Σέργιος Γκάκας «Kάσκο», πρόλογος – επίμετρο: Ανδρέας Αποστολίδης, εκδόσεις Καστανιώτη, 2025
Το Κάσκο κυκλοφόρησε για πρώτη φορά από τις εκδόσεις Καστανιώτη το 2001 και ήταν το πρώτο μυθιστόρημα του Σέργιου Γκάκα (1956 – 2024), «του θεατρικού συγγραφέα που έγραψε αστυνομικά» –όπως σημειώνει στον πρόλογο της παρούσας επανέκδοσης ο Ανδρέας Αποστολίδης– και που είχε για αγαπημένο συγγραφέα τον Χούλιο Κορτάσαρ. Πράγματι, αυτό το βιογραφικό στοιχείο μάς προδιάθετει για τις υφολογικές επιλογές του Γκάκα και για τις διακειμενικές αναφορές που απαντούν στο μυθιστόρημα. Με άλλα λόγια, στο πέρασμά του από την πιάτσα του αστυνομικού, ο Γκάκας κουβάλησε μαζί του και διατήρησε όσα βέλη από τη φαρέτρα του θεάτρου, της λογοτεχνίας και της φιλοσοφίας θεώρησε ότι θα του ήταν χρήσιμα.
Στο Κάσκο παρεισφρέουν αποφθέγματα του Τσέζαρε Παβέζε, διάλογοι που συνομιλούν με τον Γκοντό του Μπέκετ, φιλοσοφικοί προβληματισμοί που παραπέμπουν στον Καμύ, εδάφια του Νίκου-Γαβριήλ Πεντζίκη, σεκάνς που κλείνουν λοξά το μάτι στο Μετρ και τη Μαργαρίτα του Μπουλγκάκοφ και στο Le Samurai του Ζαν-Πιερ Μελβίλ, καλοχωνεμένοι στην πρόζα στίχοι της Αλεξάνδρας Δεληγιώργη, του Κώστα Καναβούρη και του Γιώργου Μαρκόπουλου ή παρμένοι από τραγούδια του Μπομπ Ντίλαν, του Ντέιβιντ Μπάουι, του Λεό Φερέ και του Διονύση Σαββόπουλου. Όπως επίσης είναι διάχυτη στο κείμενο μια α λα Βάλτερ Μπένγιαμιν «αριστερή μελαγχολία», η οποία πηγάζει προφανώς από τους προβληματισμούς που προκάλεσαν –ειδικά στη γενιά στην οποία ανήκει ο συγγραφέας– οι ματαιώσεις της Αριστεράς, μετά το ’68. Το πεδίο αυτό στη λογοτεχνία εξερεύνησαν προνομιακά οι εκπρόσωποι του επονομαζόμενου polar, δηλαδή της νεότερης σχολής του γαλλικού νουάρ (Πατρίκ Ρεϊνάλ, Σεμπαστιέν Ζαπρισό, Ζαν-Κλοντ Ιζό, Μορίς Ατιά), με προεξάρχοντα τον Ζαν-Πατρίκ Μανσέτ. Ο κυνισμός του κεντρικού ήρωα στο μυθιστόρημα του Γκάκα, του ξοφλημένου πότη δικηγόρου Συμεών Πιερτζοβάνη, προσιδιάζει στους βασικούς χαρακτήρες του Μανσέτ σε βιβλία του όπως «Το μελαγχολικό μπλουζ της Δυτικής Ακτής» ή το «Η πρηνής θέση του σκοπευτή».
Αυθεντικός ήρωας του hard–boiled αστυνομικού
Συγχρόνως, ο Γκάκας αντλεί από την κλασική, αμερικανική σχολή του είδους: προσαρμοσμένος στο ελληνικό χωροχρονικό και πολιτισμικό γίγνεσθαι, ο Συμεών Πιερτζοβάνης είναι ένας αυθεντικός ήρωας του hard-boiled αστυνομικού, δηλαδή της τεχνοτροπίας του αστυνομικού που προσδιόρισαν με τα έργα τους κυρίως ο Ρέιμοντ Τσάντλερ και πριν από αυτόν ο Ντάσιελ Χάμετ. Ο Γκάκας είναι περισσότερο οικείος με τον πρώτο, μιας κι η μοναχικότητα και ο σκληρός ρομαντισμός του Πιερτζοβάνη, που απολήγουν στον κυνισμό ή ακόμα και στον φαταλισμό, παραπέμπουν απευθείας στον Φίλιπ Μάρλοου του Τσάντλερ, που πήρε το όνομά του από τον μεγάλο ελισαβετιανό θεατρικό συγγραφέα, πρότυπο και ανταγωνιστή του Σέξπιρ∙ και πάλι, ο Γκάκας επιστρατεύει τη θεατρική του σκεύη και σ’ έναν χαρακτηριστικό διάλογο του βιβλίου εξαίρει τον Κρίστοφερ Μάρλοου για τα αιματοβαμμένα του θεατρικά έργα.
Ο Συμεών Πιερτζοβάνης είναι μεσήλικας, μόνος και η ζωή του αποτελείται από μια σειρά από προσωπικές επαγγελματικές αποτυχίες. Πίνει τουλάχιστον τρία-τέσσερα τη μέρα, καπνίζει άφιλτρα του σκοτωμού, συχνάζει σε χαμαιτυπεία και σε χαμηλόφωτα μπαρ –ιδίως σ’ εκείνο στη στοά όπου δείχνει το άγαλμα του Κολοκοτρώνη στη Σταδίου– και συγχρωτίζεται με πουτάνες και με στοιχηματζήδες. Είναι επίσης ποδοσφαιρόφιλος, φαν του σπουδαίου Πανιώνιου των τελών του ’70-αρχών του ’80: τόσο στο Κάσκο, όσο και στο μυθιστόρημα «Στάχτες» (2008), απαντούν αναφορές (ενίοτε ως ονόματα β’ χαρακτήρων) στους Μαύρο, Αναστόπουλο, Μαυρίκη, Γραβάνη, Σαραβάκο, Λίμα, Λατουσέ, Πάντιτς, και τα ρέστα. Όταν πεθαίνει ο μέντορας και συνεταίρος του, ο επονομαζόμενος Γέρος, τον Πιερτζοβάνη επισκέπτεται μια μοιραία γυναίκα με πανέμορφα πράσινα μάτια, η Δάφνη. Πιστός στις συμβάσεις του νουάρ, ο δικηγόρος παγιδεύεται στον ιστό της γυναίκας-αράχνης (η οποία είναι κόρη ενός πανίσχυρου εκατομμυριούχου), που του αναθέτει, έναντι αδρής αμοιβής, να εξιχνιάσει την εξαφάνιση ενός λιποτάκτη φαντάρου, που κάποτε είχε υπάρξει για λίγο εραστής της. Ο Πιερτζοβάνης φυσικά την ερωτεύεται, όσο κι αν πιστεύει ότι «οι έρωτες είναι χαμένα βήματα».
Ξελογιασμένος αλλά και πνιγμένος στις τύψεις και στο αλκοόλ ύστερα από τον θάνατο του συνεταίρου-προστάτη του, ο Πιερτζοβάνης δέχεται και από δικηγόρος μετατρέπεται σε ιδιωτικό ντετέκτιβ. Μπλέκεται έτσι σε μια υπόθεση-λαβύρινθο και η αναζήτηση της απαρχής του μίτου τον οδηγεί στη Θεσσαλονίκη. Υπάρχουν ενδείξεις ότι ο εξαφανισμένος έχει επανεμφανιστεί στη συμπρωτεύουσα, πόλη με την οποία ο Πιερτζοβάνης διατηρεί ισχυρούς δεσμούς από τα νεανικά του χρόνια αλλά έχει χρόνια να επισκεφτεί. Έχει όμως ακόμα τις άκρες του και στα σαλονικιά στέκια όπου εξακολουθούν να τον θυμούνται, είναι γνωστός με το νεανικό παρανόμι κοπρόσκυλος.
Πολιτικές και ψυχολογικές συνδηλώσεις
Στην υπόθεση εμπλέκονται ένας αδίστακτος βιομήχανος που, όταν δεν εξοντώνει τους αντιπάλους του, προσεύχεται στο Άγιον Όρος, μια ηλικιωμένη ποιήτρια, που δεν βρίσκει πια λόγο να γράψει και προτιμά να ακούει Ντίλαν παρά να αναλύει τους στίχους του Έζρα Πάουντ, και ένας ευτραφής γλεντζές, που ισχυρίζεται ότι γνωρίζει το μυστικό της ευτυχίας. Το παρελθόν αναδύεται απειλητικό στην επιφάνεια και ρίχνει βαριά τη σκιά του στο παρόν των ηρώων της ιστορίας. «Κανένας εμφύλιος δεν τέλειωσε ποτέ, κύριε Πιερτζοβάνη», λέει ένας ήρωας του Κάσκο, αναφορικά με τις πολιτικές συνδηλώσεις του μυθιστορήματος. Σε ό,τι αφορά τις ψυχολογικές, ο Γκάκας παίζει πολύ με τα φροϊδικά δίπολα, επιχειρώντας να συναρμολογήσει ένα «σπασμένο ψηφιδωτό γονέων και τέκνων που ζητάει τη συνοχή του: πατέρας και κόρη. Μητέρα και γιος. Πατέρας και γιος. Φυσικός πατέρας. Κατά νόμον πατέρας. Πατέρας αφέντης» (Βασίλης Νικολαΐδης, Βιβλιοθήκη, 28.09.2001).
Όσο για τον τίτλο του βιβλίου, όπως αποδεικνύεται Κάσκοείναι το καμουφλαρισμένο όνομα του αντικειμένου της έρευνας. Ή μήπως πρόκειται για το υποκείμενο που κρύβεται πίσω από τις δολοφονίες; Το φινάλε εξάλλου είναι γεμάτο αμφισημίες και δεν προσφέρει λύσεις ούτε αίσθημα δικαίωσης (πόσω μάλλον δικαιοσύνη) ή λύτρωσης για τους εμπλεκόμενους, ούτε καν για τον κεντρικό ήρωα∙ όπως κάθε ήρωας του νουάρ που σέβεται τον εαυτό του, ο Συμεών Πιερτζοβάνης στο τέλος φεύγει μόνος. Άλλωστε, «πεθαίνουμε στα σαράντα από μια σφαίρα στην καρδιά που φυτέψαμε όταν ήμαστε είκοσι».
Το μυθιστόρημα έχει σφιχτοδεμένη πλοκή και ο ρυθμός της αφήγησης είναι όχι απλώς νευρικός ή κοφτός, αλλά συγκοπτόμενος όμοια με αυτοσχεδιασμό της τζαζ, ενώ οι ατάκες θερίζουν με την ακρίβεια και την ειρωνεία τους:
«Δεν περίμενα πολύ. Σε ένα λεπτό οι δύο μοτοσυκλέτες ξεπρόβαλαν πίσω απ’ τον σκαμμένο βράχο και πλησίασαν αργά. Η Έλεν πέρασε αγέρωχη από μπροστά μου και οδήγησε μέχρι την άκρη του χωματόδρομου. Ο σύντροφός της σταμάτησε τριάντα μέτρα μακριά, ξεπέζεψε κι άρχισε να βαδίζει προς το μέρος μου. Το ύφος της σκηνής παρέπαιε ανάμεσα σε σπαγκέτι του Λεόνε και σε χουντικό αστυνομικό του Φώσκολου».
Περίπου εικοσιπέντε χρόνια μετά την πρώτη του έκδοση, το Κάσκο μπορεί να θεωρείται ένα από τα πιο εμβληματικά έργα του ελληνικού νουάρ. Ο Αχιλλέας Κυριακίδης εύστοχα σημειώνει ότι «το Κάσκο είναι ίσως το Κιβώτιο της σύγχρονης ελληνικής αστυνομικής λογοτεχνίας».
Ο συγγραφέας
Ο Σέργιος Γκάκας γεννήθηκε το 1957. Έκανε σπουδές θεάτρου στο Πανεπιστήμιο Paris-VIII. Υπήρξε ιδρυτικό µέλος του θιάσου «Αστεγοι», του πειρατικού ραδιοσταθµού «Κοκκινοσκουφίτσα στα FM», πρόεδρος του Συλλόγου Nέων Χαλανδρίου «Κώστας Βάρναλης» και ερασιτέχνης ποδοσφαιριστής του Πανιωνίου. Από το 1979 σκηνοθέτης στο Εθνικό Θέατρο, τη Λυρική Σκηνή, τα Δημοτικά Περιφερειακά Θέατρα Καλαμάτας, Ρόδου, Λαμίας, το Δημοτικό Θέατρο Ναυπλίου, το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, το Θέατρο της Άνοιξης, το Θέατρο του Νέου Κόσμου, τους Ex Animo κ.α. Έχει σκηνοθετήσει και επεξεργαστεί δραματουργικά έργα των Γιώργου Σεβαστίκογλου, Άγγελου Τερζάκη, Άκη Δήμου, Θωμά Κοροβίνη, Ιωάννας Καρυστιάνη, Παύλου Μάτεσι, Σέξπιρ, Άντον Τσέχοφ, Μπέρτολντ Μπρεχτ, Γκέοργκ Μπίχνερ, Μαριβό, Τόμας Μπέρνχαρντ, Ιονέσκο κ.ά. Για αρκετά χρόνια εργάστηκε ως παραγωγός στο Πρώτο και το Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΑ. Έγραψε θεατρικά έργα, δεκαπέντε διηγήματα και δύο αστυνομικά μυθιστορήματα («Κάσκο» και «Στάχτες») που μεταφράστηκαν στα γαλλικά, στα ιταλικά και στα αγγλικά. Ήταν μέλος της «Αντίστασης με τους Πολίτες του Χαλανδρίου» από την ίδρυσή της. Από το 2014 διετέλεσε αντιδήμαρχος Πολιτισμού στον Δήμο Χαλανδρίου. Απεβίωσε στις 30 Σεπτεμβρίου 2024.
