Frédéric Gros, Ανυπακοή,μετάφραση Γιώργος Καράμπελας, εκδόσεις: Πόλις, 2026
Θα μπορούσαμε να συλλάβουμε την ανυπακοή πρώτιστα ως στάση ζωής και όχι μέσα από την προβληματική «πότε δικαιούμαι να μην υπακούσω»; Το έργο του Γάλλου στοχαστή Φρεντερίκ Γκρο Ανυπακοή αναλαμβάνει αυτό ακριβώς το πρωτότυπο εγχείρημα. Αντί επομένως να περιοριστεί στο σύνηθες πολιτικοφιλοσοφικό πρίσμα των κριτηρίων νομιμοποίησης της κυρίαρχης εξουσίας, μετατοπίζει την εστίασή του στη σχέση του υποκειμένου με τον εαυτό του και συνδέει την ανυπακοή με την επίπονη εργασία επί του εαυτού ή αλλιώς με τη φουκωική «επιμέλεια εαυτού». Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι ο ίδιος ο Γκρο είναι σημαντικός μελετητής του Φουκώ, καθώς και επιμελητής μέρους του έργου του.
Το δοκίμιο αναπτύσσεται με κύριο άξονα το σημείο κατά το οποίο η υπακοή καταστρέφει την όποια αυτοεκτίμηση του υποκειμένου. Ο Γκρο κάνει λόγο για εκείνο το εσωτερικό όριο ανθρωπιάς, για ένα «μη εκχωρήσιμο εγώ» (σ. 178), η υπέρβαση του οποίου θα ισοδυναμούσε με αυτοπροδοσία. Τονίζει μάλιστα εμφατικά, σε πολλά σημεία του κειμένου του, ότι το ζητούμενο της φιλίας με τον εαυτό, ως εσωτερικής σχέσης αυτοκυριαρχίας και ως ηθικής δυνατότητας ανυπακοής (με την έννοια της éthique), δεν απορρέει από μια καθορισμένη αντίληψη περί δικαιοσύνης και από τη θεμελίωση αντίστοιχων αξιών. Προκύπτει αντιθέτως από ένα απαιτητικό ήθος ανάληψης μιας καθολικής ευθύνης απέναντι στους αδικούμενους, το οποίο συνοψίζεται στο εξής: «αναλαμβάνω το βάρος, καθώς μόνο εγώ μπορώ να το επωμιστώ!».
Τα δεκατρία κεφάλαια του τόμου, γραμμένα σε ένα ύφος με ιδιαίτερες λογοτεχνικές αρετές, διερευνούν επομένως μια ανυπακοή που συνιστά «τέχνη του ζην», έναν διαρκή τρόπο αναδιαμόρφωσης του εαυτού. Μέσα από ποικίλες φιλοσοφικές και ιστορικές αναφορές, από την αρχαιότητα έως τις μέρες μας, ο Γκρο δείχνει ότι δεν έχουμε απλώς δύο αντίθετους πόλους, υπακοή και ανυπακοή, αλλά ένα ολόκληρο φάσμα λεπταίσθητων διαφοροποιήσεων, που συχνά περνούν απαρατήρητες: πολλαπλές τροπικότητες τόσο της υπακοής όσο και της ανυπότακτης ζωής. Στο φάσμα αυτό ανήκουν, μεταξύ άλλων, από τη μία πλευρά, η υπερυποταγή, η υποτέλεια, η συναίνεση και ο κομφορμισμός· από την άλλη, οι σιωπηρές αρνήσεις, που υποφώσκουν κάτω από την επιφάνεια μιας αντικειμενικής υποταγής.
Η ανυπακοή εντός της υπακοής
Ως προς αυτή την τελευταία περίπτωση, δηλαδή τις στάσεις ανυπακοής που αναπτύσσονται εντός της ίδιας της υπακοής, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τρεις μορφές που αναδεικνύει ο Γκρο. Πρώτον, η φαινομενική δουλοπρέπεια, η οποία διαχωρίζει «ψυχή και σώμα». Η στάση αυτή θα μπορούσε να συνοψιστεί στο εξής: «γίνομαι όργανό σου στο μέτρο που εκτελώ τις εντολές σου· αυτό όμως το πράττω χωρίς πρόθεση, ενώ εσωτερικά καλλιεργώ ένα πνεύμα εκδίκησης». Δεύτερον, η ελάχιστη υπακοή: δεν λέει «όχι», αλλά αρνείται να πει πραγματικά «ναι». Πρόκειται για μια υπακοή απογυμνωμένη από την εσωτερική συναίνεση, η οποία δεν προσφέρει στον εντολέα κάτι περισσότερο παρά την απολύτως αναγκαία συμμόρφωση. Τρίτον, η μυστικιστική μορφή υποταγής, όπου το υποκείμενο προκαλεί τον κυρίαρχο να του φερθεί ακόμη πιο σκληρά, ακριβώς επειδή δεν φοβάται πλέον αυτό που εκείνος μπορεί να του επιβάλει. Σε αυτή την περίπτωση η εξουσία αποκαλύπτει την αδυναμία της μπροστά σε ένα αδιαπέραστο υποκείμενο, που έχει κατακτήσει την ελευθερία, καθώς αρνείται να της παραχωρήσει τον εσωτερικό του εαυτό.
Έπειτα, με την ίδια στόχευση, δηλαδή να καταδειχτούν διαφορετικές στάσεις ζωής απέναντι στην υπακοή, λειτουργούν ιδιαίτερα επιτυχημένα στο δοκίμιο και οι αναφορές σε μυθολογικές και ιστορικές μορφές. Χαρακτηριστική είναι, πρώτα, η περίπτωση της Αντιγόνης, «της αδελφής του πατέρα της και της κόρης του αδελφού της», η οποία δεν αντιπαραθέτει απλώς μια νομιμότητα σε μια άλλη, αλλά δεν χωρά στη νομιμότητα, καθώς εκφράζει την «αυθεντική παράβαση» (σ. 88). Αντίστοιχα, ο Σωκράτης, με την υποδειγματική συμμόρφωσή του στην απόφαση του δικαστηρίου, δικάζει την ίδια την πόλη της Αθήνας, καταδεικνύοντας την αδικία της καταδίκης του. Τέλος, η ανάλυση της κοινοτοπίας του κακού στην περίπτωση του ναζιστή αξιωματούχου Άιχμαν αναδεικνύει μια στρατηγική απευθυνοποίησης, μια «αποπομπή του εαυτού»: το υποκείμενο αποσύρεται από την ευθύνη του σε «μια μακρινή και μετέωρη ζώνη συνείδησης» (σ. 124).
Ο μη εκχωρήσιμος εαυτός
Τίθεται, επομένως, το ερώτημα: πώς μεταφράζονται πολιτειακά οι μορφές ανυπότακτης ζωής; Για τον Γκρο, η απάντηση βρίσκεται στην «από κοινού δόνηση πολλών μη εκχωρήσιμων εαυτών» (σ. 178) που δεν φοβούνται την ελευθερία τους. Έτσι, ο Γάλλος στοχαστής απομακρύνεται από την κλασική προβληματική του κοινωνικού συμβολαίου, όπου δεσπόζει η συναίνεση: είτε ως μεταβίβαση δικαιωμάτων στον κυρίαρχο, μέσα από τον χομπσιανό φόβο της επιστροφής στο χάος και στον εμφύλιο σπαραγμό, είτε μέσα από τη ρουσωική σύλληψη του νόμου ως έκφρασης της λαϊκής κυριαρχίας, σύμφωνα με την οποία, υπακούοντας στον νόμο, υπακούμε στον εαυτό μας. Στην «κριτική δημοκρατία» (σ. 16) που προτείνει ο Γκρο, αντίθετα, η ανυπακοή έρχεται να επανενεργοποιήσει τον δεσμό του κοινωνικού, ανανοηματοδοτώντας ταυτόχρονα και το κοινωνικό συμβόλαιο. Δεν πρόκειται πλέον για μια αρχική πράξη συναίνεσης, αλλά για μια διαρκή διαδικασία ανασυγκρότησης του συλλογικού υποκειμένου ως μεταβαλλόμενης και πληθυντικής κοινότητας. Μέσα από την ανυπακοή υφαίνεται μια πολλότητα όπου η διαφορά δεν εξαλείφεται, αλλά διασώζεται.
Το βιβλίο ανοίγει ταυτόχρονα και μια σειρά από κρίσιμα ζητήματα. Θα σταθώ σε τρία από αυτά. Πρώτον, ο Γκρο, μέσα από τη νιτσεϊκή του συνηγορία υπέρ της στάσης εκείνου που τολμά να διαφοροποιηθεί απέναντι στον κομφορμισμό των πολλών και εργάζεται διαρκώς πάνω στον εαυτό του, διατρέχει τον κίνδυνο να οδηγηθεί στην κατάφαση μιας αριστοκρατικής ηθικής, η οποία εντέλει έρχεται σε σύγκρουση με την ίδια τη δημοκρατική ζωή που ο συγγραφέας επιδιώκει να αναζωογονήσει (χαρακτηριστική σχετικά είναι η έκφραση του ίδιου του συγγραφέα περί «αντι-ισότητας ως απαίτησης της ισότητας» [σ. 104]). Στο παραπάνω προστίθεται και η πλατωνική επιρροή μιας δικαιοσύνης που νοείται ως τάξη του εαυτού, ως εσωτερική αρμονία. Δεύτερον, καθώς η ανυπακοή γίνεται, σε μεγάλο βαθμό, ζήτημα ηθικής συγκρότησης, ελλοχεύει (παρά τις επιδιώξεις του συγγραφέα) ο κίνδυνος και μιας αντι-πολιτικής: μιας στάσης που ενδιαφέρεται πρωτίστως για τη διάσωση της ατομικής συνείδησης και απέναντι στους θεσμούς παραμένει αδιάφορη ή και εχθρική. Τρίτον, υπάρχει στο βιβλίο μια πολλά υποσχόμενη θετική πολιτειολογική αναφορά, την οποία όμως ο Γκρο παραθέτει en passant: η ιδέα ενός δικτύου «φιλικών εταιρειών» «ενάντια στις κοινότητες υποταγής» (σ. 61), ως μορφής πολιτικής φιλίας.
Εν κατακλείδι, η Ανυπακοή, η οποία εκδίδεται σε μια πολύ φροντισμένη μετάφραση, επαναφέρει τη συζήτηση σε μια κλασική θεματική της πολιτικής φιλοσοφίας, υπό την οπτική όμως της διακυβέρνησης του εαυτού, ενώ αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα σήμερα, σε μια περίοδο ανόδου νέων μορφών πολιτειακού αυταρχισμού και βίας.
