ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΠΕΝΤΕ ΚΡΑΤΟΥΜΕΝΩΝ ΤΟΝ ΠΕΡΑΣΜΕΝΟ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟ
Στην παρούσα συγκυρία δεν μας αρκούν τα βήματα, θέλουμε άλματα
Η Ελληνική Ένωση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου διοργάνωσε την περασμένη Τρίτη μια συζήτηση με θέμα «Εγκλεισμός, συνθήκες κράτησης και δικαιώματα κρατουμένων». Στο επίκεντρο αυτής ήταν τέσσερις αυτοκτονίες και ένας θάνατος κρατούμενου από απόστημα στο δόντι, τον περασμένο Φεβρουάριο. «Κάποιος θα μπορούσε να πει ότι πρόκειται για θανάτους στα χέρια του κράτους. Το σίγουρο είναι ότι ο εγκλεισμός εξοντώνει, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο», τόνισε εισαγωγικά η συντονίστρια της συζήτησης Ιωάννα Σωτήρχου. Δυστυχώς, αυτό δεν μπορεί να αποδειχθεί και με διαχρονικά στοιχεία από τους θανάτους κρατουμένων, καθώς όπως μάθαμε όταν ανέλαβε υπουργός Δικαιοσύνης ο Νίκος Παρασκευόπουλος ανακαλύφθηκε πως το βιβλίο θανάτων έχει εξαφανιστεί (!) και έτσι τα στοιχεία κρατούνται εκ νέου το τελευταίο διάστημα. Ωστόσο, το γεγονός των πέντε αυτών θανάτων σε διάστημα ενός μήνα εγείρει την ανησυχία όλων και αποτελεί μια εξαιρετική αφορμή για συζήτηση περί του σωφρονιστικού συστήματος, αλλά και για διεκδίκηση για το σχεδιασμό ενός συστήματος απονομής της ποινικής δικαιοσύνης που θα σέβεται τη ζωή και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Γιατί αυτοκτονούν κρατούμενοι;
«Η φυλακή είναι ένας χώρος που νοσεί. Νοσεί και σωματικά και ψυχικά» παρατήρησε η Όλγα Θεμελή, αναπληρώτρια καθηγήτρια Εγκληματολογικής Ψυχολογίας στο πανεπιστήμιο Κρήτης, η οποία στη συνέχεια παρουσίασε πλήθος στοιχείων για το φαινόμενο της αυτοκτονίας των κρατουμένων, τονίζοντας πως «η αυτοκτονία είναι μια παρορμητική πράξη, μια πράξη απελπισίας. Αν μπορούσαν να επιστρέψουν πίσω κάποιοι θα έλεγαν ότι το μόνο που ήθελαν ήταν να κραυγάσουν. Δεν ήταν ηθελημένη η έξοδος από τη ζωή.»
Σύμφωνα, λοιπόν, με σειρά ερευνητικών δεδομένων, η αυτοχειρία κατέχει μεν τη δέκατη θέση θανάτου παγκοσμίως, αλλά στο χώρο των φυλακών κατέχει την πρώτη. Συγκεκριμένα, στην Ελλάδα, ο δείκτης αυτοκτονιών στη φυλακή ανερχόταν σε 112 ανά 100.000 κρατούμενους, ενώ ο αντίστοιχος δείκτης στο γενικό πληθυσμό ήταν μόλις 3,7 ανά 100.000 κατοίκους. Η Ό. Θεμελή προσπάθησε να δώσει απαντήσεις στο γιατί αυτοκτονεί ένας κρατούμενος: «Η απότομη μετάβαση από καθεστώς πλήρους ελευθερίας σε καθεστώς πλήρους εγκλεισμού είναι κάτι που μας υπερβαίνει, κανείς δεν μπορεί να το αντέξει. Αυτό έχει ως συνέπεια να ακυρώνονται πλήρως οι μηχανισμοί προσαρμογής, συνειδητοί ή ασυνείδητοι.» Έτσι, αν επιχειρηθεί η περιγραφή του «προφίλ του αυτόχειρα κρατούμενου», διαπιστώνεται ότι αυτός είναι «νέος υπόδικος ή κατάδικος, ο οποίος αφαιρεί τη ζωή του τις πρώτες τρεις μέρες, κυρίως τις πρώτες τρεις ώρες, στο κελί του ή στα λουτρά και συνήθως τις τελευταίες βραδινές ώρες ή τις πρώτες πρωινές. Πολύ μεγάλος ο αριθμός αυτοκτονιών είναι επίσης τα σαββατοκύριακα, τις γιορτές ή το καλοκαίρι. Το 50% του συνολικού πληθυσμού αυτοκτονεί τις πρώτες 48 ώρες και το υπόλοιπο ποσοστό τις τελευταίες μέρες πριν την αποφυλάκιση γιατί το υποκείμενο υιοθετεί τα δεινά του εγκλεισμού και δεν μπορεί να ζήσει χωρίς αυτά».
Μέτρα για την αποτροπή των αυτοκτονιών
Για να αποτραπούν οι αυτοκτονίες δεν αρκεί η δημιουργία αντι-αυτοκτονικών κελιών σε κάθε φυλακή. «Βοηθούν στο να ξεπεράσουμε την κρίση αλλά απαιτούνται άλλα μέτρα», υπογράμμισε και τα παρέθεσε περιληπτικά: «Μεταξύ των πολύ βασικών μέτρων πρόληψης είναι η εκπαίδευση. Ευτυχώς γίνεται τα τελευταία δύο χρόνια μια πολύ σημαντική προσπάθεια, χωρίς να υπάρχουν χρήματα. Το δεύτερο είναι ο διαγνωστικός έλεγχος. Έρχεται ένας νεοεισερχόμενος και δεν υπάρχει προσωπικό για να γίνει αυτός. Το τρίτο είναι η ουσιαστική επικοινωνία. Το άνοιγμα με το έξω. Το τέταρτο είναι οι ποινές. Αν θέλουμε επανένταξη, οι ποινές δεν μπορεί να είναι μακροχρόνιες, διότι δεν είναι εύκολη η επιστροφή.»
Στην ομιλία της η Ό. Θεμελή τόνισε και έναν επιπλέον παράγοντα για το φαινόμενο των αυτοκτονιών, τον υπερπληθυσμό: «είναι αξίωμα το ότι όσο περισσότεροι κρατούμενοι στοιβάζονται στον ίδιο χώρο, τόσο μεγαλύτερος ο αριθμός των αυτοκτονιών. Είναι σημαντικός σεβασμός των τριών διαφορετικών ζωνών που έχουμε (ιδιωτική/ ατομική, κοινωνική και δημόσια) όσο αυτές προστατεύονται, τόσο προστατεύεται και η ύπαρξή μας. Όταν αυτές καταλυθούν, τότε γεννιούνται πολλά ζητήματα και κυρίως αναπτύσσονται ψυχικές διαταραχές και έχουμε ένα υπόστρωμα υιοθέτησης βίαιης συμπεριφοράς είτε αυτή προβάλλεται στον άλλον είτε στον εαυτό μας.»
Υπερπληθυσμός και νόμοι αποσυμφόρησης
Στο ζήτημα του υπερπληθυσμού –που έχει χαρακτηριστεί ως βασανιστήριο από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων- επικέντρωσε την ομιλία του ο Βοηθός Συνηγόρου του Πολίτη στον Κύκλο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και καθηγητής Εγκληματολογίας στο Πάντειο, Γιώργος Νικολόπουλος επισημαίνοντας ότι «[ο υπερπληθυσμός] υπονομεύει την επικράτηση της νομιμότητας στη λειτουργία της φυλακής, φέρνοντας περιορισμούς στο σεβασμό των δικαιωμάτων των κρατουμένων και τη καθημερινή οργάνωση της έγκλειστης ζωής τους».
Οι απαντήσεις που συνήθως δίνει η πολιτική ηγεσία στο φαινόμενο του υπερπληθυσμού, σύμφωνα με τον Συνήγορο του Πολίτη σε κείμενό του το 2011, «στηρίζονται σε συγκυριακές νομοθετικές μεταβολές, που προσβλέπουν στην αποσυμφόρηση των φυλακών. Μπροστά σε αυτού του είδους τις ευκαιριακές πολιτικές, ο ΣτΠ αντιτάσσει την ανάγκη χάραξης μιας ουσιαστικής ποινικοσωφρονιστικής πολιτικής με τρόπο συστηματικό και στη βάση αρχών, με δημόσια αποτίμηση των αποτελεσμάτων και δημόσια διαβούλευση για τις απαιτούμενες κατά καιρούς διορθώσεις και προσαρμογές. Αυτό σημαίνει, μεταξύ άλλων, τον πολύπλευρο προβληματισμό για την κλίμακα βαρύτητας των εγκλημάτων, τα πλαίσια των τιμών ποινής, τα κριτήρια για την επιμέτρηση των ποινών, τη διακριτική ευχέρεια των δικαστών και τους τρόπους ελέγχου της άσκησής της, την προσαρμογή της σωφρονιστικής πραγματικότητας στη δέσμη ρυθμίσεων και θεσμών που προβλέπει η ισχύουσα σωφρονιστική νομοθεσία. Κυρίως όμως απαιτείται η ουσιαστική βούληση για την καλλιέργεια μιας δικαιοκρατικής κουλτούρας, η οποία συγκροτείται στην ποινικοσωφρονιστική πράξη επίμονα και συστηματικά και δεν θεσπίζεται από πάνω με παρθονεγένεση νομοθετημάτων με καλές προθέσεις.»
Όπως τόνισε ο κ. Νικολόπουλος «τα επίσημα στοιχεία του αριθμού κρατουμένων δεν μας επιτρέπουν εφησυχασμό και σε κάθε περίπτωση μας δείχνουν το όριο των πρόσφατων αποσυμφορητικών νόμων. Για 9.935 συνολικά θέσεις στα 33 καταστήματα κράτησης της χώρας, ο συνολικός αριθμός κρατουμένων κατά το πρώτο τρίμηνο του τρέχοντος έτους, μπορεί μεν να διατηρείται οριακά στα 10.000 άτομα, με ελαφρά αυξητική τάση, αλλά τα μισά σχεδόν σωφρονιστικά καταστήματα της χώρας εμφανίζουν πληρότητα που υπερβαίνει το 100%, με προφανή τον κίνδυνο υπέρβασής του. Διαπιστώνουμε συνεπώς ότι η υποχώρηση, μετά από τρία χρόνια της αρχικής σημαντικής τάσης αποφόρτισης των καταστημάτων κράτησης, αποκαλύπτει τη σταδιακή επικράτηση της αντίπαλης τάσης, δηλαδή του υψηλού βαθμού τιμωρητικότητας των δικαστικών αποφάσεων, σε σχέση με τη χρήση του μέτρου της προσωρινής κράτησης και τη βαρύτητα των επιβαλλόμενων ποινών. Από αυτή την άποψη, το πρόβλημα του υπερπληθυσμού δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με μεμονωμένες παρεμβάσεις σε επιμέρους λειτουργίες του ποινικού συστήματος, ούτε στο πλαίσιο ενός μόνο φορέα λήψης αποφάσεων. Η προσέγγιση του ΣτΠ είναι ότι η εκτίμηση του σωφρονιστικού ζητήματος απαιτείται να γίνει υπό το πρίσμα μιας ολιστικής επανεξέτασης της λειτουργίας του ποινικού συστήματος.»
Το παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο και οι λύσεις
Τη σκυτάλη για την αναθεώρηση του ποινικού συστήματος πήρε ο Μαρίνος Σκανδάμης, τέως Γενικός Γραμματέας του υπουργείου Δικαιοσύνης, ο οποίος τόνισε πως «ένα δόγμα λιγότερης φυλακής, με περισσότερη ασφάλεια για την κοινωνία, νομίζω ότι είναι αυτό που μπορεί να υποστηρίξει ο καθένας. Πρέπει να δούμε τα πράγματα στις διαστάσεις τους και να απαντάμε με πραγματικό τρόπο στις ανάγκες της κοινωνίας.» Όπως περιέγραψε ο ίδιος, τη φυλακή δεν πρέπει να τη βλέπουμε ως ένα ξεκομμένο χώρο, στον οποίο πρέπει να κάνουμε διάφορες παρεμβάσεις. «Συνδέεται άμεσα με κοινωνικά αιτήματα, κοινωνικές τάσεις, κοινωνικές ροές, πολιτικές αποφάσεις, με ένα παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο που παράγει πολιτικές και πολύ περισσότερο με ευρωπαϊκές επιλογές. Έτσι, τη φυλακή θα πρέπει να τη βλέπουμε σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, στο γενικότερο χώρο δίωξης του εγκλήματος, άρα και της ποινικής καταστολής.»
Στην ανάλυσή του εστίασε ιδιαίτερα στο παγκοσμιοποιημένο πλαίσιο που προτάσσει βαρύτερη ποινικοποίηση και μια έμφαση στις πολιτικές ασφάλειας. «Αυτό αυτονόητα παράγει περισσότερες καταδίκες παγκόσμια, ευρωπαϊκά, τοπικά», συμπέρανε, προτάσσοντας ως λύση τον «αποστιγματισμό, την αποποινικοποίηση και την ευρεία αποεγκληματοποίηση των ναρκωτικών, που γίνεται ήδη πράξη στις ΗΠΑ και την Ευρώπη». Ακόμα πρόκρινε την ανάγκη αύξησης του κρατικού προϋπολογισμού και ενίσχυσης τους προσωπικού. «Οι ελληνικές φυλακές λειτουργούν με 127 εκατ. ευρώ το χρόνο, όταν φυλακές άλλων χωρών αντίστοιχου πληθυσμού λειτουργούν με τριπλάσιους και τετραπλάσιους προϋπολογισμούς. Άρα αν θέλουμε να μιλήσουμε για τη φυλακή ας λύσουμε αρχικά το οικονομικό της κομμάτι, που σημαίνει θέσεις εργασίας, ειδικό επιστημονικό προσωπικό, προγράμματα μόνιμης απασχόλησης, μόνιμης υποστήριξης, μόνιμης εκπαίδευσης.» Τέλος, έθεσε το ζήτημα του ποινικού λαϊκισμού, «στο οποίο δυστυχώς υποκύπτουν και οι υπουργοί και πολιτικοί. Είναι πολύ εύκολο να μιλάς για προσωπική βλάβη. Πουλιέται εύκολα στον κόσμο, αναπαράγεται από φύλλα που κιτρινίζουν και δείχνεις και υπερασπιστής ανθρώπων που απειλούνται από το έγκλημα. Αυτές όμως οι πολιτικές παράγουν ηθικούς πανικούς. Πρέπει να διαπαιδαγωγείται η κοινωνία για να καταλάβει τι σημαίνει φυλακή. Αυτό δεν συμβαίνει.»
Πέραν της αποσυμφόρησης τι;
Στη συζήτηση για τις φυλακές αναφέρθηκε και ο Βασίλης Παπαστεργίου, αντιπρόεδρος Ελληνικής Ένωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, εντοπίζοντας το δίπολο, γύρω από το οποίο κινείται τα τελευταία χρόνια. «Υπάρχει μία άποψη που αναπτύσσεται σε μια κατεύθυνση σκλήρυνσης και έχουμε πολύ πρόσφατες εκδηλώσεις αυτής της σκλήρυνσης, που λέει ότι ο νόμος έχει υπονομεύσει το αίσθημα ασφάλειας, έχει αποδώσει στην κοινωνία ανθρώπους που είναι αντικειμενικά πάρα πολύ επικίνδυνοι για τη δημόσια ασφάλεια, έχει οδηγήσει σε μια εκτόξευση της εγκληματικότητας –αυτό δεν προκύπτει στατιστικά, αλλά μπορεί να προκύψει από ένα αδίκημα που καθίσταται εμβληματικό σε μια ορισμένη συγκυρία- και ως εκ τούτου υπάρχει ανάγκη να μην μπούμε σε συζήτηση για τον πληθυσμό των φυλακών, να χτίσουμε ενδεχομένως περισσότερες φυλακές και να επαναφέρουμε και ένα πλαίσιο αυστηροποίησης μέσα στη φυλακή, με τη θέσπιση ειδικών συνθηκών κράτησης για ορισμένες κατηγορίες κρατουμένων. Είναι ένας λόγος ιδιαίτερα δημοφιλής και επομένως ο αντίλογος είναι ένα σημαντικό ζητούμενο, τόσο σε επιστημονικό επίπεδο, αλλά και σε ένα επίπεδο πρακτικού δημόσιου διαλόγου. Από την άλλη πλευρά, υπάρχει η υπεράσπιση της έκτακτης αποσυμφόρησης και η αλήθεια είναι ότι αν μείνουμε σε αυτό το επιχείρημα, δεν θα έχουμε και πολλά να πούμε.»
Πέραν, λοιπόν, της αποσυμφόρησης ο Β. Παπαστεργίου έθεσε μια σειρά ζητημάτων, που θα έπρεπε να έχουν τη μορφή αιτημάτων για να διαμορφωθεί ένα διαφορετικό πλαίσιο σωφρονιστικού συστήματος. Το πρώτο ήταν το πλαίσιο ποινών, που πρέπει να περιοριστεί και να διαμορφωθεί ένα ποινικό σύστημα με μεγαλύτερη αντιστοίχιση ανάμεσα σε μια μικρότερη ποινή και στην έκτισή της. Το δεύτερο είναι η αντιμετώπιση των αδικημάτων του νόμου περί ναρκωτικών θέτοντας το ζήτημα εκπαίδευσης των δικαστών στην αντιμετώπιση των κατηγορουμένων, μείωσης των πεδίων της διακριτικής ευχέρειας στις αποφάσεις τους, προσγείωσης των ποινών σε πιο ρεαλιστικά επίπεδα, διαχωρισμού ανάμεσα στην κατ’ επάγγελμα εμπορία ναρκωτικών με την μικρότερης κλίμακας διακίνηση. Το τρίτο είναι οι εναλλακτικές μορφές έκτισης της ποινής με την εφαρμογή του θεσμού της ημιελεύθερης διαβίωσης, που έχει θεσπιστεί εδώ και τριάντα χρόνια και παραμένει ανενεργός, την εφαρμογή της ηλεκτρονικής επιτήρησης και τη διεύρυνση των αγροτικών φυλακών. Το τέταρτο είναι η ενίσχυση των κοινωνικών υπηρεσιών στις φυλακές και η αύξηση του προϋπολογισμού που «είναι προφανές ότι θα αποδώσει σε επανένταξη, σε μείωση της εγκληματικότητας, σε κέρδος για την ανθρώπινη ζωή και αξιοπρέπεια», όπως χαρακτηριστικά τόνισε. Το πέμπτο είναι η αναθεώρηση του σωφρονιστικού κώδικα. Όλα αυτά είναι επιτακτικά να λυθούν τώρα, διότι όπως χαρακτηριστικά είπε «φοβάμαι στην παρούσα συγκυρία δεν μας αρκούν τα βήματα, θέλουμε άλματα.»
Ιωάννα Δρόσου
