Της Μαρίνας Πρεντουλή*
Για δύο χρόνια μετά το ξεκίνημα της διαδικασίας για την αποχώρηση από την ΕΕ, η 29η Μαρτίου 2019 ήταν η ημερομηνία ορόσημο, η ημερομηνία της αποχώρησης που κάποιοι φοβόντουσαν και κάποιοι ανέμεναν με ανυπομονησία και φυσικά ήταν η ημερομηνία που επαναλαμβανόταν στα διαγγέλματα της πρωθυπουργού και κοσμούσε τις αφίσες που παρότρυνε τους μετανάστες να ενταχθούν στο κυβερνητικό πρόγραμμα, για να αποκτήσουν δικαίωμα διαμονής στο Ηνωμένο Βασίλειο μετά την αποχώρηση. Η ημερομηνία αυτή πέρασε. Μια καινούργια ημερομηνία -η 12η Απριλίου- πήρε τη θέση της, πέρασε και αυτή, και μια καινούργια πιο ευέλικτη εξάμηνη παράταση με δυνατότητα νωρίτερης αποχώρησης (αν η πρόταση της κυβέρνησης περάσει από το κοινοβούλιο) συμφωνήθηκε με την ΕΕ. Η υπάρχουσα πρόταση έχει ήδη απορριφθεί τρεις φορές από το κοινοβούλιο και η νέα παράταση προσωρινά μειώνει την πίεση για αποδοχή της από τους βουλευτές.
Το παιχνίδι των αναβολών έχει εξαντλήσει το βρετανικό κοινό, που παρακολουθεί επί μήνες τις τραγελαφικές κοινοβουλευτικές διαδικασίες, και καταδεικνύει κάτι από την ουσία του Brexit: η νίκη στο δημοψήφισμα του 2016 οφειλόταν όχι σε ένα κοινό όραμα για το μέλλον του Ηνωμένου Βασιλείου, αλλά σε πολλά διαφορετικά οράματα. Κάποιοι οραματίστηκαν την επιστροφή στα «παλιά καλά χρόνια» της Βρετανικής Αυτοκρατορίας, όταν η χωρά ήταν παντοδύναμη στην διεθνή σκηνή, άλλοι ένα Ηνωμένο Βασίλειο χωρίς περιορισμούς για την χρηματοπιστωτική δραστηριότητα και με τη μέγιστη απελευθέρωση της αγοράς. Άλλοι πάλι, τη δημιουργία μιας σοσιαλιστικής χωράς, έξω από το νεοφιλελεύθερο πλαίσιο της ΕΕ.
Χωρίς συγκεκριμένο περιεχόμενο, το «ασαφές» Brexit έγινε συνώνυμο μια μαγικής λύσης για πολλά προβλήματα του Ηνωμένου Βασιλείου. Η γοητεία της αποχώρησης βασιζόμενη στην αοριστία, έκανε την 29η Μαρτίου τη μέρα που σειρά παραπόνων, διαμαρτυριών και διεκδικήσεων (ορισμένων βάσιμων και ορισμένων όχι) θα έβρισκαν τη λύση τους. Όμως η βρετανική κοινοβουλευτική πραγματικότητα αποδείχτηκε πιο περίπλοκη. Η πρόταση αποχώρησης που συμφωνήθηκε μετά από δύο χρόνια διαπραγματεύσεων ανάμεσα στη συντηρητική κυβέρνηση και την ΕΕ, απορρίφθηκε για τρίτη φορά στις 29 Μαρτίου, τη μέρα σταθμό.
Οι τέσσερις προτάσεις
Από εκεί και πέρα, ο μόνος τρόπος να λυθεί το κοινοβουλευτικό αδιέξοδο ήταν μια σειρά «ενδεικτικών» ψηφοφοριών (άνευ νομικής δέσμευσης), που σκοπό είχαν να διερευνήσουν ποια κατεύθυνση θα μπορούσε να κερδίσει κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Αυτές οι ενδεικτικές ψηφοφορίες περιλάμβαναν τέσσερις προτάσεις: Πρώτη, τη δέσμευση της κυβέρνησης να διαπραγματευτεί «μια μόνιμη και ολοκληρωμένη τελωνειακή ένωση με την ΕΕ στο σύνολό της» ως μέρος οποιασδήποτε συμφωνίας για αποχώρηση. Η ρύθμιση αυτή θα έδινε στο Ηνωμένο Βασίλειο στενότερες εμπορικές σχέσεις με την ΕΕ και θα μείωνε την ανάγκη ορισμένων (αλλά όχι όλων) ελέγχων στα ιρλανδικά σύνορα. Καταψηφίστηκε με διαφορά τριών ψήφων και ήταν η πρόταση που έφτασε πιο κοντά στο να κερδίσει την πλειοψηφία.
Δεύτερη, η πρόταση που θα σήμαινε την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ζώνη Ελεύθερων Εμπορικών Συναλλαγών (European Free Trade Association) και στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Ζώνη (European Economic Area), με χώρες όπως η Νορβηγία. Αυτό θα σημαίνει ότι το Ηνωμένο Βασίλειο θα παρέμενε τμήμα της ενιαίας αγοράς της ΕΕ και θα έπρεπε να διατηρήσει την ελεύθερη μετακίνηση των πολιτών, αγκάθι και για τα δυο μεγάλα κόμματα, που ξέρουν πολύ καλά ότι ένας από τους λογούς που οδήγησαν στο Brexit ήταν η εχθρότητα προς τους μετανάστες. Εχθρότητα που την υποδαύλιζε για χρόνια ο βρετανικός κίτρινος Τύπος.
Η τρίτη πρόταση ήταν ουσιαστικά υπέρ ενός δεύτερου δημοψηφίσματος, που θα παραχωρούσε στους ψηφοφόρους τη δυνατότητα να εγκρίνουν οποιαδήποτε συμφωνία περάσει το κοινοβούλιο πριν εφαρμοστεί.
Η τέταρτη επιλογή παρείχε μια σειρά βημάτων για να εμποδίσει το Ηνωμένο Βασίλειο να εγκαταλείψει την ΕΕ χωρίς συμφωνία. Πρώτον, απαιτούσε από την κυβέρνηση να ζητήσει παράταση εάν δεν έχει ψηφιστεί η συμφωνία δύο ημέρες πριν από την προθεσμία εξόδου. Εάν η ΕΕ δεν συμφωνούσε με παράταση, την προηγούμενη ημέρα πριν από την αναχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου, θα ζητούσε από τους βουλευτές να επιλέξουν μεταξύ της συμφωνίας που δεν έχει εγκρίνει ή την ανάκληση του άρθρου 50 για να σταματήσει εντελώς το Brexit.
Επόμενος σταθμός οι ευρωεκλογές
Με το κοινοβούλιο να έχει απορρίψει κάθε μία από αυτές τις προτάσεις και έχοντας συμφωνήσει μόνο στο ότι η πιθανότητα αποχώρησης χωρίς συμφωνία πρέπει να εξαιρεθεί με κάθε δυνατό τρόπο, ο επόμενος σταθμός για το σήριαλ της αποχώρησης είναι οι ευρωεκλογές, εφόσον δεν υπάρξει κοινοβουλευτική έγκριση σχεδίου αποχώρησης μέχρι τότε. Αυτές οι ευρωεκλογές για πολλούς ψηφοφόρους που είναι υπέρ της παραμονής, θα έχουν το χαρακτήρα ενός δευτέρου δημοψηφίσματος και εύχονται μια μεγάλη νίκη των κομμάτων που τάσσονται κατά της εξόδου. Όμως η αδυναμία αυτών των κομμάτων (και ειδικά των Εργατικών, που μέχρι τώρα έχουν αποποιηθεί τον προ-ευρωπαϊκό ρολό) να κατεβάσουν μια κοινή λίστα υποψήφιων, ενδεχομένως να έχει δυσοίωνα για την ΕΕ αποτελέσματα.
Σύμφωνα με τους Financial Times, το Εργατικό Κόμμα θα αναδειχθεί ως η μεγαλύτερη δύναμη του Ηνωμένου Βασιλείου με δεκαεννιά ευρωβουλευτές, αν και αυτές οι ευρωεκλογές θα είναι ενδεχομένως οι πιο απρόβλεπτες των τελευταίων δεκαετιών. Αυτό θα ωφελούσε σημαντικά τους Σοσιαλιστές και Δημοκράτες (S&D), που θα ελάττωναν τη διαφορά με το συντηρητικό ευρωκοινοβουλευτικό σχήμα (European People’s Party).
Για να συμβεί όμως αυτό, το Εργατικό κόμμα πρέπει να γίνει το κόμμα που θα πείσει ότι υπερασπίζεται την παραμονή στην ΕΕ. Μέχρι σήμερα, το Εργατικό κόμμα στο θέμα του Brexit έχει ακολουθήσει μια πολιτική (όχι πολύ διαφορετική από αυτή των Συντηρητικών), που σκοπό έχει να μην αποξενώσει τους Brexit ψηφοφόρους. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι την περασμένη βδομάδα, η Ντάιαν Άμποτ (υπουργός Εσωτερικών της σκιώδους κυβέρνησης) δήλωσε ότι το Εργατικό κόμμα θα βάλει την οικονομική ευημερία πάνω από τη λήξη της ελεύθερης μετακίνησης ευρωπαίων πολιτών, σε οποιαδήποτε συμβιβαστική συμφωνία για την έξοδο από την ΕΕ.
Το κόμμα του Brexit
Όμως το σημαντικότερο νέο αυτών τον εκλογών είναι το καινούργιο κόμμα του Νάιτζελ Φάραζ, το κόμμα του Brexit. Το κόμμα δημιουργήθηκε μόλις τον Ιανουάριο και ήδη, σύμφωνα με δημοσκοπήσεις, φαίνεται να κερδίζει δέκα ευρωβουλευτές. Το προηγούμενο κόμμα του Φάραζ, το κόμμα για την Ανεξαρτησία του Ηνωμένου Βασιλείου (UKIP), φαίνεται να εκλέγει και αυτό τρεις ευρωβουλευτές. Έτσι, τα ευρωσκεπτικιστικά κόμματα θα δουν μια απότομη αύξηση της δύναμής τους μέσα στο ευρωπαϊκό κοινοβούλιο.
Η τελευταία δημοσκόπηση του YouGov εικάζει ότι το κόμμα Brexit θα ξεπεράσει τους Εργατικούς με 27% έναντι 22%, με τους Συντηρητικούς στο 15%. Τα ακροδεξιά, ευρωσκεπτικιστικά κόμματα φαίνεται ότι θα σημειώσουν άνοδο σε αρκετές χώρες της ΕΕ. Και επειδή ο «εσωτερικός εχθρός» έχει το πλεονέκτημα, ίσως κάτω από αυτές τις συνθήκες η παραμονή του Ηνωμένου Βασιλείου στην ΕΕ να είναι μεγαλύτερος κίνδυνος από το διαζύγιο με την ΕΕ.
*Επίκουρη καθηγήτρια Πολιτικών Επιστημών και Πολιτικών Επικοινωνιών, Πανεπιστήμιο Ανατολικής Αγγλίας.
