Η ιστορία της Χρυσής Αυγής δεν είναι μια απλή υποσημείωση στα πολιτικά χρονικά της Ελλάδας. Είναι ένα σκοτεινό κεφάλαιο που ξεκινά από τη δεκαετία του ’80, γιγαντώνεται στα χρόνια της κρίσης, ποτίζει το έδαφος με αίμα και κλείνει –προσωρινά– με μια ιστορική καταδίκη. Όμως το πραγματικό ερώτημα παραμένει: Μάθαμε αρκετά ώστε να μην ξαναζήσουμε την ίδια απειλή;
Από τα υπόγεια της δεκαετίας του ’80
Η Χρυσή Αυγή ιδρύθηκε από τον Νίκο Μιχαλολιάκο, άνθρωπο που ήδη από τα νεανικά του χρόνια φλέρταρε ανοιχτά με τον εθνικοσοσιαλισμό. Το περιοδικό που κυκλοφορούσε τότε έγραφε ύμνους στον Χίτλερ, δανειζόταν ναζιστικά σύμβολα και εμφάνιζε τη βία ως πολιτικό καθήκον.
Τη δεκαετία του ’80 και του ’90, η οργάνωση ήταν μικρή, μαχητική, βίαιη. Ελάχιστοι ψήφοι στις κάλπες, αλλά έντονη παρουσία στους δρόμους: ξυλοδαρμοί μεταναστών, επιθέσεις σε αριστερούς φοιτητές, τρόμος σε γειτονιές. Τότε δεν είχε βήμα στη Βουλή, αλλά είχε πάντα μια θέση στο περιθώριο, έτοιμη να εκμεταλλευτεί μια κρίση.
Η κρίση ως γόνιμο έδαφος
Η κατάρρευση της οικονομίας το 2009 και η κοινωνική οργή έδωσαν στη Χρυσή Αυγή αυτό που πάντα της έλειπε: κοινό. Μέσα στο κλίμα φόβου και απαξίωσης, η οργάνωση μπόρεσε να εμφανιστεί ως «αντισυστημική φωνή», που δήθεν υπερασπίζεται τον «απλό Έλληνα» απο τη Βουλή έως το δρόμο, ή ακόμη και με «δράσεις» διανομής τροφίμων ΜΟΝΟ για Έλληνες.
Το 2012 μπήκε στη Βουλή με ποσοστό σχεδόν 7%.
Από τα υπόγεια γραφεία και τα σκοτεινά στέκια βρέθηκε με έδρες, μικρόφωνα και προβολή. Κι όμως, τίποτα στην ουσία της δεν είχε αλλάξει. Η νεοναζιστική ιδεολογία και η βία συνέχιζαν να αποτελούν το κέντρο της ύπαρξής της.
Οι ζωές που κόπηκαν από τα τάγματα εφόδου
Η Χρυσή Αυγή δεν έκρυβε ποτέ τη σχέση της με τη βία. Τα «τάγματα εφόδου» δεν ήταν αυθόρμητες παρέες θερμόαιμων· ήταν οργανωμένες ομάδες με εντολές, ιεραρχία και απόλυτη κάλυψη από την ηγεσία.
Δύο δολοφονίες, ανάμεσα σε δεκάδες επιθέσεις, αποκάλυψαν το πραγματικό πρόσωπο της οργάνωσης:
Σαχζάτ Λουκμάν (Ιανουάριος 2013): Ένας νέος μετανάστης από το Πακιστάν ποδηλατούσε ξημερώματα για τη δουλειά του στα Πετράλωνα. Δεν έφτασε ποτέ. Δύο μέλη της Χρυσής Αυγής, ο Χρήστος Στεργιόπουλος και ο Διονύσης Λιακόπουλος, τον μαχαίρωσαν μέχρι θανάτου. Ο Σαχζάτ έγινε το πρόσωπο χιλιάδων αθέατων εργατών που δέχονταν καθημερινά το ρατσισμό και τη βία.
Παύλος Φύσσας (Σεπτέμβριος 2013): Ο μουσικός και αντιφασίστας ράπερ δολοφονήθηκε στο Κερατσίνι από τον Γιώργο Ρουπακιά, στέλεχος της οργάνωσης. Το βράδυ εκείνο, μέλη των «ταγμάτων εφόδου» τον περικύκλωσαν· η δολοφονία ήταν οργανωμένη, όχι «στιγμιαία». Ο Παύλος με το τραγούδι του μιλούσε για ελευθερία· με τον θάνατό του έγινε σύμβολο αντίστασης.
Οι δύο αυτές δολοφονίες δεν ήταν «παρεκτροπές». Ήταν η λογική συνέπεια μιας ιδεολογίας που είχε πάντα στο κέντρο της το μίσος.
Οι τοπικές οργανώσεις-ορμητήρια βίας
Ιδιαίτερα στις γειτονιές του Πειραιά, η Χρυσή Αυγή βρήκε πρόσφορο έδαφος για να χτίσει παραστρατιωτικού τύπου δομές. Η τοπική οργάνωση της Νίκαιας αναδείχθηκε σε κεντρικό πυρήνα των «ταγμάτων εφόδου». Από εκεί προήλθε και η ομάδα που συμμετείχε στη δολοφονία του Παύλου Φύσσα, με τους κατηγορούμενους να δρουν βάσει σχεδίου και με καθοδήγηση. Η δράση τους ήταν τόσο οργανωμένη που πολλές φορές απέκλειαν δρόμους γύρω από τα γραφεία, δημιουργώντας συνθήκες τρόμου για τους κατοίκους.
Στο Πέραμα, η τοπική οργάνωση στράφηκε κυρίως ενάντια στους μετανάστες εργάτες και στα σωματεία της ναυπηγοεπισκευαστικής ζώνης. Οι επιθέσεις σε Αιγύπτιους αλιεργάτες και οι ξυλοδαρμοί συνδικαλιστών του ΠΑΜΕ αποκάλυψαν πως η Χρυσή Αυγή λειτουργούσε ως «μπράβος» εργοδοτικών συμφερόντων, προσπαθώντας να επιβάλει τρόμο και να ελέγξει την τοπική κοινωνία.
Αντίστοιχα, η οργάνωση της Σαλαμίνας ανέπτυξε πλούσια δράση, με συνεχείς παρενοχλήσεις και βίαιες επιθέσεις εναντίον μεταναστών, αλλά και με εκστρατείες εκφοβισμού σε τοπικές γειτονιές. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα μέλη της είχαν άμεση εμπλοκή σε περιστατικά ξυλοδαρμών, αξιοποιώντας τη γεωγραφική εγγύτητα με το Πέραμα και τη ναυπηγοεπισκευαστική ζώνη. Η Σαλαμίνα λειτούργησε ως κρίκος σε μια αλυσίδα παραστρατιωτικών πυρήνων στον Πειραιά, που ενίσχυαν ο ένας τον άλλο, δημιουργώντας ένα δίκτυο βίας με σαφείς εντολές και κοινούς στόχους.
Δεν πρέπει να παραλείπεται και η κεντρική οργάνωση του Πειραιά, που λειτουργούσε ως πολιτικό και επιχειρησιακό σημείο αναφοράς για όλες τις γειτονικές τοπικές. Εκεί συντονίζονταν δράσεις, οργανώνονταν πορείες «επίδειξης δύναμης» και καλλιεργούνταν η αίσθηση πως ολόκληρη η περιοχή αποτελούσε «κάστρο» της Χρυσής Αυγής. Ενδεικτική είναι η επίθεση που πραγματοποίησαν μέλη της νεοναζιστικής οργάνωσης στο κοινωνικό στέκι «Φαβέλα», όπου τραυματίστηκαν σοβαρά αντιφασίστες και η δικηγόρος της οικογένειας Φύσσα Ελευθερία Τομπατζόγλου. Η στοχοποίηση τέτοιων χώρων δεν ήταν τυχαία: η Χρυσή Αυγή επιχειρούσε να σβήσει κάθε νησίδα αλληλεγγύης και αντίστασης στον Πειραιά, ώστε να κυριαρχεί ο φόβος. Ο Πειραιάς έγινε, έτσι, όχι απλώς τοπική βάση, αλλά ένα εργαστήριο κανονικοποίησης του φασισμού σε αστικό περιβάλλον.
Οι οργανώσεις αυτές δεν ήταν απλά κομματικές· λειτούργησαν σαν στρατιωτικοί θύλακες μέσα σε γειτονιές. Γι’ αυτό και η Δικαιοσύνη τις αντιμετώπισε ως κομμάτι της εγκληματικής οργάνωσης, αποδεικνύοντας ότι η βία δεν ήταν παρέκκλιση, αλλά κεντρική στρατηγική.
Η καταδίκη που έγραψε ιστορία
Μετά τον θάνατο του Παύλου Φύσσα, η ελληνική κοινωνία ξύπνησε απότομα. Η Δικαιοσύνη ξεκίνησε μια δίκη-μαραθώνιο. Χρειάστηκαν πέντε χρόνια καταθέσεων και στοιχείων για να αποδειχθεί το αυτονόητο: η Χρυσή Αυγή δεν ήταν πολιτικό κόμμα, αλλά εγκληματική οργάνωση με πολιτικό μανδύα.
Στις 7 Οκτωβρίου 2020, το Εφετείο Αθηνών ανακοίνωσε την ιστορική απόφαση. Ο Μιχαλολιάκος και η ηγετική ομάδα οδηγήθηκαν στη φυλακή. Εκείνη τη μέρα, χιλιάδες άνθρωποι έξω από το δικαστήριο πανηγύρισαν. Δεν ήταν μόνο μια δικαστική νίκη· ήταν μια αναπνοή ελπίδας ότι η δημοκρατία μπορεί να αμύνεται.
Ο κίνδυνος όμως δεν τελείωσε
Όσο κι αν η καταδίκη έκλεισε έναν κύκλο, δεν σφράγισε οριστικά το τέλος του φαινομένου. Η κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς, η οικονομική ανασφάλεια, ο φόβος για το «ξένο» εξακολουθούν να τρέφουν την Ακροδεξιά. Νέοι σχηματισμοί επιχειρούν να συνεχίσουν εκεί που σταμάτησε η Χρυσή Αυγή, πιο προσεκτικοί στη ρητορική τους, αλλά εξίσου επικίνδυνοι στην ουσία.
Ο νεοναζισμός δεν εμφανίζεται μόνο με σβάστικες και στολές. Μπορεί να κρύβεται πίσω από πατριωτικά συνθήματα, από λαϊκιστικές κορώνες, από «αγανάκτηση». Αυτός είναι και ο μεγαλύτερος κίνδυνος: η μεταμφίεση.
Μνήμη ως όπλο
Κάθε Σεπτέμβρη, στην επέτειο της δολοφονίας του Παύλου Φύσσα, η μνήμη γίνεται πράξη. Χιλιάδες κατεβαίνουν στο δρόμο για να θυμίσουν ότι η δημοκρατία χρειάζεται υπεράσπιση. Ο Παύλος και ο Σαχζάτ δεν είναι μόνο θύματα· είναι φάροι που μας δείχνουν πού οδηγεί η ανοχή στο μίσος.
Η ιστορία της Χρυσής Αυγής μας αφορά όλους. Δεν είναι μακρινή, δεν είναι ξένη. Είναι η απόδειξη ότι ο φασισμός μπορεί να ριζώσει ξανά, αν βρει έδαφος. Και είναι στο χέρι μας να κρατήσουμε αυτό το έδαφος στέρεο. Με παιδεία, με αλληλεγγύη, με δημοκρατική εγρήγορση.
