Φωτογραφία: Pixabay / Pexels
Στη Σύνοδο COP30 (Conference of the Parties), που πραγματοποιείται στο Μπελέμ της Βραζιλίας από τις 10 έως τις 21 Νοεμβρίου, οι αυτόχθονες πληθυσμοί και οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών ύψωσαν τη φωνή τους δυνατά και καθαρά. Μια ομάδα διαδηλωτών και εκπροσώπων των ιθαγενών, το βράδυ της περασμένης Τρίτης, παραβίασε την πόρτα της Μπλε Ζώνης – η περιοχή που είναι προσβάσιμη μόνο σε διαπιστευμένους αντιπροσώπους: «θελήσαμε να εισβάλλουμε στον χώρο της COP ακριβώς για να αναδείξουμε ποιοι είναι οι λαοί που πρέπει να παρίστανται σε αυτή την εκδήλωση», εξήγησε η Helen Cristine του κινήματος Juntos, της νεολαίας του Partido Socialismo e Liberdade (PSUL) και συνέχισε: «Η COP30 δεν αντιπροσωπεύει τους αυτόχθονες λαούς, αλλά τους επιχειρηματίες».
Για την υπουργό Αυτοχθόνων Λαών Sonia Guajajara, η COP του Μπελέμ είναι αυτή με τη «μεγαλύτερη συμμετοχή ιθαγενών στην ιστορία», με 360 αυτόχθονες αντιπροσώπους και άλλους 3.000 εκπροσώπους απ’ όλες τις περιοχές της Βραζιλίας, χωρίς να υπολογίζονται οι διεθνείς αντιπροσωπείες.
Η Βραζιλία του Lula ακολουθεί μια αντιφατική πορεία προς την πράσινη μετάβαση, υποχωρώντας στις πιέσεις των πολυεθνικών ορυκτών καυσίμων. Η COP30 ανέδειξε αυτές τις αντιφάσεις.
Ο Raoni Metuktire, σύμβολο του αγώνα των αυτόχθονων πληθυσμών για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων τους, είχε λάβει μέρος σε μια συζήτηση για το έργο εξερεύνησης πετρελαίου στη λεκάνη Foz do Amazonas, καλώντας σε κινητοποίηση: «Ας ενωθούμε και θα έχουμε περισσότερη δύναμη. Δεν μπορούμε να επιτρέψουμε αυτές τις γεωτρήσεις». Ο πάνω από ενενήντα ετών ηγέτης του Kayapó, αυτός που είχε ανέβει στη ράμπα Planalto με τον πρόεδρο την ημέρα της προεδρικής του ορκωμοσίας, είχε προσπαθήσει αρκετές φορές να πείσει τον Lula να εγκαταλείψει το έργο .
Η «φιλική» κυβέρνηση Lula, είτε πρόκειται για την εκμετάλλευση του πετρελαίου στον Αμαζόνιο, είτε για την υποστήριξη μεγάλων έργων υποδομής στα εδάφη των ιθαγενικών λαών, όπως, για παράδειγμα, τον εξαιρετικά αμφισβητούμενο σιδηρόδρομο Ferrogrão, για τη μεταφορά σόγιας, δεν κινείται προς στην αναμενόμενη κατεύθυνση.
Η ατζέντα θεμάτων και οι εργασίες της Συνόδου
• Ανθεκτικότητα: Ένα από τα βασικά θέματα της COP30 αφορά στην ανθεκτικότητα. Οι συζητήσεις επικεντρώνονται τόσο στον εντοπισμό του Παγκόσμιου Στόχου για την Προσαρμογή, όσο και στα Εθνικά Σχέδια Προσαρμογής (ΕΣΠ).
Οι διαβουλεύσεις για την αξιολόγηση της προόδου που έχει σημειωθεί επαναλαμβάνονται, αναζητώντας τη συμφωνία για τους προτεινομένους 100 δείκτες.
Συμφωνία δεν έχει διαμορφωθεί και σε ό,τι αφορά τη συλλογική αξιολόγηση των Εθνικών Σχέδιων Προσαρμογής (ΕΣΔ) (είχε αναβληθεί στην COP29). Τα μέρη φαίνονται αποφασισμένα να το επιτύχουν μέχρι το τέλος αυτής της COP, υπό την πίεση της βραζιλιάνικης προεδρίας, ενώ εξακολουθούν να υφίστανται πολλές αμφιβολίες σχετικά με την πραγματική ικανότητα των χωρών να εφαρμόσουν τα ΕΣΔ τους.
• Δίκαιη Μετάβαση: Οι συζητήσεις επιστρέφουν στη μερική συμφωνία που είχε επιτευχθεί στη Βόννη, εστιάζοντας σε ένα από τα κύρια σημεία απόκλισης: ποιο θα πρέπει να είναι το αποτέλεσμα του προγράμματος. Από τη μία πλευρά, οι αναπτυσσόμενες χώρες ζητούν τη δημιουργία ενός μηχανισμού εφαρμογής που θα επιτρέπει τον συντονισμό και την ανταλλαγή πληροφοριών, καθώς και την παροχή στήριξης για την εφαρμογή της πορείας δίκαιης μετάβασης. Από την άλλη πλευρά, οι ανεπτυγμένες χώρες εκφράζουν ενδοιασμούς σχετικά με τη δημιουργία ενός νέου μηχανισμού, ο οποίος θεωρείται διπλότυπος των υφιστάμενων εργαλείων και, εφόσον εγκριθεί, πολύπλοκος στην εφαρμογή του.
• Global stocktake: Η COP28 ολοκλήρωσε τον πρώτο παγκόσμιο απολογισμό (Global Stocktake). Ο απολογισμός αξιολόγησε την παγκόσμια πρόοδο όσον αφορά το πλήρες φάσμα των κλιματικών ζητημάτων, προδιαγράφοντας τις κατευθύνσεις για τον επόμενο γύρο δεσμεύσεων των χωρών για το κλίμα. Πιο συγκεκριμένα, ζήτησε, για πρώτη φορά «μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα».
Οι τρέχουσες συζητήσεις κινούνται σε δυο κατευθύνσεις: στον τρόπο κατάρτισης του επόμενου απολογισμού –που θα πραγματοποιηθεί στην COP33 το 2028– και στον τρόπο εφαρμογής των αποτελεσμάτων του πρώτου. Τα μέρη έχουν δείξει ότι είναι αγκιστρωμένα στις δικές τους θέσεις, καθιστώντας την πρόοδο δύσκολη, με την προεδρία της Βραζιλίας να επενδύει πολιτικό κεφάλαιο σε αυτό το θέμα.
• Loss and damage (απώλειες και ζημιές). Για το θέμα καταγράφεται ένα θετικό κλίμα. Οι αντιπροσωπείες επιδεικνύουν πνεύμα συνεργασίας, ζητώντας ταχεία και αποτελεσματική πρόοδο όσον αφορά τα κείμενα των διαπραγματεύσεων. Ειδικότερα, για την κοινή ετήσια έκθεση του εκτελεστικού συμβουλίου του Διεθνούς Μηχανισμού της Βαρσοβίας[1] και του Δικτύου του Σαντιάγο[2], οι συν-διαμεσολαβητές έλαβαν εντολή να συντάξουν μια συνοπτική και στοχευμένη απόφαση, σύμφωνα με το έγγραφο που εκπονήθηκε το 2024.
• Mitigation (μετριασμός). Η συζήτηση για το Mitigation Work Programme είχε αναβληθεί από την COP29 στο Μπακού και στη συνέχεια, επίσης, από τις ενδιάμεσες διαπραγματεύσεις στη Βόννη. Στο Μπελέμ την περασμένη Τρίτη, τα μέρη συγκεντρώθηκαν γύρω από το τελευταίο σχέδιο που γράφτηκε στη Βόννη, το οποίο περιέχει μόνο τους τίτλους των παραγράφων, χωρίς να έχει επιτευχθεί συμφωνία ούτε σε αυτούς.
• Belém 4X. Η συμφωνία Belém 4X για τα βιώσιμα καύσιμα, ξεκίνησε κατά τη διάρκεια της προ-COP από τη Βραζιλία, την Ιταλία και την Ιαπωνία, στοχεύει στον τετραπλασιασμό της χρήσης των λεγόμενων βιώσιμων καυσίμων έως το 2035. Για πολλές περιβαλλοντικές οργανώσεις, η πρωτοβουλία συνιστά «επικίνδυνη απόσπαση της προσοχής» από την πραγματική μετάβαση.
Απολογισμός των πρώτων ημερών
Η προεδρία Lula επενδύει σε μια ισχυρή απόφαση (Cover Decision) της Συνόδου COP30 προκειμένου να καρπωθεί χρήσιμο κεφάλαιο πολιτικά. Στη διαδικασία αναζήτησης μιας ευρείας συμφωνίας των χωρών ο Lula στηρίζεται στην υπουργό του Marina Silva και στον πρόεδρο της COP Correa do Lago, επιδιώκοντας, μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ, μια πολιτική συμφωνία μεταξύ Βραζιλίας και Κίνας (θα είναι η πρώτη cover decision με …χρώμα BRICS).
Ο στόχος της Βραζιλίας είναι φιλόδοξος: αφορά στη σύγκλιση όλων των χωρών σε μια νέα πολιτική εντολή, στο πλαίσιο της Συμφωνίας του Παρισιού, με την υιοθέτηση ενός οδικού χάρτη με ημερομηνίες, προθεσμίες για τη σταδιακή και ομαλή έξοδο, εντός της δεκαετίας, από τα ορυκτά καύσιμα, με βάση το Global Stocktake του 2023, συμβατού προς τις επιστημονικές εργασίες (IPPC) και τους στρατηγικούς στόχους της Συμφωνίας του Παρισιού.
Αναμενόμενη, σχεδόν δεδομένη, θα είναι η αναφορά στις ιστορικές ευθύνες των εκπομπών ορισμένων μεγάλων οικονομιών. Την παράσταση εκτιμάται ότι θα κλέψει η Κίνα, εφόσον επιβεβαιωθούν τα θετικά στοιχεία εκπομπών του Πεκίνου για τα έτη 2024 και 2025.
Όπως προκύπτει από διαρροές από την προεδρία, το περιεχόμενο του κειμένου της Cover Decision, θα επικεντρώνεται στο ζήτημα της δίκαιης μετάβασης. Ταυτόχρονα, η βραζιλιάνικη προεδρία, στην προσπάθεια νομιμοποίησης του οργανισμού IPCC του ΟΗΕ, θέλει να χρησιμοποιήσει αυτήν την πολιτική πλατφόρμα προκειμένου να αναδείξει τον κεντρικό ρόλο της επιστημονικής προσέγγισης των κλιματικών θεμάτων.
Υπάρχουν ενθαρρυντικά σημάδια, βρισκόμαστε όμως στην αρχή αυτού του ταξιδιού, ορισμένα κομμάτια της δέσμης μέτρων θα εγκαταλειφθούν, προκειμένου τα μέρη να καταλήξουν σε συμβιβασμό/συμφωνία.
Στην εύθραυστη γεωπολιτική ισορροπία των χωρών της Νότιας Αμερικής, η Βραζιλία πρέπει να «διαχειριστεί» τον ενεργειακό πρωταγωνισμό της Κολομβίας, η οποία έχει αναγγείλει για την άνοιξη του 2026 διεθνή σύνοδο κορυφής με θέμα την έξοδο από τα ορυκτά καύσιμα. Σε αυτό το πλαίσιο, η Βραζιλία έχει οικοδομήσει μια εξαιρετικά λεπτή πολιτική ισορροπία και δεν θα αντλούσε κανένα διαπραγματευτικό πλεονέκτημα με το να «διευκολύνει» μεγαλύτερη προβολή σε μια χώρα, σε σχέση με άλλες.
Σημειώσεις:
1. Στην COP19 (2013) δημιουργήθηκε η οργάνωση Warsaw International Mechanism (WIM) για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής (loss and damage).
2. Το Santiago Nework στοχεύει στην παροχή τεχνικής βοήθειας στις αναπτυσσόμενες χώρες για την αντιμετώπιση των απωλειών και των ζημιών (loss and damage) που προκαλούνται από την κλιματική αλλαγή, διευκολύνοντας τη στήριξη και αναζήτηση πόρων για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της ανάκαμψης.
