναλλακτικές οδούς, ή, ακόμη χειρότερα, εναποθέτει την ευθύνη της διεκδίκησής τους στα χέρια του εθνικιστικού λαϊκισμού. Μόλις πριν λίγο, με την ήττα του ΣΥΡΙΖΑ, είδαμε σε ποια δημοκρατική καταστροφή οδηγούν, αντικειμενικά και υποκειμενικά, οι εξελίξεις αυτές τις οποίες το μεντιακό και πολιτικάντικο establishment μας παρουσιάζει ως αδιαμφισβήτητες. Και πάλι, το ερώτημα τίθεται ως εξής: η δημοκρατική οπισθοδρόμηση έχει φτάσει, άραγε, στο σημείο απ’ όπου δεν υπάρχει επιστροφή; Υπό ποιες προϋποθέσεις και υπό ποιες μορφές θα λειτουργούσε παρεμβατικά μια ανατροπή της ανατροπής;
Καθώς εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με πρόγραμμα, αλλά με ερμηνευτικές υποθέσεις, θα αρκεστώ σε τέσσερις παρατηρήσεις.
Κατά πρώτον, η Δημοκρατία δεν μπορεί να ποτέ «αποκτηθεί». Στο κάτω-κάτω, δεν αποτελεί «καθεστώς», αλλά ένα σύνολο πρακτικών, θεσμικών οργάνων, ιστορικών συνθηκών, που μεγιστοποιούν την ικανότητα του λαού (του «δήμου» [démos, στο γαλλικό κείμενο]) να υπερασπίζεται τα ίδια του τα συμφέροντα και να διαχειρίζεται τις υποθέσεις του ισότιμα. Γι’ αυτό, σε όλους τους τομείς όπου πρέπει και μπορεί να υπάρχει (νομικό, κοινωνικό, πολιτιστικό, «πολιτικό» με τη στενή έννοια, δηλαδή κυβερνητικό), αποτελεί το διακύβευμα μιας αβεβαιότητας: ή θα προχωρήσει προς τα εμπρός ή θα οπισθοχωρήσει. Είναι αδιαμφισβήτητο πως, τη στιγμή αυτή, η δημοκρατική ποιότητα των κοινωνιών μας κινείται προς τα πίσω, κι αυτό γιατί οι συσχετισμοί δυνάμεων είναι σε μεγάλο βαθμό δυσανάλογοι, οι πραγματικές εξουσίες είναι απρόσιτες για τα λαϊκά κέντρα ελέγχου και η λειτουργία διαβούλευσης της εκπροσώπησης έχει εξουδετερωθεί από το ιδεολογικό «consensus». Παρατηρούμε εν τούτοις, κάτω από πλείστες όσες μορφές, μια πολύ ισχυρή δυσαρέσκεια που προκαλείται από την «παθητικότητα του πολίτη», ένα αίτημα συμμετοχής και ελέγχου των «κοινών αγαθών», και μια αδιάκοπη επινόηση μορφών κοινωνικού αγώνα και στόχων αλληλεγγύης.
Εξ ου, κατά δεύτερον, και η ακόλουθη γενική πρόταση: θα πρέπει (χωρίς να εφαρμόζουμε ένα προκαθορισμένο συνταγματικό «μοντέλο») να αναζητήσουμε όλους εκείνους τους πιθανούς τρόπους κατάκτησης (ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, ανάκτησης) δικαιωμάτων και εγγυήσεων (παραδείγματος χάριν, στο πεδίο της προστασίας της εργασίας, των δικαιωμάτων στον πολιτισμό, της ελευθερίας της ενημέρωσης): της απόκτησης εξουσιών (στις οποίες συγκαταλέγονται, ασφαλώς, οι εξουσίες ελέγχου των «τεχνικών» διοικήσεων και των κυβερνητικών οργάνων σε ευρωπαϊκή κλίμακα, συμπεριλαμβανομένης και της νομισματικής σφαίρας, τα οποία αυτή τη στιγμή λειτουργούν χωρίς ουσιαστικό έλεγχο, χωρίς καν τον έλεγχο της δημοσιότητας των διαβουλεύσεων και των αποφάσεων): τέλος και πάνω απ’ όλα, όλα τα οικοδομήματα εκείνα που αφορούν στις συλλογικές δυνατότητες: δυνατότητες διαβούλευσης, απόφασης, σκέψης.
Αν επιμένω σ’ αυτή την τελευταία πτυχή, είναι επειδή, στην ουσία της, δεν είναι κατά βάση θεσμική: κανείς δεν προδιαγράφει στους πολίτες, στη συλλογικότητά τους, την ικανότητα να σκέφτονται. Ωστόσο, εξαρτάται από θεσμικές προϋποθέσεις: γι’ αυτό, τα πιο καινοτόμα «κινήματα» της τελευταίας περιόδου όσον αφορά την συμμετοχική δημοκρατία, όπως το κίνημα των Ισπανών indignados απ’ όπου προήλθαν οι Podemos, αντλούν την πρωταρχική ισχύ τους από τις τοπικές συνελεύσεις και αγωνίζονται να χωρέσουν στο καλούπι της «μορφής ενός κόμματος». Είναι εν τούτοις σαφές ότι οι προοπτικές «ανατροπής της ανατροπής» του ισχύοντος απο-δημοκρατισμού εξαρτώνται από την ικανότητα των εν λόγω δημοκρατικών επινοήσεων να ξεπροβάλλουν σε εθνική, και ιδιαίτερα σε διακρατική κλίμακα. Πράγμα που με οδηγεί σε μια τρίτη παρατήρηση.
Ένα μεγάλο μέρος του προβληματισμού γύρω από τις δημοκρατικές προοπτικές της Ευρώπης εξακολουθεί σήμερα να μπλοκάρεται από ένα είδος σιωπηρής «αρχής των συγκοινωνούντων δοχείων», γεγονός που δίνει την εντύπωση ότι η δημοκρατική δυνατότητα δεν μπορεί να υλοποιηθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο δίχως να φθαρεί σε επίπεδο εθνικό, και, αντίθετα, ότι η υπεράσπιση των εθνικών δημοκρατικών κατακτήσεων απαιτεί την παραίτηση από την οικοδόμηση «ομοσπονδιακών» δυνάμεων εξουσίας. Πρόκειται για μέγα λάθος, εν μέρει και λόγω της επίμονης σύγχυσης που υπάρχει γύρω απ’ αυτό το θέμα, στην οποία θα επανέλθω. Η σημερινή εμπειρία διαψεύδει πέρα για πέρα αυτή την εικόνα, στο μέτρο που καταδεικνύει ότι ο εκφυλισμός της δημοκρατικής ζωής και η συρρίκνωση των λαϊκών εξουσιών συμβαίνουν ταυτόχρονα και σε εθνικό και σε υπερεθνικό επίπεδο, κι ότι, ωστόσο, εκείνοι που αντιτίθενται στον εκδημοκρατισμό του ευρωπαϊκού οικοδομήματος συγκρούονται σε δύο επίπεδα, σε ένα είδος αρνητικού feedback. Εάν, αντιστρόφως, πάρουμε ως αφετηρία την προϋπόθεση ότι η διανομή της εξουσίας (πολιτικής, νομοθετικής, οικονομικής, ακόμη και πολιτιστικής) σε πολλά επίπεδα (εκ των οποίων τα εθνικά, μ’ όλη τη σημασία που έχουν, αντιπροσωπεύουν μόνο το ένα), είναι γεγονός ιστορικά εξακριβωμένο, δηλαδή εάν δεν υιοθετήσουμε τη «μηδενιστική» εκδοχή της ιστορικής διάλυσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (παρά μόνο σαν μια «καταστροφή» που βάζει κανείς με το νου του), πρέπει αναγκαστικά που πούμε ότι όπου υπάρχουν θεσμοθετημένες εξουσίες πρέπει επίσης να υπάρχουν και αντι-εξουσίες.
Μπορεί κάλλιστα να καταλάβει κανείς την ανησυχία πολλών δημοκρατών (και επαναστατών) να μην αφήσουν από τα χέρια τους τις ευκαιρίες ελέγχου του λαού, της εκπροσώπησης και της «εθνικής κυριαρχίας» που προσφέρουν τα εθνικά κοινοβούλια (για όσο χρονικό διάστημα διατηρούν εν ισχύει τα δικαιώματα τους), αλλά αυτό δεν σημαίνει, αντιθέτως, ότι αυτή η περίπτωση θα παραμένει εσαεί και η μόνη. [15] Γι’ αυτό και τα σχέδια επέκτασης των αρμοδιοτήτων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (που είναι σήμερα συμβολικές, αν όχι διακοσμητικές) και βελτίωσης της αντιπροσωπευτικότητάς του (με την υιοθέτηση, για παράδειγμα, όπως προτείνουν ο Χάμπερμας και άλλοι, της διπλής εκπροσώπησης: των ευρωπαίων πολιτών, ως φορέων ατομικών δικαιωμάτων, και των εθνικών κοινοτήτων, σύμφωνα με μια ισορροπημένη αρχή της εδαφικότητας), ακόμη και αν δεν αρκούν για να ενισχύσουν τη συμμετοχή των πολιτών, είναι καταρχήν πολύ ενδιαφέροντα.[16]
Η γενική ιδέα θα έπρεπε να είναι πάντα η ίδια: να ενισχυθεί η εθνική Δημοκρατία από τον φορέα μιας Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας που θέτει πραγματικά διακυβεύματα, και η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία να αποκτήσει υπόσταση μέσω της αναγέννησης των εθνικών και τοπικών δημοκρατιών (αυτό που, ενίοτε, αποκαλείται «αρχή της επικουρικότητας»). Η αρχή των συγκοινωνούντων δοχείων θα πρέπει να αντικατασταθεί, οριστικά και δια παντός, από την αρχή της ταυτόχρονης (και συνδυασμένης) επέκτασης της ικανότητας για δράση σε διαφορετικά επίπεδα (για να δανειστώ μια κατηγορία από το φιλόσοφο Σπινόζα).
Από το σημείο αυτό εκπορεύεται μια τέταρτη παρατήρηση. Τώρα περισσότερο από ποτέ, αποκτά αξία στα μάτια μου η θέση που είχα διατυπώσει πριν από χρόνια: η Ευρώπη δεν μπορεί να υπάρξει «θεμιτά», δηλαδή με τη σύμφωνη γνώμη των λαών, τους οποίους απαρτίζουν οι πολίτες καθενός απ’ αυτούς, παρά μόνο αν γίνει (κυρίως χάρη στη δική τους προσπάθεια) τουλάχιστον εξίσου δημοκρατική με τα έθνη που την απαρτίζουν, και ίσως ακόμη περισσότερο: αν, δηλαδή, το σύνταγμά της αντιστοιχεί σε ένα άλμα στην ιστορία των αρχών και των πρακτικών δημοκρατικής διακυβέρνησης.[18] Πράγμα που σημαίνει ότι θα πρέπει να προσθέσει επιπλέον επίπεδα δημοκρατίας στα ήδη υπάρχοντα και να επινοήσει νέες μορφές. Χωρίς μια τέτοια επίδειξη ανωτερότητας, ο συνδυασμός των τεχνοκρατικών τάσεων και των αποθαρρυντικών επιπτώσεων της κρίσης θα οδηγήσει σε αντιδράσεις ταυτόχρονα αντι-δημοκρατικές και αντι-ευρωπαϊκές, τις οποίες βλέπουμε ήδη να παίρνουν τα ηνία. Δεν πρέπει, ωστόσο, να αποκρύψουμε πως τα εμπόδια είναι σημαντικά: ένα από τα πιο βασικά και δυσεπίλυτα συγχρόνως έχει να κάνει με τη γλωσσική ετερογένεια του ευρωπαϊκού δήμου (που δεν είναι έθνος), ακόμα και αν στις νεότερες γενιές τείνει να περιοριστεί, κυρίως μέσω της χρήσης του αγγλικού «προτύπου», και μάλιστα με τρόπο προφανέστατα άνισο, σε συνάρτηση με τις κοινωνικές τάξεις από τις οποίες προέρχονται.
8. Ποιες κυριαρχίες;
Προσθέτω εδώ μια σύντομη παρατήρηση σχετικά με το ζήτημα της «κυριαρχίας« που, όπως έλεγα πριν λίγο, παρεμβαίνει διαρκώς θέτοντας το πρόβλημα της δημοκρατίας. Είναι το ζήτημα «που προξενεί οργή» αλλά, πάνω από όλα, είναι το ερώτημα που διαστρεβλώνει τα πάντα, γιατί υπάρχει μια τάση να συγχέουμε (ή να εξακολουθούμε να συγχέουμε) διαφορετικές εκφάνσεις της ιδέας της κυριαρχίας που, στην πραγματικότητα, είναι ετερογενείς και κάλλιστα μπορούν να γίνουν και ασυμβίβαστες: κυριαρχία εθνική, κυριαρχία κρατική και κυριαρχία του λαού (άρα «δημοκρατική»). Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει τη στενή τους αλληλεξάρτηση, τόσο στην ιστορία των δημοκρατικών λαών όσο και κατά την εφαρμογή της αρχής αυτοδιάθεσης των λαών που βρίσκονται υπό καθεστώς επικυριαρχίας ή αποικιοκρατίας (υπάρχουν τέτοια παραδείγματα ακόμη και στην Ευρώπη). Αλλά αν αρνηθούμε να τις διαχωρίσουμε σαφώς, θα φτάσουμε στο σημείο να πιστεύουμε ότι η διάρθρωσή τους έχει καθοριστεί μια για πάντα, πράγμα που αποτελεί ένα από τα ελατήρια του «ηγεμονισμού» και προξενεί τις χειρότερες πολιτικές συγχύσεις. Τώρα βρισκόμαστε ακριβώς στην ιστορική στιγμή όπου αυτή η διάρθρωση καθίσταται αποκλίνουσα, και όπου κατά συνέπεια ο «ηγεμονισμός», ακόμη και όταν υπαγορεύεται από τον άνεμο της αντίστασης στην κυρίαρχη τάξη, μετατρέπεται σε εμπόδιο για τον προβληματισμό και τη δράση.
Δύο λόγοι αλληλένδετοι μεταξύ τους συντελούν, αυτή τη στιγμή, ώστε η σύγχυση αυτή να μετατρέπεται ταυτόχρονα σε πειρασμό με ακαταμάχητα θέλγητρα και σε επικίνδυνο λάθος. Το πρώτο είναι πως η Κεντρική Τράπεζα, που είναι επιφορτισμένη με τη διαχείριση του ευρώ και ως εκ τούτου με την πολιτική των πιστώσεων και του χρέους, μπόρεσε να αποκτήσει μια αυθαίρετη εξουσία στην Ευρώπη, που την οδηγεί μερικές φορές σε σύγκρουση με τα συμφέροντα του ενός ή του άλλου έθνους (συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας) και που, όπως είπαμε, διαλανθάνει κάθε ελέγχου από μέρους των πολιτών. Ως εκ τούτου καταλαμβάνει κυρίαρχη θέση μεταξύ των εργαλείων απο-δημοκρατισμού και, απ’ ό,τι φαίνεται, είναι υπεράνω του νόμου και άλλων εξουσιών.
Διαπιστώνει κανείς εν προκειμένω ότι οι «αντι-προτάσεις» για τη μεταρρύθμιση του ευρώ, όπως αυτή του Μισέλ Αλιετά, δεν στοχεύουν στην καρδιά του πολιτικού προβλήματος, κι αυτό επειδή θέλουν να «ολοκληρώσουν» το νομισματικό οικοδόμημα (ή να «επιδιορθώσουν» το ελάττωμα της αρχικής του θεσμοθέτησης) εγκαθιδρύοντας μια ευρωπαϊκή κυριαρχία παρόμοια με εκείνη ενός κράτους (για το οποίο η ύπαρξη ενός δικού του νομίσματος αποτελεί ένα από τα προνόμια και ένα από τα μέσα νομιμοποίησής του). Επιμένουν ως προς την ανάγκη ύπαρξης ενός ομοσπονδιακού δημόσιου προϋπολογισμού στην ευρωζώνη (και στη χρησιμότητά του για λόγους γενικότερου συμφέροντος), αλλά αφήνουν απέξω, για άλλη μια φορά, το ζήτημα του δημοκρατικού ελέγχου των οικονομικών πολιτικών και, γενικότερα, των οικονομικών. Γι’ αυτό το λόγο, όπως είναι αναμενόμενο, τείνουν να αποδίδουν αυτή τη νέα αποτυχία σε έναν πολιτικό μύθο (που δανείστηκαν από τη γαλλική δημοκρατική και κοινωνιολογική παράδοση): αυτόν του «κοινωνικού συμβολαίου» η ενσάρκωση του οποίου θα ήταν, εν προκειμένω, το νόμισμα. [19]
Αντίθετα με το φάσμα των συζητήσεων που προκαλεί η κρίση, θα πρέπει να σημειωθεί ότι, πρόσφατα, κατά τις «διαπραγματεύσεις» με την ελληνική κυβέρνηση και μετά την τυπική διαβεβαίωση περί «λαϊκής κυριαρχίας» που εκφράστηκε με το δημοψήφισμα στις 5 Ιουλίου, ένα άλλο συστατικό της ευρωπαϊκής τεχνοδομής, το Eurogroupe (που η ύπαρξή του έχει σφυρηλατηθεί στην κοινή γνώμη από το μεγαλύτερο μέρος του Τύπου) κατάφερε να διχάσει το δημοκρατικό φόρουμ και να «παίξει» την ιδέα της κυριαρχίας του λαού στρέφοντάς την, κατά κάποιο τρόπο, εναντίον του ίδιου: σημειώνοντας ότι «η βούληση ενός μόνο λαού δεν μπορεί να υπερισχύσει όλων των άλλων» (ειδικά, πρόσθεταν, όταν πρόκειται να κάνει χρήση των «δικών τους χρημάτων»). Για να πούμε την αλήθεια, ήταν και το μοναδικό επιχείρημα που, από δημοκρατική άποψη, δεν θα απορριπτόταν ρητά και κατηγορηματικά, έστω και εξ ονόματος της ανώτερης ιστορικής νομιμοποίησης που προσδίδει η αντίσταση ενάντια στην καταπίεση. Εκτός απ’ αυτή τη μόνη φορά, η σιωπηρή θέληση των λαών της Ευρώπης δεν είχε ποτέ εκφραστεί παρά με την αντιπροσώπευση ή μέσα από τα πορίσματα δημοσκοπήσεων…
Για να βγούμε από την αμήχανη θέση, πρέπει, πιστεύω, να αφήσουμε κατά μέρος τις διαχρονικές αναφορές στο ζήτημα της κυριαρχίας και να το ξαναφέρουμε πίσω στο πεδίο της σημερινής πραγματικότητας.
Από τη μία πλευρά, μια «εθνική» δημοκρατική κυριαρχία δεν είχε ποτέ νόημα παρά μόνο στο βαθμό που αντιπαρατάσσει την ανεξαρτησία του έθνους στις αξιώσεις μιας αυτοκρατορίας ή στις καταπατήσεις από μέρους άλλων εθνών. Ωστόσο – πέρα από τις προφανείς σχέσεις εξουσίας που, σήμερα, κάνουν ορισμένα ευρωπαϊκά κράτη να υποτάσσονται σε άλλα: γιατί, αναμφισβήτητα, ως σύστημα εθνών, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι άνιση και ιεραρχική – η πιο ισχυρή δύναμη «ολοκληρωτισμού» με την οποία έχουν να κάνουν οι λαοί της Ευρώπης, ανώνυμη και αποκεντρωμένη, παρόλο που υλοποιήθηκε μέσα από ένα δίκτυο τραπεζών, χρηματιστηρίων και φορέων, είναι η παγκόσμια χρηματοπιστωτική αγορά. Η Global Financial Market βρίσκεται σε σχέση με τα κράτη (ακόμη και τα ισχυρότερα) και τους λαούς που «αντιπροσωπεύουν» σε θέση οιονεί ηγεμονίας. Γι’ αυτό και δεν υπάρχει αποτελεσματική λαϊκή κυριαρχία παρά μόνο στο βαθμό που, εντός των εθνών και μεταξύ αυτών, διαμορφώνεται μια συλλογική αντίσταση στην «παντοδυναμία» της χρηματοπιστωτικής αγοράς (με ή χωρίς την υποστήριξη των κρατών), ή η ικανότητα να εφαρμόσουν στην πράξη άλλες πολιτικές από εκείνες που συνταγογραφεί ή υπαγορεύει. Και αυτή η δυνατότητα, στην Ευρώπη τού σήμερα, δεν μπορεί παρά να ανήκει σε συνασπισμούς δημοκρατικά συνδεδεμένων χωρών, η καθεμιά από τις οποίες «πολλαπλασιάζει» κατ’ αυτόν τον τρόπο τη δύναμη και την αυτονομία των άλλων.
Με άλλα λόγια, η μόνη πραγματική δημοκρατική κυριαρχία, πραγματική ή μυθική, είναι η κοινή κυριαρχία την οποία προϋποθέτει η Ευρωπαϊκή Ένωση, την οποία θα έπρεπε εν τέλει να θέσει σε εφαρμογή προκειμένου να αποκαταστήσει τη νομιμότητά της: «αναπληρώνοντας» την ανεξαρτησία που φαίνεται να αφαιρεί από κάθε λαό με τη συλλογική δύναμη που του προσδίδει. Που σημαίνει πως: αντίθετα προς τον ηγεμονισμό, μια πολιτική αποτελεσματικής κυριαρχίας αποτελεί κατ΄ εξαίρεση το πεδίο εκείνο όπου μπορεί κανείς να μιλήσει σήμερα για ένα «μετα-εθνικό» ιστορικό στάδιο. Υπό τον όρο, προφανώς, ότι η «ανταλλαγή» θα είναι δίκαιη, ισότιμη, διαρκώς επαναβεβαιούμενη ενώπιον της κοινής γνώμης, και υπό τον έλεγχό της. Αλλιώς, ο «πολλαπλασιαστής» ισχύος δεν υφίσταται και η μοιρασιά της ηγεμονίας συγκαλύπτει μια καθαρή και ξάστερη κατάχρηση εξουσίας.
9. Εθνικισμός, λαϊκισμός, ευρωπαϊσμός
Όλες αυτές οι εκτιμήσεις σημαίνουν, νομίζω, πως βγαίνουμε από τις ψευδο- συζητήσεις, τόσο παρωχημένες και σκοτεινές, που αντιπαραθέτουν στην υπεράσπιση της εθνικής κυριαρχίας τούς παρτιζάνους του ευρωπαϊκού ομοσπονδιακού μοντέλου. Ο υπολογισμός του ευρωπαϊσμού με όρους λογιστικής προορίζεται ακριβώς για να διαιωνίζει αυτή την ψευδο-συζήτηση, παρουσιάζοντας την ιδέα τής από κοινού κυριαρχίας ως κατ΄ ουσίαν αντίφαση, έτσι ώστε να αρκεί από μόνη της για την αποκήρυξη ενός μύθου. Ωστόσο, είναι γεγονός – και ίσως αναπόφευκτο – ότι η συγκέντρωση των εξουσιών στην Ευρώπη στα χέρια μιας κάστας τεχνοκρατών στενά συνδεδεμένων με τα συμφέροντα (και τους ιδιοκτήτες) του χρηματιστηριακού κεφαλαίου, καθώς και ο παραγκωνισμός της πολιτικής από ένα «μεγάλο συνασπισμό» κέντρων, που επαναλαμβάνουν διαρκώς ότι η συναίνεση έχει χτιστεί πάνω σε «απαρέγκλιτους» κανόνες, παράγει στις τάξεις των θυμάτων τής δημοσιονομικής αυστηρότητας και του νεοφιλελεύθερου μετασχηματισμού μια πολύ ισχυρή τάση να οικοδομήσει την αντίστασή της σε όρους αντι-ευρωπαϊσμού (αφού το σύνθημα των κυβερνώντων είναι «καμία άλλη Ευρώπη δεν είναι δυνατή», αν είχαμε να επιλέξουμε, θα προτιμούσαμε «καθόλου Ευρώπη»), και στη συνέχεια σε όρους κυριαρχίας, η οποία υποκρύπτει τον εθνικισμό.
Η νοσταλγία μιας άλλης εποχής δημοκρατίας και λαϊκών αγώνων που ζήσαμε, έρχεται, για κάποιους από εμάς, να καλύψει μια συγκατάβαση, που δεν επιδέχεται ερμηνείας, απέναντι στους μύθους «περί ταυτότητα», η οποία δεν αγωνίζεται πάντα ενάντια στο διεθνισμό (ιδιαίτερα όταν βασίζεται στην αλληλεγγύη για τους πρόσφυγες και τους μετανάστες). Η αντίστροφη τάση θα ήταν, λοιπόν, να διακηρύξουμε: εθνικισμός, ιδού ο εχθρός! Αλλά επειδή ο εθνικισμός ιστορικά έχει υποκατηγορίες, και το περιεχόμενό του αλλάζει ανάλογα με τις περιστάσεις, θα χρησιμοποιήσω μια διατύπωση πιο συνετή, παρ’ όλο που προορισμός της είναι να βγάλει από τη μέση μια και καλή κάθε δισταγμό: ο εθνικισμός σήμερα, ιδού ο πρωταρχικός κίνδυνος για την αριστερά! Και κατά μείζονα λόγο, φυσικά, ο εθνικισμός που αφήνεται να «γοητευθεί», στα λόγια ή τους στόχους του, από τον ακροδεξιό λαϊκισμό. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι υπάρχουν εθνικισμοί της αριστεράς και της δεξιάς: δεν πρέπει να τους συγχέουμε, ακόμη και όταν έρχονται να θολώσουν τη σημασία εννοιών ιστορικά συνδεδεμένων με την πολιτική επιβεβαίωση ενός έθνους, όπως υπήρξε για τη Γαλλία το δίλημμα «δημοκρατία» ή «λαϊκή κυριαρχία». Στην Ευρώπη σήμερα, ο εθνικισμός της δεξιάς είναι το πιο κοινόχρηστο πράγμα στον κόσμο, κι ωστόσο μπορεί να υιοθετεί ή όχι τον αποκλεισμό, να κουβαλά την ιμπεριαλιστική αλαζονεία, να έχει αφομοιωθεί, ή να είναι ουσιαστικά «αντιδραστικός» (ικανός μόνο για να εκφράσει φαινόμενα ιστορικής δυσαρέσκειας, κοινωνικά και πολιτικά: εκείνα που αφορούν σε κοινωνικές ομάδες που έχουν αποστερηθεί την κοινωνική τους θέση πάνω από έναν αιώνα).[20]
Αλλά, όπως απέδειξε και πάλι ο Ζακ Σαπίρ, το πιο θανάσιμο μειονέκτημα του ηγεμονισμού (νομισματικού ή άλλου), είναι ότι δεν σου επιτρέπει να τραβήξεις μια διαχωριστική γραμμή, κι ακόμη ότι παγιδεύει τις αντικαπιταλιστικές δυνάμεις στο μιμητισμό των αντιπάλων (και ιδιαίτερα της άκρας δεξιάς), που κι αυτοί συντάσσονται ή όχι υπό την επωνυμία «λαϊκιστές». Πεποίθησή μου είναι, λοιπόν, ότι στο σημερινό απο-δημοκρατισμό πρέπει να αντιτάξουμε, ως αντίδοτο, τη μέθοδο υπεράσπισης και απεικόνισης της ιδέας ενός κυρίαρχου λαού που αποτάσσεται τον εθνικισμό, με την έννοια ότι δίνει προτεραιότητα στην κινητοποίηση και τη δράση των πολιτών της Ευρώπης, ή των εν δυνάμει «συμπολιτών» τους, που περνούν τα σύνορα και δημιουργούν, στην καρδιά κάθε κράτους, μια κοινότητα πεπρωμένου που αγκαλιάζει επί ίσοις όροις «εθνικιστές» και «μη εθνικιστές» ταγμένους στη ζωή και ευαίσθητους στα προβλήματα που μοιράζονται όλοι οι κάτοικοι της ευρωπαϊκής επικράτειας (μαζί και οι νεοαφιχθέντες).
10. Ένα «κόμμα» για την Ευρώπη
Συμπέρασμα. Εάν υπάρχουν δύο δρόμοι για την Ευρώπη και για το μετασχηματισμό τής Ευρώπης, με δεδομένο ότι το status quo είναι αδύνατον· αν και οι δύο αυτοί δρόμοι δεν καθορίζονται, όπως και τη δεκαετία του 1950 και του 1960 από την Ευρώπη της Δύσης, υπό το πρίσμα της ευνοϊκής ή εχθρικής στάσης που τηρούν ως προς το «ευρωπαϊκό οικοδόμημα», αλλά ως επιλογή ανάμεσα στο δρόμο εκείνο που οδηγεί στη σίγουρη αυτοκαταστροφή του ευρωπαϊκού σχεδίου, και εκείνου που, αντιθέτως, οδηγεί προς την ανοικοδόμηση ή την επανίδρυσή της, πώς να τους ξεχωρίσει κανείς, πώς να ανατρέψει τον σημερινό συσχετισμό δυνάμεων που συντάσσονται πίσω από τον καθένα τους; Θα θέσω το πρόβλημα χωρίς εύκολες ψευδαισθήσεις, αλλά επίσης – αφού η συζήτησή μας γίνεται την επομένη μιας ήττας, και μάλιστα μιας σοβαρής ήττας -χωρίς ηττοπάθεια. Η μάχη, όπως έγραψε πρόσφατα ο Ιταλός ιστορικός Λουτσιάνο Κάνφορα, είναι «δυνατή».
Είναι δυνατή και ανοίγει προοπτικές για το μετασχηματισμό του συσχετισμού δυνάμεων, υπό τον όρο ότι θα δημιουργηθούν ευνοϊκές συνθήκες και θα υπάρξουν οι δυνάμεις εκείνες που θα τις ερμηνεύσουν σωστά. Η κρίση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, που «τρέχει» τουλάχιστον από το 2010, και που θα μπορούσε να επιταχυνθεί ή να οδηγήσει σε βίαιες εναλλακτικές λύσεις, διαμορφώνει μια κατάσταση τέτοια, που πρέπει να είναι κανείς σε θέση να την αντιληφθεί και να την ερμηνεύσει, ωστόσο η εξέλιξή της δεν εξασφαλίζει καμία εγγύηση για μια «δημοκρατική (ή «αριστερή») λύση» (ο Μαρξ έκανε λάθος όταν έγραφε ότι «η ανθρωπότητα δεν θέτει στον εαυτό της παρά μόνο τα προβλήματα που μπορεί να λύσει»). Η σωστή λύση απαιτεί, συνεπώς, την ανάδειξη, την παρουσία και την ενίσχυση ενός «κόμματος της Ευρώπης», το οποίο θα είναι ταυτόχρονα ένα κόμμα ευρωπαϊκό, που θα καλέσει στις τάξεις του ολόκληρη την ήπειρο, πέρα από σύνορα, και θα παραμείνει ένα κίνημα ελεύθερο, διατηρώντας την εσωτερική ποικιλομορφία του και αξιοποιώντας τις αντιφάσεις, προκειμένου να υπερπηδήσει τις αβεβαιότητες της συγκρότησης ενός κόμματος, όπως τελειοποιήθηκε εδώ και πάνω από έναν αιώνα από την ταξική πάλη των οργανώσεων του εργατικού κινήματος.
Αυτή η διευκρίνιση καθίσταται ακόμα πιο σημαντική από το γεγονός ότι ο προφανής τακτικός στόχος ενός τέτοιου ευρωπαϊκού «κόμματος» είναι να συμβάλει στη διάλυση του μεγάλου συνασπισμού, οποίος ασκεί αυτή στιγμή πολιτική συνδιαχείρισης στη νεοφιλελεύθερη Ευρώπη, άρα να δημιουργήσει συνθήκες σύγκρουσης τόσο στους κόλπους τής σοσιαλδημοκρατικής παράδοσης (που είναι δυνατόν, ακόμη και «από μέσα», όπως αποδεικνύει αυτή τη στιγμή η άνοδος στην ηγεσία του Εργατικού Κόμματος του Τζέρεμι Κόρμπιν). Οι αντιφάσεις που υπονομεύουν το μεγάλο συνασπισμό και τη σοσιαλδημοκρατία, αποτελούν αντανάκλαση των αντιφάσεων που ταλανίζουν την Ευρώπη της λιτότητας, καθιστώντας αφόρητες για ένα ολοένα αυξανόμενο ποσοστό ευρωπαίων πολιτών την ανισότητα, την αβεβαιότητα και τη διακυβέρνηση από τεχνοκράτες, από την οποία έχουν αποκλειστεί οι λαοί.
Όμως το πιο σημαντικό είναι η ικανότητα αυτού του «κόμματος» (που αποκρυσταλλώνεται πέρα από την παραδοσιακή «μορφή κόμματος», συνδεδεμένου στενά με το εθνικό πλαίσιο και την υπεράσπιση των κοινωνικών συμφερόντων σε επαγγελματική βάση) να καλέσει τις αυτόνομες δυνάμεις που είναι ακόμα αποδιοργανωμένες, ετερογενείς, σ’ έναν αγώνα με γνώμονα τα συμμετοχικά πρότυπα, που υπερβαίνουν, ούτως ή άλλως,
Σημειώσεις
[12] Βλέπε Jacques Sapir: La démondialisation, coll. Points Economie, 2012; Samir Amin:La déconnexion,Editions La Découverte, 1986.
[13] Δανείζομαι την έννοια από τη φιλοσοφία του Ερνστ Μπλοχ J’emprunte(βλέπε και Remo Bodei:Multiversum.Tempo e storia in Ernst Bloch, Bibliopolis,Naples 1982) – Σ.τ.Σ. * Βλ. και Karl Heinz Roth, Das Multiversum VSA : Verlag Hamburg, Hamburg 2011, για την έννοια της ‘παγκόσμιας εργατικής τάξης’ (Multiversum), του νέου ιστορικού υποκειμένου που μπορεί να θέσει υπό αμφισβήτηση το ισχύον σύστημα – Σ.τ.Μ.
[14] Βλέπε, για παράδειγμα, Nouriel Rubini et Stephen Mihm: Crisis Economics: A Crash Course in the Future of Finance, Penguin Books 2011.
[15] Βλέπε την παρέμβαση της Μπάρμπαρα Σπινέλλι (Barbara Spinelli: The Disasters of Status Quo, openDemocracy, υπό έκδοση)
[16] Jürgen Habermas: La constitution de l’Europe, Gallimard 2014.
[18] Βλέπε Ετιέν Μπαλιμπάρ: Nous, citoyens d’Europe? Les frontières, l’Etat, le peuple, Editions La découverte, 2001.
[19] Βλ. Και M. Aglietta, article cité.
[20] Βλέπε Elisabeth Gauthier, Joachim Bischoff, Berhnard Müller:Droites populistes en Europe. Les raisons d’un succès, Editions du Croquant, 2015.
[21] L. Canfora: «La battaglia possibile», στο Il Manifesto 26.08.2015
Μετάφραση: Βίκυ Δέμου
