Του Παύλου Χαραμή*
Τι μπορεί να συμβεί όταν ένα σχολικό εγχειρίδιο, που γράφτηκε στα τέλη της δεκαετίας του ’90, επιστρατεύεται βιαστικά για να καλυφθεί μια επείγουσα διδακτική ανάγκη; Στην περίπτωση του βιβλίου της τρίτης τάξης του Λυκείου «Ιστορία των Κοινωνικών Επιστημών», η προσφυγή στο παλιό βιβλίο ήταν η αφορμή, πέρα από αρκετά θετικά στοιχεία που περιλαμβάνονται σε αυτό, να επανέλθει και επίσημα στη σχολική τάξη ο όρος «λαθρομετανάστης». Μαζί του ήρθαν κάποιες διατυπώσεις που, ανεξάρτητα ακόμα κι από τις προθέσεις των συγγραφέων ή των εκπαιδευτικών που διδάσκουν το μάθημα, μπορούν να ενισχύσουν τις ξενοφοβικές αντιλήψεις και στάσεις.
Με αυτούς τους όρους, ένα σχολικό μάθημα και ένα αντίστοιχο σχολικό βιβλίο, που -θα έπρεπε να- είναι ταγμένο στην υπηρεσία των ανθρωπιστικών αξιών και των ανθρώπινων δικαιωμάτων, μπορεί, αντίθετα, να συμβάλει στην ενίσχυση αρνητικών στερεοτύπων, που αποδίδονται ολοένα και συχνότερα το τελευταίο διάστημα στους ξεριζωμένους συνανθρώπους μας.
Ανατρέχοντας, συγκεκριμένα, στη σελίδα 200 του βιβλίου, σε μια ενότητα που εξετάζει την παρουσία της βίας στις σύγχρονες κοινωνίες, επισημαίνουμε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα: «Η εμφάνιση μορφών οργανωμένου εγκλήματος, αλλά και η ραγδαία αύξηση και ανεξέλεγκτη αύξηση των λαθρομεταναστών και των οικονομικών μεταναστών, δημιουργούν σοβαρά προβλήματα ασφάλειας στην ελληνική κοινωνία».
Ενοχοποίηση των μεταναστών
Είναι προφανές πως εδώ δεν πρόκειται απλώς για τη χρήση ενός όρου, που εκλαμβάνεται ιδίως σήμερα ως υποτιμητικός και από κάθε άποψη απαράδεκτος για μια ομάδα ανθρώπων που αξίζουν τη συμπαράσταση και την αλληλεγγύη μας, αλλά και για την ενοχοποίηση, ως ένα βαθμό, αυτής της ομάδας με τα προβλήματα ανασφάλειας που βιώνει η ελληνική κοινωνία. Από την άλλη πλευρά, η ατυχής σύνδεση των μεταναστών με το οργανωμένο έγκλημα ευνοεί εξίσου επικίνδυνους συνειρμούς, που με αδέξιους διδακτικούς χειρισμούς, μπορεί να έχουν αρνητικές απολήξεις.
Είναι βέβαιο ότι τέτοιες απόψεις είναι εντελώς ασύμβατες με όσα αναφέρονται και σε άλλα σχολικά βιβλία του Λυκείου. Πολύ περισσότερο, είναι ασύμβατες με τις ανθρωπιστικές αξίες από τις οποίες πρέπει να διέπεται ένα σύγχρονο εκπαιδευτικό σύστημα.
Ας μη μας διαφεύγει πως οι απόπειρες ηθικής σπίλωσης και ενοχοποίησης των μεταναστών/μεταναστριών και των προσφύγων, αποτελούν σήμερα ένα γενικευμένο φαινόμενο, που δεν περιορίζεται σε συγκεκριμένους, γνωστούς κύκλους. Πρόσφατα, την περασμένη Πέμπτη, ο γνωστός αρθρογράφος των «Νέων» Ι. Πρετεντέρης, σε σχόλιό του αναφέρεται απαξιωτικά για τους πρόσφυγες που συρρέουν στα ελληνικά νησιά και «περιφέρονται από τη Λέσβο στο Πεδίο του Άρεως κι από εκεί στην πλατεία Βικτωρίας». Και όταν αναφέρεται σε σπίτια που έχουν πάρει φωτιά και καίγονται, δεν εννοεί τα σπίτια των προσφύγων που βομβαρδίζονται στη Συρία ή αλλού, αλλά τα σπίτια των κατοίκων του κέντρου της Αθήνας που «πλήττονται» από τις προσφυγικές ροές. Εύκολα, λοιπόν, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το μεταναστευτικό «είναι ένας παράγων αποσταθεροποίησης της κοινωνίας».
Μετασχηματική παιδαγωγική παρέμβαση
Οι εκπαιδευτικοί γνωρίζουν καλά, και όσοι και όσες διδάσκουν κοινωνικές επιστήμες ακόμα καλύτερα, ότι το σχολείο δεν λειτουργεί σε κοινωνικό κενό. Τα μέλη της σχολικής κοινότητας έρχονται στο σχολείο μεταφέροντας στις αποσκευές τους αξίες, στάσεις, αντιλήψεις και πρακτικές που διαμορφώνονται κατά κύριο λόγο έξω από αυτό, και κάτω από την ισχυρή επίδραση των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας. Απαιτούνται, συνεπώς, συστηματικές, επίπονες και καλοσχεδιασμένες προσπάθειες για να ανοίξει ένας προβληματισμός που θα οδηγήσει στην αποδόμηση τέτοιων αντιλήψεων στο χώρο του σχολείου.
Αποσπάσματα διδακτικών υλικών, όπως αυτά που αναφέρθηκαν, όπως και συναφή δημοσιογραφικά άρθρα, δεν πρέπει να περνούν απαρατήρητα και να «καταπίνονται αμάσητα» στο πλαίσιο της κάλυψης της διδακτέας ύλης. Αντίθετα, πρέπει να αποτελούν αφορμή για ανάδειξη των σύγχρονων προβλημάτων κάτω από το πρίσμα μιας κριτικής και μετασχηματιστικής παιδαγωγικής παρέμβασης. Και σε αυτό το πεδίο οι διδάσκουσες και διδάσκοντες τις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες έχουν ένα προνομιακό ρόλο.
*Εκπαιδευτικός.
