Η λαογραφία μέσα από τα παραδοσιακά παραμύθια και τους μύθους γίνεται καταστατικός χάρτης στη συλλογή διηγημάτων της Δήμητρας Λουκά «Η Περσεφόνη στο στόμα του λύκου» (Κίχλη, 2024). Εντός του αναπτύσσονται οι κοινωνικές συμβάσεις κάθε εποχής έχοντας στο επίκεντρο τη θέση της γυναίκας, τη γυναικεία εμπειρία και τη σχέση μητέρας-κόρης.
Ξεκινώντας από τον μύθο της Περσεφόνης, η συγγραφέας διαλέγεται, με σύγχρονη ανάγνωση, με τις λαϊκές αφηγήσεις και τη μυθολογία. Στα διηγήματα της συλλογής παρατηρούμε μια υπέρβαση συνόρων, φυλών και πολιτισμών. Διερευνά τη μητρότητα μέσα από τα στερεότυπα και τις προσδοκίες που έχουν επιβληθεί από την πατριαρχική κοινωνική κατασκευή καθώς και την αντικειμενοποίηση των γυναικών. Το γυναικείο βίωμα, όπως καταγράφεται, αναδεικνύει τις προβληματικές που λειτουργούν καταπιεστικά, αποδυναμώνοντας τη γυναικεία ταυτότητα.
Μπορούμε να πούμε ότι αντικατοπτρίζει την άποψη της bell hooks για την κοινωνική κατασκευή της θηλυκότητας που διαμορφώνεται βάσει τριών στοιχείων: φύλο, φυλή, τάξη. Βασικό ρόλο στη δημιουργία της γυναικείας κοινωνικής ταυτότητας έχουν η μνήμη και η εξομολόγηση. Τα διηγήματα της Λουκά φέρουν τα χαρακτηριστικά αυτά.
Το βιβλίο αποτελείται από δύο μέρη που αφορούν διαφορετικές προσεγγίσεις του μύθου. Στο πρώτο μέρος, «Η Περσεφόνη που όλο επιστρέφει», εξετάζεται το δίπολο της γονεϊκής σχέσης που χαρακτηρίζεται από το κοινό βίωμα του φύλου.
Το δεύτερο μέρος, «Αρπαγές παντού», τοποθετεί τον μύθο της «γυναίκας» εντός του ανδροκρατούμενου κόσμου και την κυριαρχία του ισχυρού αρσενικού.
Η συλλογή αυτή έχει και φεμινιστικό πρόσημο. Συνδέεται αυτό με την επιλογή της Περσεφόνης ως εκπροσώπου των γυναικών;
Οι ηρωίδες μου Δήμητρα και Περσεφόνη συμβολοποιούν τη γυναίκα-μητέρα και τη γυναίκα-κόρη που η σχέση τους δοκιμάζεται συχνά μέσα στον ασφυκτικό κλοιό της πατριαρχίας. Οι νεαρές μάλιστα κόρες των κειμένων μου, που έχουν γεννηθεί από τη μυθική μήτρα της Περσεφόνης, άλλοτε κατακτούν τη λυτρωτική ελευθερία και την αυτοδιάθεση του σώματος και άλλοτε υποκύπτουν στις πιέσεις που τους ασκούν τα κοινωνικά στερεότυπα, όπως συμβαίνει και στην πραγματική ζωή. Παρά το «φεμινιστικό τους πρόσημο», ωστόσο, εάν κάποιος προσεγγίσει τα διηγήματά μου ως «φεμινιστικά», με την έννοια ότι εμφανίζουν ιδεολογικά και αισθητικά χαρακτηριστικά που διακρίνονται ως θηλυκά, θα παραγνωρίσει πολλές άλλες πλευρές τους, όπως έχω τονίσει και σε προηγούμενη συνέντευξή μου.
Πώς μεταφράζεται η «αρπαγή» της Περσεφόνης στον 21ο αιώνα;
Η αρπαγή της Περσεφόνης είναι ένα ισχυρό μυθικό αρχέτυπο που θα μπορούσε αέναα να παραλλάσσεται. Στη δική μου συλλογή διηγημάτων μπορεί να είναι το ανεπούλωτο τραύμα που αναμοχλεύεται («Το όνειρο της Περσεφόνης»), η επανανοηματοδότηση του τραύματος ως δύναμης («Η Περσεφόνη διαβάζει παραμύθια»), η σεξουαλική αφύπνιση («Η Περσεφόνη κάνει μανικιούρ»), η εμπειρία του βιασμού ή της κακοποίησης, που αφήνει τη νεαρή γυναίκα διχοτομημένη, μισή ζωντανή και μισή νεκρή («Άικο, η αγαπητή κόρη»), η ανατροπή της πατριαρχικής εξουσίας («Δήμητρα και Φόνη»).
Στη σχέση μητέρας κόρης υπάρχει και η πλευρά του εσωτερικευμένου μισογυνισμού. Μήπως εκεί βρίσκεται η ρίζα της διαιώνισης των πατριαρχικών αντιλήψεων;
Στο έργο της «The reproduction of mothering» (1978), η Νάνσι Κοδόροου [Nancy Chodorow] υποστηρίζει ότι οι γυναίκες μεγαλώνουν τις κόρες τους με τρόπο που αναπαράγει την παθητικότητα και την αυταπάρνηση, επειδή αυτό έμαθαν να κάνουν και οι ίδιες. Το αποτέλεσμα είναι η κόρη να εσωτερικεύει τις προσδοκίες του πατριαρχικού κόσμου που κουβαλά η μητέρα της. Παραδείγματα «πατριαρχικής μητρότητας» υπάρχουν πολλά στην Περσεφόνη στο στόμα του λύκου. Στο διήγημα «Μπουρνέσα», για παράδειγμα, η μητέρα αγαπά την κόρη της υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις τις οποίες επιβάλλει το κοινωνικό κατεστημένο: η νεαρή ηρωίδα οφείλει να υποταχθεί στη θέληση της μητέρας της, να θυσιάσει δηλαδή τη σεξουαλικότητά της, προκειμένου να αναλάβει τον ρόλο του προστάτη της οικογένειας μετά τον θάνατο του πατέρα της. Η εσωτερικευμένη εχθρότητα προς τη μητέρα της και ό,τι αυτή προφανώς αντιπροσωπεύει, εκφράζεται στην καταληκτική φράση του διηγήματος: «αν και στάθηκε σαν σύζυγος στη χήρα μάνα της και σαν πατέρας στις ανήλικες αδερφές της, ένιωθε για τη μάνα της ένα βαθύ μίσος που δεν ήθελε να το παραδεχτεί».
Στον αντίποδα αυτής της μητέρας βρίσκεται η μητέρα ηρωίδα στο διήγημα «Δήμητρα και Φόνη», μια γυναίκα μαχητική που καπνίζει, καβαλάει άλογο, ουρεί όρθια σαν άντρας και σκοτώνει τον πατέρα-βιαστή για να σώσει από τα χέρια του την κόρη της. Επομένως, η δυναμική και ανεξάρτητη γυναίκα, δεν είναι κάτι αντίθετο από τη «μητρική» γυναίκα. Οι μητέρες ακόμη και υπό πατριαρχική πίεση, μπορούν, όπως η ηρωίδα μου, να λειτουργήσουν ως πρότυπο απελευθέρωσης για τις κόρες τους.
Πόσο σημαντικό πιστεύετε είναι να διαβαστεί το βιβλίο σας από το ανδρικό αναγνωστικό κοινό;
Θα ήταν σημαντικό εάν το ανδρικό αναγνωστικό κοινό, μπορούσε να δει την Περσεφόνη στο στόμα του λύκου ως μια ευκαιρία διεύρυνσης του βλέμματος και όχι ως καθήκον ηθικής αφύπνισης. Γιατί μόνον σε αυτή την περίπτωση η καταβύθιση στον κόσμο των διηγημάτων μου θα μπορούσε να επιφέρει μια μετατόπιση, αυτή της σιωπηλής αποδοχής της θηλυκής εμπειρίας ή στην καλύτερη περίπτωση μια μικρή ρωγμή στο οικοδόμημα του κοινωνικού κατεστημένου.
Πώς ερμηνεύετε το παράδοξο γυναίκες που κατέχουν θέσεις εξουσίας να ασπάζονται και να προωθούν απόψεις που υποτιμούν το γυναικείο φύλο;
Δυστυχώς, το φύλο δεν μπορεί από μόνο του να εγγυηθεί φεμινιστική στάση. Το παράδοξο που αναφέρετε σχετίζεται με την εσωτερίκευση συντηρητικών ή πατριαρχικών αντιλήψεων από πολλές γυναίκες, που βλέπουν ότι το σύστημα εξακολουθεί και στις μέρες μας να ανταμείβει τη συμμόρφωση στην κυρίαρχη ιδεολογία.
Τι εμπεριέχει κατά τη γνώμη σας ο θρήνος της Δήμητρας κατά την περίοδο αποχωρισμού με την Περσεφόνη;
Ο θρήνος της Δήμητρας για την Περσεφόνη είναι, κατά τη γνώμη μου, μια από τις πιο ανθρώπινες και σπαρακτικές στιγμές της ελληνικής μυθολογίας, γιατί αγγίζει κάτι οικουμενικό: τον πόνο της μάνας για την απώλεια της κόρης. Σε συμβολικό επίπεδο εμπεριέχει τη μητρική αγάπη στην πιο αγνή και απόλυτη μορφή της, αλλά και τη διαμαρτυρία ενάντια στην αδικία αφού, όπως ξέρουμε, στη Δήμητρα επιβλήθηκε ένας βίαιος αποχωρισμός από τον Δία και τον Πλούτωνα. Στη δεύτερη μάλιστα περίπτωση ο θρήνος της Δήμητρας συνιστά μια κατεξοχήν πολιτική πράξη, την άρνηση της υποταγής στην ανδρική εξουσία.
Πώς ορίζεται η μητρότητα μέσα από τα διηγήματα σας;
Στα διηγήματά μου η μητρότητα δεν είναι σίγουρα μια εξιδανικευμένη κατάσταση. Υπάρχουν τραγικές φιγούρες μητέρων που αδυνατούν να διαχειριστούν τον πόνο του αποχωρισμού από την κόρη ή μαχητικές μητέρες που με κίνδυνο τη ζωή τους σώζουν την κόρη τους από το αρπακτικό αρσενικό. Υπάρχουν όμως και μητέρες αυταρχικές και υστερόβουλες που καταπίνουν τις κόρες τους, που τις εμποδίζουν να ξεκινήσουν το δικό τους ταξίδι στη ζωή. Για εμένα η μητρότητα είναι μια εμπειρία αντιφατική και συχνά σκοτεινή και ως τέτοια επιχειρώ να την αναδείξω στην Περσεφόνη στο στόμα του λύκου.
