Η Ελένη Πορτάλιου έφυγε αφήνοντας πίσω της κάτι που δύσκολα χωράει σε λόγια. Αρχιτέκτων, καθηγήτρια, ερευνήτρια, ακτιβίστρια: για εκείνη αυτές οι λέξεις συγκροτούσαν μία και αδιαίρετη στάση ζωής. Η αρχιτεκτονική δεν ήταν στη ζωή της απλώς μια τέχνη – πολύ λιγότερο επάγγελμα. Ήταν ο τρόπος που στεκόταν στον κόσμο: με πολιτική συνείδηση, κοινωνική δέσμευση, ανυποχώρητη παρουσία.
Στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ, όπου δίδαξε επί δεκαετίες αρχιτεκτονική σύνθεση στο προπτυχιακό και τη σχέση πόλης, μνήμης και κοινωνικής δράσης στο μεταπτυχιακό, υπήρξε μια παρουσία που ξεπερνούσε τα όρια της αίθουσας. Την ανθρωπιά και τη γενναιοδωρία της είχα την τύχη να τα γνωρίσω από κοντά το 2010, όταν διδάξαμε μαζί στο Α΄ έτος. Μέσα από την καθημερινή τριβή της διδασκαλίας συνειδητοποίησα πόσο βαθιά πολιτική ήταν η συμπεριφορά της και πόση αγάπη έδινε στους σπουδαστές της. Η διδασκαλία της δεν ήταν μεταφορά γνώσης, ήταν πρόσκληση να δουν την πόλη ως πεδίο σύγκρουσης και δημιουργίας, ως τόπο όπου οι κοινωνικές σχέσεις γράφονται στον χώρο και ο χώρος διαμορφώνει τις κοινωνικές σχέσεις.
Τα επιστημονικά της άρθρα, τα κείμενά της, οι συμμετοχές της σε συνέδρια και ερευνητικά προγράμματα, όλα διαπνέονταν από συνέπεια σπάνια: η θεωρία ποτέ δεν αποκόπηκε από την πράξη, και η πράξη ποτέ δεν έμεινε χωρίς θεωρητική συνείδηση. Με βαθιά γνώση θεμάτων τοπικής αυτοδιοίκησης, διερεύνησε τις σχέσεις κράτους και κοινωνίας με οδηγό έννοιες που για εκείνη δεν ήταν σχήματα λόγου: συμμετοχή, εκδημοκρατισμός, αυτοθέσμιση – με την έννοια που της έδινε ο Καστοριάδης, τον οποίο εκτιμούσε βαθιά.
Σε αυτό το πεδίο, η Ελένη έδωσε κυριολεκτικά όλο της το είναι για την «Ανοιχτή Πόλη». Και όταν οι ίδιοι της οι σύντροφοι την παραμέρισαν, επέδειξε σπάνια πολιτική γενναιοδωρία – δεν κράτησε κακία, παρέμεινε στη γραμμή, γιατί η πόλη ήταν πάντα πάνω από τις προσωπικές πικρίες. Το ίδιο πνεύμα έφερε και στον αγώνα για το πάρκο του Ελληνικού, έναν αγώνα που στο τέλος τον έδωσε σχεδόν μόνη της. Εκείνη ήταν εκεί, στις συνελεύσεις, στις παρεμβάσεις, στα κείμενα, ενώ εμείς, συνάδελφοι και σύντροφοι, ήμασταν ως επί το πλείστον απόντες. Αυτή η απουσία μας είναι κάτι που πρέπει να κουβαλάμε – ως χρέος και υποχρέωση να μην επαναληφθεί.
Ως πρόεδρος του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων και μέλος της Αντιπροσωπείας του ΤΕΕ, ιδρυτικό μέλος του Ελληνικού Κοινωνικού Φόρουμ, υπερασπίστρια του δημόσιου πανεπιστημίου μέσα από τη Συσπείρωση Πανεπιστημιακών, αρθρογράφος στην «Εποχή», για τρεις δεκαετίες βρισκόταν εκεί όπου διακυβευόταν η πόλη, το περιβάλλον, η δημοκρατία, χωρίς ποτέ να βλέπει αντίφαση στο να είναι ταυτόχρονα επιστήμων και ακτιβίστρια.
Το προσωπικό της σχεδιαστικό έργο, βραβευμένο και παρουσιασμένο σε εκθέσεις και εκδόσεις, έφερε τα ίδια χαρακτηριστικά: δεν αρκέστηκε στην αισθητική επάρκεια, αλλά επιδίωξε τη σύνδεση με τον κοινωνικό βίο – το ίδιο ίσχυε και για το διδακτικό της έργο. Στις διπλωματικές εργασίες που επέβλεπε, η επιλογή θέματος δεν ήταν ποτέ τυχαία, ήταν πάντα δεμένη με την πόλη που βιώνεται, με τον χώρο που διεκδικείται, με τα κοινωνικά ζητήματα που αφορούν τους ανθρώπους. Οι φοιτητές και οι φοιτήτριές της έμαθαν ότι το σχέδιο απευθύνεται πάντα σε συγκεκριμένους ανθρώπους, με συγκεκριμένες ζωές και διεκδικήσεις – και αυτό ήταν ίσως το πιο ουσιαστικό μάθημα αρχιτεκτονικής σύνθεσης που τους άφησε.
Η Ελένη Πορτάλιου δίδαξε ότι η πόλη ανήκει σε αυτούς που τη ζουν και τη διεκδικούν. Ότι ο δημόσιος χώρος δεν είναι δεδομένος, αλλά κατακτάται. Ότι η αρχιτεκτονική έχει υποχρέωση απέναντι στο κοινωνικό. Και ότι ο επιστήμονας που σωπαίνει μπροστά στην αδικία έχει ήδη πάρει θέση. Αυτά τα δίδασκε με πάθος και τα έζησε με συνέπεια.
Ελένη, θα σε θυμόμαστε πάντα εκεί όπου δίνεται η μάχη για μια πιο δίκαιη πόλη, για έναν πιο ανθρώπινο κόσμο.
Φωτογραφία: Ζωντανός Αλέξανδρος / Eurokinissi
