Την Παρασκευή 29.05 πέθανε, πληρέστατων ημερών, ο μεγάλος Γάλλος διανοητής του 20ου και των αρχών του 21ου αιώνα Edgar Morin. Για εμάς τους «θιασώτες» της πολιτικής οικολογίας, είναι ένα γεγονός- ορόσημο. Σχετικά άγνωστος στους σύγχρονους ριζοσπαστικούς — και γενικότερα οραματικούς — κύκλους της Ελλάδας, όπως άλλωστε και άλλοι σημαντικοί στοχαστές, όπως ο André Gorz και ο Ivan Illich, ο συγκεκριμένος διανοητής αξίζει να επανέλθει στο προσκήνιο. Πράγματι, το γεγονός του θανάτου του, μας δίνει την ευκαιρία να επαναδιατυπώσουμε συνοπτικά ορισμένες βασικές πτυχές της σκέψης του, τις οποίες είναι αναγκαίο να «ανακαλύψουμε» εκ νέου σήμερα. Η συμβολή του υπήρξε ιδιαίτερα προδρομική ως προς φαινόμενα που την εποχή του έμοιαζαν περιθωριακά — όπως η φήμη και οι μηχανισμοί διάδοσής της — αλλά σήμερα αποτελούν δομικά προβλήματα της ψηφιακής εποχής.
Θα αναφερθώ στη σχεσιακή ανάλυση και στην επίδραση της «φήμης της Ορλεάνης» στον σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό και στα χαοτικά δίκτυα του ψηφιακού (και όχι μόνο) κόσμου μας.
Πρόκειται για έναν στοχαστή που συνέθετε με ειλικρινή και ισορροπημένο τρόπο ένα πλούσιο θεωρητικό έργο με μια συνεχή πολιτική στράτευση : κοινωνικός επιστήμονας, θεωρητικός της πολιτικής οικολογίας, ελευθεριακός αντιφασίστας στον Ισπανικό Εμφύλιο, αντιστασιακός κατά του ναζισμού την περίοδο της Κατοχής. Από τη δεκαετία του 1970, ανέπτυξε μια οικολογική σκέψη που δεν περιοριζόταν στην προστασία του φυσικού περιβάλλοντος: μιλούσε για την πολυπλοκότητα, την αυτο-οργάνωση, την ανάγκη να κατανοήσουμε τον πλανήτη ως ένα αλληλεξαρτώμενο σύστημα όπου η οικολογία, η πολιτική, η τεχνολογία και γνώση συνδέονται.
Μια πρώτη μεγάλη καινοτομία του είναι η έννοια της «πολυπλοκότητας» και η «σχεσιακή ανάλυση». Δεν πρόκειται για μια μεθοδολογική προσέγγιση, είναι μια στάση κατανόησης του κόσμου μας : τίποτα δεν υπάρχει μεμονωμένα. Κάθε φαινόμενο – μια ιδέα, ένα γεγονός, μια ταυτότητα, μια οικολογική κρίση – ορίζεται από τις σχέσεις του με άλλα φαινόμενα. Δεν υπάρχουν μόνο «πράγματα», υπάρχουν δίκτυα, βρόχοι, απροσδόκητες αλληλεπιδράσεις. Τα δίκτυα και οι σχέσεις, αποτελούν συνθήκες που προσδιορίζουν τα «πράγματα» και κατά αυτό τον τρόπο, όταν αλλάζουν σταδιακά ή ραγδαία, μπορεί να μεταβάλλεται σημαντικά ο ρόλος τους στο κοινωνικό γίνεσθε. Εν τέλει εμείς οι ίδιοι δεν είμαστε ανεξάρτητοι από αυτή τη συνεχή διαδικασία εξέλιξης.
Ως κοινωνιολόγος, είναι ο άνθρωπος που ουσιαστικά εισήγαγε την έννοια του «αστικού μύθου». Πρόκειται για την έρευνα του για τη φήμη της Ορλεάνης (καλοκαίρι 1969): μια ψευδής είδηση ότι Εβραίοι έμποροι απήγαγαν νεαρές γυναίκες σε δοκιμαστήρια καταστημάτων, για να τις στείλουν σε δίκτυα πορνείας. Η φήμη εξαπλώθηκε σαν πυρκαγιά, παρόλο που καμία αρχή δεν βρήκε ίχνος αλήθειας. Ο Morin τη μελέτησε όχι ως «παραλήρημα» αλλά ως σχεσιακό φαινόμενο: φόβος απέναντι στην αλλαγή, δυσπιστία στους θεσμούς, μηχανισμοί μίμησης, η δύναμη της φαντασίας να δημιουργεί «πραγματικότητα» χωρίς κανένα γεγονός. Σήμερα, αυτή η φήμη είναι ο πυρήνας κάθε ψηφιακού κύματος παραπληροφόρησης, ακόμη περισσότερο έχει καταφέρει να μεταβάλει βαθιά και σε πλανητικό επίπεδο πεποιθήσεις και δημόσιο διάλογο ταυτόχρονα, στρώνοντας το δρόμο στην ακροδεξιά.
H σχεσιακή ανάλυση του Morin, συνιστά πρόοδο από την διαλεκτική. Η κλασσική μαρξική ανάλυση βασίζεται σε ένα συγκεκριμένο υποκείμενο (το βιομηχανικό προλεταριάτο) και μια συγκεκριμένη πρακτική των πρώιμων και μέσων βιομηχανοποιημένων καπιταλιστικών κοινωνιών (την εργοστασιακή συλλογική δράση μέσα σε συνθήκες σταθερής εργασιακής ιεραρχικής σχέσης όπως ήταν ως τη δεκαετία του 1970), η αποσύνθεση αυτής της βιωμένης εμπειρίας την οδήγησε σε μια αντισυστημική βεντέτα: απλή αντιστροφή της κυρίαρχης αφήγησης, ταυτοτικός αναγωγισμός, εύκολος επαγωγισμός. Ο Morin αντιπαρέθεσε σε αυτό το μοντέλο τη σχεσιακή ανάλυση – η οποία δεν ρωτά “ποιος είναι ο αντίπαλος;” αλλά “ποιες απροσδόκητες συνδέσεις γεννούν την κρίση;”. Στη νέα σχεσιακή οπτική, δεν υπάρχει διαλεκτική προλεταριάτου – κεφαλαίου (όχι γιατί δεν υπάρχει εργασιακή εκμετάλλευση αλλά γιατί το μοντέλο δεν είναι απλά – και θεολογικά- διιστικό) – υπάρχει ένα δίκτυο σχέσεων, φόβων, υλικών συνθηκών. Αντίθετα η κριτική σκέψη που εμμένει να περιορίζεται στη διαλεκτική ευκολία, στην πλειοψηφία της, δεν έχει κάνει την τομή. Αρνείται να δει ότι η μετάβαση από το εργοστάσιο στο παγκοσμιοποιημένο και ψηφιακό δίκτυο δεν είναι απλώς αλλαγή τεχνολογίας – είναι αλλαγή οντολογίας. Έτσι καταλήγει να αντιλαμβάνεται τον κόσμο σαν μια βεντέτα. Δύο στρατόπεδα, καλό και κακό, σύστημα και αντισύστημα. Κι επειδή δεν υπάρχει πια ούτε το εργοστάσιο ούτε το ιστορικό υποκείμενο, το κενό καλύπτεται από ό,τι βρεθεί μπροστά. Έτσι, η ίδια κριτική σκέψη μπορεί να υιοθετήσει κάθε αφήγηση – από «αθώες» εκπτώσεις χάριν εκλαΐκευσης (απλούστευση της κρίσης, ηθικολογία, εύκολος διχασμός, ταυτίσεις συγγένειας/συνάφειας) μέχρι και θεωρίες συνομωσίας (όλα είναι ένα σχέδιο, δεν υπάρχει τυχαιότητα, δεν υπάρχει πολυπλοκότητα).
Το εντυπωσιακό στη σκέψη του Edgar Morin είναι ότι, χωρίς να κάνει καμία έκπτωση στην ειλικρίνεια κατανόησης του κόσμου, δεν εγκαταλείπει την στράτευση για έναν καλύτερο κόσμο. Το μέσο για αυτή την επιδίωξη είναι η έννοια της ανθεκτικότητας / ελαστικότητας (resilience). Πρόκειται για την η ικανότητα ενός συστήματος – προσωπικού, κοινωνικού, οικολογικού – να απορροφά κλονισμούς, να προσαρμόζεται χωρίς να διαλύεται, να μετασχηματίζεται μαθαίνοντας από την κρίση, και να διατηρεί τον πυρήνα της στράτευσής του χωρίς να χάνει την επαφή με την πολυπλοκότητα του πραγματικού. Η resilience είναι η δυναμική ισορροπία ανάμεσα στο να αντέχεις και να αλλάζεις – αυτό που επιτρέπει σε κάποιον να είναι ταυτόχρονα ειλικρινής και μαχητικός.
Η σύγχρονη αριστερή σκέψη δεν χρειάζεται μνημόσυνα σε έναν υπεραιωνόβιο διανοητή όπως ο Μορέν – χρειάζεται να εμπλουτίσει τη σκέψη της, για να ξαναγίνει δύναμη αλλαγής προς έναν δίκαιο και βιώσιμο κόσμο.
