Ο ελληνικός λαογραφικός τρόμος, ως λογοτεχνικό είδος, κερδίζει συνεχώς έδαφος στις προτιμήσεις του αναγνωστικού κοινού ωθώντας και νέους συγγραφείς στην άντληση πρωτογενούς υλικού από τη λαογραφία και στην επαναδιαπραγμάτευσή του με σύγχρονους όρους.
Μύθοι, θρύλοι, παγανιστικά έθιμα και αφηγήσεις από τη λαϊκή παράδοση αποτελούν κοινό τόπο στη λογοτεχνία του λαογραφικού τρόμου. Τα έργα του είδους χαρακτηρίζει η μεταφυσική διάσταση, η γοητεία του απόκοσμου, ο φόβος του θανάτου, η αγωνία της αναμέτρησης με το άγνωστο, η υφέρπουσα απειλή που γεννά τρόμο.
Τον Χρυσόστομο Τσαπραΐλη τον γνωρίσαμε από τη συλλογή διηγημάτων του «Παγανιστικές δοξασίες της θεσσαλικής επαρχίας» (Αντίποδες, 2017). Περιδιαβαίνοντας τις πεδιάδες και τα βουνά της θεσσαλικής επαρχίας ο Τσαπραΐλης σχεδιάζει μια περιήγηση μέσα από παγανιστικούς μύθους ακολουθώντας τη διαδρομή Βλαχοχώρια – Καραγκουνοχώρια – Δρακοχώρια – Οι πόλεις του κάμπου – Αργιθέα.
Τα διηγήματα της συλλογής έχουν ως βάση δοξασίες που άντεξαν στον χρόνο τις οποίες επανεγγράφει φέρνοντας τες στη σύγχρονη πραγματικότητα. Ο χάρτης του αφηγηματικού τόπου που χαράσσει ο Τσαπραΐλης συγχωνεύει το παρελθόν με το παρόν εντάσσοντας στοιχεία της λαογραφίας στη λογοτεχνία του τρόμου.
Στη συλλογή διηγημάτων «Γυναίκες που επιστρέφουν» (Αντίποδες, 2020), το δεύτερο συγγραφικό βήμα του, αφηγείται ιστορίες γυναικών που έζησαν σε μια άλλη εποχή δεισιδαιμονιών και απόλυτης πατριαρχίας. Πρόκειται για εννέα ιστορίες γυναικών εμπνευσμένες από τις παραλογές του δημοτικού τραγουδιού. Έρχονται από εποχές που ο θάνατος και η ζωή ορίζονταν από δυνάμεις αόρατες, ανεξήγητες. Στοιχειά, μαντζούνια, μορφές απόκοσμες, σκιές ανθρώπων, πλάσματα χιμαιρικά παρελαύνουν και δίνουν νόημα στο ανεξήγητο και ελπίδα στην απόγνωση.
Η τρίτη συλλογή διηγημάτων του κυκλοφόρησε πρόσφατα, επίσης από τις εκδόσεις Αντίποδες. Εμπνευσμένη από το μουσικό άλμπουμ «De Mysteriis Dom Sathanas» των Mayhem, φέρει και τον τίτλο «De Mysteriis». Τη συλλογή απαρτίζουν οκτώ διηγήματα, όσα και τα τραγούδια του άλμπουμ, και δανείζονται τους τίτλους τους από αυτά. Ο λαογραφικός τρόμος των διηγημάτων πηγάζει από παραστάσεις που δημιουργούν οι, ομολογουμένως, αφαιρετικοί στίχοι των τραγουδιών. Την ελλειπτικότητά τους καλείται να συμπληρώσει η αφηγηματική δεινότητα του συγγραφέα. Βρίσκοντας έρεισμα στους στίχους υφαίνει τη δική του μυθιστορία, απομακρυσμένος σε αυτή του την προσπάθεια από την ελληνική ύπαιθρο. Τόπος των διηγημάτων του θα είναι μέρη των Βαλκανίων, μα κυρίως το αστικό τοπίο της Αθήνας. Τα όρια πραγματικού και μεταφυσικού θολώνουν όπως άλλωστε χάνεται η δυνατότητα λογικής ερμηνείας συμβάντων που ξεπερνούν τους νόμους της φυσικής και της επιστήμης. Το ανοίκειο, το ασαφές και μη αντιληπτό παρεισφρέουν στην πραγματικότητα των ηρώων του αλλάζοντας τις συνθήκες αντίληψης του κόσμου όπως αυτός έχει δομηθεί και οριστεί.
Θα ξεκινήσω ρωτώντας το κοινότυπο: Γιατί λαογραφικός τρόμος;
Η λαογραφία είναι μια πελώρια και μέχρι πρότινος σχετικά ανεκμετάλλευτη δεξαμενή, γεμάτη με το αλλόκοτο και το θαυμαστό, στοιχεία που αναζητώ διακαώς στον μηχανιστικό σύγχρονο κόσμο. Όσον αφορά τον τρόμο, είναι μια οδός προς την επαναμάγευση του κόσμου – κάθε επαφή με το Άλλο είναι ανησυχητική, εν δυνάμει τρομακτική, αλλά έχει τη δυνατότητα να εμπλουτίσει τον κόσμο μας και να επεκτείνει τον ορίζοντά του. Λαογραφικός τρόμος, λοιπόν, ως μια απόπειρα διεξόδου από την άχαρη καθημερινότητα, μια διέξοδος εδραιωμένη σε έναν τρόπο σκέψης παλαιότερων γενιών, που μπορεί να μην ανταποκρίνεται στην ιστορική πραγματικότητα αλλά είναι ιδιαίτερα γοητευτικός.
Από το θεσσαλικό κάμπο των προηγούμενων έργων σας στο «De Mysteriis» μεταφερόμαστε στα Βαλκάνια και στο αστικό τοπίο της Αθήνας. Πώς προέκυψε αυτή η αλλαγή σκηνικού;
Αφετηρία για την επίσκεψη στα Βαλκάνια ήταν η αγάπη που έτρεφε ο μακαρίτης Περ Ίνγκβε Όχλιν (Per Yngve Ohlin, γνωστός και ως Dead) των Mayhem για την Τρανσυλβανία: το πρώτο διήγημα που έγραψα για το βιβλίο, το «Παγωμένο φεγγάρι» (το οποίο είναι αφιερωμένο στη μνήμη του), ήταν επόμενο να τοποθετηθεί κάπου στα ορεινά της Ρουμανίας. Έπειτα, νιώθω πως τα Βαλκάνια είναι μια ενιαία οντότητα όσον αφορά τις παραδόσεις και τον τρόπο ζωής, οπότε η περιπλάνηση σε αυτά ήταν κάτι που προέκυψε οργανικά μετά τις Παγανιστικές δοξασίες. Τέλος, ήθελα να επεκτείνω το τερέν του λογοτεχνικού μου κόσμου σε πιο αστικά και σύγχρονα σκηνικά, ώστε να πειραματιστώ με την επαναμάγευση σημείων όπου έχω περάσει χρόνια της ζωής μου, όπως η Κυψέλη, κάτι που άλλωστε έκανα υποσυνείδητα εδώ και χρόνια.
Το βιβλίο αυτό συνομιλεί με το «De Mysteriis Dom Sathanas» των Mayhem. Οκτώ τραγούδια και οκτώ διηγήματα, με ίδιους τίτλους, εκτός του πρώτου που τιτλοφορείται «Εκκλησία». Για ποιο λόγο επιλέξατε αυτό το άλμπουμ ως πηγή έμπνευσης;
Πέρα από το γεγονός πως το De Mysteriis… είναι εδώ και πολλά χρόνια ένας από τους αγαπημένους μου μουσικούς δίσκους, ο τρόπος δόμησης των στίχων του, αλλά και η αποτύπωσή τους στο booklet (με γοητευτικά πρωτογράμματα και χειροποίητη γραμματοσειρά), μου έδινε ανέκαθεν την εντύπωση πως αυτά τα οκτώ τραγούδια ήταν εν δυνάμει μήτρες ισάριθμων διηγημάτων. Για αρκετά χρόνια προσπαθούσα να φανταστώ ποια θα μπορούσαν να είναι αυτά, μέχρι που πήρα την απόφαση να τα γράψω.
Τα ακούσματα σας και η λογοτεχνία που διαβάζετε και γράφετε έχει, θα λέγαμε, κοινή βάση. Τι σας έλκει στο απόκοσμο και στο υπερφυσικό;
Η αποστροφή που νιώθω από μικρή ηλικία για τον τρόπο που έχει διαμορφωθεί ο σύγχρονος κόσμος· ειδικά η πνιγηρή αίσθηση πως τα πάντα μπορούν να ελεγχθούν, να καταγραφούν και να καταμετρηθούν, η απουσία ανεξερεύνητων οριζόντων και δυνατότητας να ξεφύγει κανείς από τον κυρίαρχο τρόπο ζωής. Το απόκοσμο και το υπερφυσικό είναι στοιχεία εγγενώς εχθρικά προς τη νεοτερική κοσμοθεώρηση (τη βάση δηλαδή του κόσμου όπως τον ξέρουμε), και ως εκ τούτου θεωρώ πως μπορούν να φθείρουν τα θεμέλια της, ή έστω να προσφέρουν μια ανακουφιστική απόδραση.
Πρόσφατα, σε μια συνέντευξη της, η Ιρένε Σολά [Irene Solá], συγγραφέας του
«Μάτια σου έδωσα και εσύ κοίταξες το σκοτάδι» (Ίκαρος, 2024), μου είπε ότι το σκοτάδι δεν έχει μόνο την έννοια του «κακού». Εσείς τι πιστεύετε πως βρίσκεται στο σκοτάδι;
Το σκοτάδι εγκυμονεί αναρίθμητα ενδεχόμενα, σε αντίθεση με την τελεσίδικα αποκαλυπτική φύση του φωτός που τείνει να αποκρυσταλλώνει την κάθε μορφή. Φέρει μια ανακουφιστική ηρεμία που έχει να κάνει με τη φυγή και την απόκρυψη. Προσωπικά, απολαμβάνω το απόλυτο σκοτάδι μιας και μέσα του νιώθω ασφαλής επειδή είμαι αθέατος. Η βύθιση σε αυτό μπορεί να θολώσει τη χωροχρονική αίσθηση του υποκειμένου, να προκαλέσει ρωγμές στην προσωπικότητα· και νομίζω ότι αυτή η απειλή του συμπαγούς εγώ είναι που προκαλεί τον φόβο και την ανησυχία που αναμφίβολα βρίσκεται εντός του σκοταδιού.
Παρότι στην ελληνική λαογραφία υπήρχε υλικό, ο λαογραφικός τρόμος στη λογοτεχνία δεν άνθησε όπως σε άλλες χώρες. Ποιος θεωρείτε είναι ο λόγος;
Ίσως έχει να κάνει με την απόρριψη της παράδοσης από την ελληνική διανόηση, η οποία λαχταρούσε για Δύση, Ευρώπη και Διαφωτισμό, ενώ η παράδοση θεωρούταν κάτι το οπισθοδρομικό και ήταν κατά συνέπεια ανεπιθύμητη. Ίσως έχει να κάνει, επίσης, με την καθυστέρηση του εκμοντερνισμού της ελληνικής επαρχίας, με το γεγονός πως οι παραδόσεις ήταν μέχρι πρόσφατα κάτι ζωντανό, όχι κάτι ακίνδυνο από το μακρινό παρελθόν, όπως ήταν για τους αστούς στη Δύση.
Γιατί, κατά τη γνώμη σας, τα τελευταία χρόνια στην ελληνική λογοτεχνία εμφανίζεται, από νέους συγγραφείς, ενδιαφέρον για τον λαογραφικό τρόμο;
Νομίζω πως έχει να κάνει με την εκ νέου ανακάλυψη της παράδοσης και την επαναδιαπραγμάτευσή της με όρους της γενιάς μας, αλλά και με τον ανεκμετάλλευτο έως τώρα χαρακτήρα της, όσον αφορά τον τομέα της φαντασίας και του τρόμου.
Είναι σημαντική η διατήρηση της παράδοσης για έναν λαό και πόσο συμβάλλει η λογοτεχνία σε αυτό;
Η τυφλή και άκριτη διατήρηση της παράδοσης δεν είναι σημαντική, ίσα ίσα, θα έλεγα πως είναι ανεπιθύμητη μιας και μπορεί να διαιωνίζει προβληματικές συμπεριφορές και ιδέες. Αυτό που έχει ενδιαφέρον, όμως, είναι η δημιουργική και κριτική αλληλεπίδραση με την παράδοση, η θέασή της ως ένα σύνολο γνώσης με το οποίο μπορεί κανείς να συνομιλήσει, να παίξει, να το αλλάξει κατά το δοκούν ώστε να το επικαιροποιήσει. Η λογοτεχνία, όπως και κάθε μορφή τέχνης, μπορεί να συμβάλλει σε αυτή την αλληλεπίδραση, κάνοντας προσιτά στο σημερινό κοινό κάποια στοιχεία της παράδοσης, αναδεικνύοντας αυτά που έχει νόημα να διατηρηθούν, αλλά και φωτίζοντας σκοτεινές πτυχές της.
Παρατηρώντας την έκταση των διηγημάτων σας ανά συλλογή, βλέπουμε πως κάθε φορά αυτή αυξάνεται. Νιώθετε μεγαλύτερη σιγουριά με κάθε έργο που ολοκληρώνετε;
Νιώθω πως σταδιακά μπορώ να διαχειριστώ με μεγαλύτερο βάθος κάποιες ιστορίες. Όμως παράλληλα η αύξηση του μεγέθους έχει κυρίως να κάνει με τη διάθεση για πειραματισμό, μιας και νοιώθω ότι ακόμη δεν έχω βρει τη φόρμα που μου ταιριάζει απόλυτα.
Πόσο σας επηρεάζει η αποδοχή του αναγνωστικού κοινού;
Αρκετά. Μπορεί να γράφω πρωτίστως πράγματα που νιώθω ότι θέλω να διαβάσω εγώ, αλλά το τι θέλω να διαβάσω δεν είναι κάτι στατικό, εξελίσσεται και με την αλληλεπίδραση με το κοινό. Έτσι γινόταν, άλλωστε, πριν ακόμη κυκλοφορήσει το πρώτο μου βιβλίο, όταν διαμόρφωνα το ύφος της ηλεκτρονικής σελίδας των Παγανιστικών δοξασιών λαμβάνοντας υπόψη και το feedback των φίλων της σελίδας. Οπότε μπορώ να πω ότι το ύφος και η δομή των ιστοριών μου μεταλλάσσεται από βιβλίο σε βιβλίο, τόσο λόγω της αλλαγής της προσωπικότητάς μου, αλλά και εξαιτίας αυτού που διαισθάνομαι σχετικά με την ανταπόκριση του κοινού.
Ακόμα και ως μεταφραστής επιλέγετε να αναμετρηθείτε με έργα κοντά σε εσάς θεματικά. Θέλετε να μας μιλήσετε για αυτό;
Νιώθω ότι ο μεταφραστής πρέπει να γνωρίζει σε ικανοποιητικό βαθμό το είδος με το οποίο καταπιάνεται, ώστε να πιάνει τις υφολογικές αποχρώσεις και το πνεύμα του έργου, αλλά και να αναγνωρίζει τα σημεία στα οποία ο αναγνώστης χρειάζεται κάποια επεξήγηση. Οπότε θεωρώ λογικό να κινούμαι μεταφραστικά στον τρόμο, ένα είδος που αγαπώ, ενώ ελπίζω στο μέλλον να καταπιαστώ και με μεταφράσεις έργων φαντασίας, ένα ακόμη αγαπημένο είδος.
Ποια θα είναι τα επόμενα, μεταφραστικά και συγγραφικά, βήματα του Χρυσόστομου Τσαπραΐλη;
Στους επόμενους μήνες θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Ίκαρος το «Κατέβασμα του φεγγαριού», μια νουβέλα σύγχρονου λαογραφικού τρόμου που διαδραματίζεται στην περιοχή της λίμνης Πλαστήρα και έχει ως επίκεντρο τη σχετική τελετουργία που είναι συνυφασμένη από την αρχαιότητα με τις μάγισσες της Θεσσαλίας. Παράλληλα έχω ξεκινήσει να δουλεύω ένα μυθιστόρημα που θα καταπιάνεται με τον νομό Καρδίτσας κατά την περίοδο μετά τις πρόσφατες πλημμύρες.
Όσον αφορά τα μεταφραστικά, στη σειρά κλασικού τρόμου Tenebrae (για τις εκδόσεις Μεταίχμιο) θα κυκλοφορήσουν δύο βιβλία σε μετάφρασή μου: το σπονδυλωτό μυθιστόρημα «Οι τρεις απατεώνες» του Άρθουρ Μάχεν [Arthur Machen], έργο αποκρυφιστικού τρόμου και μυστηρίου που μεταφράζεται για πρώτη φορά στην ολότητά του, και μια συλλογή διηγημάτων του Μ. Ρ. Τζέιμς [M.R. James], του μεγαλύτερου, ίσως, συγγραφέα ιστοριών φαντασμάτων.
