Χρήστος Χατζηιωσήφ «Die Zeitenwende. Αλλαγή εποχής στην Ευρώπη και στην Ελλάδα», εκδόσεις Βιβλιόραμα, 2024
Ανάμεσα στα διαβάσματα του καλοκαιριού, απόλαυσα το τελευταίο βιβλίο του ιστορικού Χρήστου Χατζηιωσήφ, ομότιμου καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, με τον παραπάνω τίτλο. Όπως εξηγεί ο συγγραφέας στην εισαγωγή, ο τίτλος προέρχεται από τον όρο που χρησιμοποίησε ο καγκελάριος Σολτς στις 27.2.2022 για να δηλώσει το τέλος της οικονομικής και πολιτικής συνεργασίας με τη Ρωσία, μετά την εισβολή της τελευταίας στην Ουκρανία. Όμως, όπως σημειώνει στην πρώτη σελίδα, «η αλλαγή εποχής δεν υπήρξε μια απότομη καμπή στον ιστορικό χρόνο [….] αλλά το αποτέλεσμα διεργασιών –ιδεολογικών, πολιτικών, οικονομικών– που είχαν ξεκινήσει δεκαετίες πριν». Ο Χατζηιωσήφ, στα 27 κείμενα που απαρτίζουν το βιβλίο καλύπτοντας την περίοδο 2003-2023, ανοίγει μια μεγάλη βεντάλια ευρωπαϊκών και ελληνικών θεμάτων και σκύβοντας σ’ αυτές τις διεργασίες φωτίζει αυτά που δεν φαίνονται.
Τα περισσότερα κείμενα ήταν δημοσιευμένα στα «Ενθέματα» της Αυγής και στην Εποχή, ως αυτοτελή ή ως συνεντεύξεις, ενώ δύο δημοσιεύονται για πρώτη φορά. Ωστόσο, ο τόμος δεν είναι μια συναγωγή άρθρων αλλά μια προσεκτική επιλογή από όσα έχει δημοσιεύσει ο ΧΧ, αποκτούν νοηματική συνοχή και έτσι ο τόμος έχει αξία ενιαίας μελέτης.
Αρχίζω από το τελευταίο κείμενο με τίτλο «Γαλλικά αδιέξοδα και ευρωπαϊκή διλήμματα», επηρεασμένος από τη συγκυρία του «πραξικοπήματος» Μακρόν να διορίσει, με την έγκριση της Μαρίν Λεπέν, ως πρωθυπουργό τον Μισέλ Μπαρνιέ, ενώ πρώτο κόμμα είναι το Νέο Λαϊκό Μέτωπο. Στο εκτεταμένο αυτό κείμενο που γράφτηκε από τον Ιούνιο έως τον Δεκέμβριο του 2023 και δημοσιεύεται για πρώτη φορά, ο Χατζηιωσήφ αναλύει με διεισδυτικό τρόπο την κοινωνική και οικονομική κρίση στη Γαλλία την εποχή της προεδρίας Μακρόν, ενός «νάρκισσου» με πρόθεση να «ασκήσει την εξουσία με τον τρόπο του νεφεληγερέτη Δία» (σελ. 274) εν μέσω αναταραχών στο εξωτερικό και στο εσωτερικό, οι οποίες δεν τον εμπόδισαν να διευκολύνει τις απολύσεις, να περιορίσει τα δικαιώματα των συνδικάτων και να αυξήσει τα όρια συνταξιοδότησης. Οι λεπτομερείς αναφορές του συγγραφέα στις αιτίες ανόδου της ακροδεξιάς και στη σταδιακή «αποδαιμονοποίηση» του κόμματος της Λεπέν στα μάτια των γάλλων αστών μάς βοηθά να καταλάβουμε τις βαθύτερες κοινωνικές και πολιτικές διεργασίες στις οποίες στηρίζεται το σημερινό πραξικόπημα Μακρόν. Η πολύχρονη και βαθιά γνώση του συγγραφέα για τον γαλλικό κοινωνικό σχηματισμό υποστηρίζουν τη συνολική και ιδιαίτερα πειστική θεώρηση της κρίσιμης αυτής περιόδου, συνδυάζοντας οικονομικές, πολιτικές, φιλολογικές και φυσικά ιστορικές γνώσεις.
Με τα εργαλεία της οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας
Το βιβλίο είναι οργανωμένο σε τέσσερις ενότητες και τα κείμενα που τις απαρτίζουν, κατά δήλωση του συγγραφέα, δεν ανήκουν «στη συνήθη παραγωγή ενός πανεπιστημιακού ιστορικού» (σελ. 10), χωρίς όμως ο ίδιος να εγκαταλείπει τα εργαλεία της οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας. Ούτε φυσικά εγκαταλείπει, αντίθετα αναδεικνύει, την κριτική ματιά του μαρξιστή διανοούμενου που ερευνά το πολιτικό περιβάλλον των γεγονότων και προβληματίζεται για τις παραγωγικές σχέσεις, τις ιδεολογικές κατευθύνσεις και την ταξική διαστρωμάτωση, συχνά με σκωπτική διάθεση. Ο συνδυασμός των παραπάνω κάνει γοητευτικά τα κείμενα του τόμου και λειτουργεί ως ένα ερμηνευτικό ημερολόγιο μιας κρίσιμης εικοσαετίας.
Στην πρώτη ενότητα, «Η εισβολή της πολιτικής», τα τρία άρθρα αναφέρονται στις εκπαιδευτικές «μεταρρυθμίσεις», στις αλλαγές που συντελούνται στην Ευρώπη και στην Ελλάδα, καθώς και τις αστοχίες των φορμαλιστικών συγκρίσεων με το παρελθόν για την κατανόηση της επικαιρότητας. Η δεύτερη ενότητα, «Ο τρώσας και ιάσεται», ασκεί έντονη κριτική στο πρότυπο της διάλυσης της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας και στη θεωρητική ασυναρτησία και πρακτική αποτυχία εφαρμογής αυτού του μοντέλου στην Ελλάδα την εποχή της οικονομικής κρίσης. Στις αναλύσεις αυτές, όπως στις επόμενες ενότητες, η πολύ καλή γνώση του Χατζηιωσήφ για τη γερμανική νοοτροπία και για τις επιδιώξεις της πιο ισχυρής ευρωπαϊκής οικονομίας, του επιτρέπουν να αποδομεί τόσο τις «φιλικές» προτροπές της καγκελαρίου Μέρκελ, όσο και τις ελληνικές αντιδράσεις, ιδίως την περίοδο της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ.
Κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού και λάθη της διαπραγμάτευσης
Η τρίτη ενότητα με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Διαπραγμάτευση, συνθηκολόγηση και Realpolitik» περιγράφει τις δυσκολίες, τις παλινωδίες, την έλλειψη ουσιαστικής γνώσης των θεμάτων της διαπραγμάτευσης και τις παγίδες που είχαν στηθεί από τους δανειστές στην κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ. Εδώ ο συγγραφέας, αν και φιλικά διακείμενος στην τότε κυβέρνηση, δεν συγχωρεί τα πολλά λάθη της διαπραγμάτευσης, την υπονόμευση του δημοψηφίσματος από την κυβέρνηση και την έλλειψη στρατηγικού προβληματισμού. Ο συνδυασμός των παραπάνω κατέληξε σε «Σαδομαζοχισμό και Ρεαλπολιτίκ», όπως είναι ο τίτλος του αντίστοιχου κειμένου του τόμου, δημοσιευμένο το 2015, στα «Ενθέματα» της Αυγής.
Η τέταρτη ενότητα, «Αλλαγή εποχής», περιλαμβάνει πιο πρόσφατες παρεμβάσεις για την κυριαρχία του νεοφιλελευθερισμού, τις αλλαγές στο διεθνές σύστημα, για την άνοδο της ακροδεξιάς στη Γερμανία, για τις ευρωπαϊκές διαμάχες γύρω από το Ταμείο Ανάκαμψης, τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, τις πολλαπλές συνέπειες του πολέμου στην Ουκρανία, και τέλος την ανάλυση για την Γαλλία, στην οποία ήδη αναφέρθηκα.
Ερανισμός κάποιων σημείων
Ο φιλόξενος, αλλά και περιορισμένος βέβαια, χώρος της Εποχής των βιβλίων, δεν επιτρέπει την εκτενή αναφορά σε όλα τα κείμενα, στον πλούτο των ιδεών και στην αναλυτική κριτική σκέψη του συγγραφέα. Θα περιοριστώ λοιπόν σε ένα σύντομο ερανισμό κάποιων σημείων που μου έκαναν εντύπωση. Για παράδειγμα, η τρίτη ενότητα στο τέλος περιλαμβάνει ένα αδημοσίευτο σχόλιο με τίτλο «Παράσημα και βραβεία στην εποχή της παγκοσμιοποίησης», το οποίο περιγράφει το κυνήγι διεθνών βραβείων από Έλληνες πολιτικούς μεταξύ των οποίων πρωτεύει ο Αλέξης Τσίπρας. Σημειώνω επίσης την αντίφαση που εντοπίζει ο συγγραφέας για την υποχρέωση μιας αριστερής κυβέρνησης να εφαρμόσει αστική πολιτική χωρίς να υπάρχει το συλλογικό υποκείμενο αυτής της πολιτικής (σελ. 118-121). Σχολιάζει επίσης τα αδιέξοδα των πολιτικών την εποχή των τριών μνημονίων, όπου οι κυβερνήσεις πωλούσαν τη δημόσια γη και, αντί για παραγωγικές επενδύσεις, προωθούσαν το real estate (σελ. 221-224). Για τις ελληνο-τουρκικές σχέσεις, αναλύει τις μεγάλες διαφορές στον παραγωγικό δυναμισμό των δυο χωρών και τις επιδόσεις της Τουρκίας στην Αφρική και στη Μέση Ανατολή (σελ. 227-231). Τέλος, εξηγεί τις κοινωνικές και πολιτικές επιπτώσεις των πολέμων στην Ουκρανία και στη Γάζα οι οποίες αναγκάζουν τα ευρωπαϊκά κράτη σε αναπροσανατολισμό πόρων, αφαίμαξη της αγοραστικής δύναμης των πολιτών και περιορισμό της ελεύθερης γνώμης, εξελίξεις επικίνδυνες για τη δημοκρατία (σελ. 270, 31-313).
Διάβασα το βιβλίο από την αρχή μέχρι το τέλος, ωστόσο μπορεί να διαβαστεί και επιλεκτικά, γιατί τα κείμενα διατηρούν την αυτονομία τους και διατηρούν την επικαιρότητα τους χάρη στην κριτική σκέψη και την ευρυμάθεια του συγγραφέα. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμα και σήμερα, σε μια εποχή δραματικών αλλαγών στην Ελλάδα, στην Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο, όπως π.χ. οι παρατηρήσεις του για τις αιτίες μετατόπισης των αριστερών πολιτών προς την ακροδεξιά ή την αποχή. Zeitenwende λοιπόν παντού: το συνιστώ ανεπιφύλακτα.
