Μια συγκινητική εκδήλωση τιμής και μνήμης για τα 100 χρόνια από τη γέννηση της σπουδαίας αγωνίστριας, έξι μήνες μετά τον θάνατό της
Πορτρέτο της Έλλης Πρωτογερέλλη, έργο της Μαρίας Λιάκου
Υπάρχουν άνθρωποι που αφήνουν πίσω τους μια ιστορία και άλλοι που εκτός από αυτήν την ιστορία αφήνουν κάτι περισσότερο: ένα ανεξίτηλο αποτύπωμα στις ζωές όσων τους γνώρισαν. Η Έλλη Πρωτογερέλλη ανήκε στους δεύτερους. Μια γυναίκα που πέρασε από φυλακές και στρατοδικεία, που γνώρισε τον πόνο, την απώλεια και την αδικία, αλλά δεν έχασε ποτέ την πίστη της στον άνθρωπο. Μια σπουδαία αγωνίστρια, με μια καρδιά που χωρούσε τους πάντες. Το Σάββατο 17 Οκτωβρίου 2026, έξι μήνες μετά τον θάνατό της, πραγματοποιήθηκε στον ιστορικό χώρο του ΣΦΕΑ (πρώην ΕΑΤ-ΕΣΑ), μια ιδιαίτερα συγκινητική εκδήλωση τιμής και μνήμης για τη συμπλήρωση εκατό χρόνων από τη γέννησή της. Την εκδήλωση συνδιοργάνωσαν ο Πανελλαδικός Σύνδεσμος Αγωνιστών Εθνικής Εαμικής Αντίστασης (ΠΣΑΕΕΑ), το Μουσείο Πολιτικών Εξορίστων Άη-Στράτη και η Βιβλιοθήκη «Εθνική Αντίσταση».
Δεν ήταν μια συνηθισμένη επετειακή εκδήλωση ή τελετή μνήμης και τιμής. Ήταν πολλά περισσότερα. Σε μια αίθουσα γεμάτη αγάπη και συγκίνηση έγινε μια μεγάλη συνάντηση ανθρώπων που είχαν έναν κοινό δεσμό: την αγάπη τους για την Έλλη. Άνθρωποι που τη γνώρισαν, την αγάπησαν, την έζησαν, μεγάλωσαν μαζί της, δέχτηκαν τη φροντίδα και τη συμπαράστασή της, μοιράστηκαν μαζί της στιγμές χαράς και λύπης και θέλησαν να είναι εκεί, για να την τιμήσουν με τον δικό τους τρόπο. Η εκδήλωση δεν είχε κεντρικό ομιλητή, είχε πολλούς ξεχωριστούς ομιλητές, «τα παιδιά της», παιδιά των συγκρατουμένων της στις Φυλακές Αβέρωφ. Τα παιδιά που η Έλλη θεωρούσε δικά της και που, έμειναν μαζί της μέχρι το τέλος. Μίλησαν από καρδιάς ο Δημήτρης Πλουμπίδης, γιος της Ιουλίας, η Πηνελόπη Αρώνη, κόρη της Μαίρης Μπίκια, η Κρίστυ Καρύδη, κόρη της Ελένης Παπαστρατίδου, η Μαρία Λιάκου, κόρη της Λίτσας Ραμπαούνη, ο Νίκος Κιάος, γιος της Ευθυμίας, ο Νίκος Λιναρδάτος, γιος της Ζωής, η Μαρία Σβώρου, ανιψιά της εκτελεσμένης Έλλης. Ακούστηκε και το τελευταίο τραγούδι της Μαρίας Βαμβακά, κόρης της Κατίνας Γαρίδη στον αποχαιρετισμό της Έλλης, λίγο πριν και από τη δική της «αναχώρηση». Οι αφηγήσεις τους, αυθόρμητες και βγαλμένες από την καρδιά για μια γυναίκα που ήταν πολλά περισσότερα από μια παλιά συγκρατούμενη των μανάδων τους. Κατέθεσαν τις δικές τους μαρτυρίες η Έμυ Πουλάκου, η μία από τις δύο αγαπημένες της βαφτιστήρες, και οι ιστορικοί Δημήτρης Μάντζαρης και Κατερίνα Μπαλκούρα.
Η Έλλη είχε καταφέρει όλους αυτούς τους ανθρώπους να τους κάνει μια αγαπημένη και δεμένη οικογένεια. Συγκινητική ήταν η στιγμή που ο Άρης Τσουκνίδας παρουσίασε το ράντζο και τα προσωπικά της αντικείμενα από τη φυλακή ενώ η εκδήλωση έκλεισε με τη φανερά συγκινημένη Νατάσα Παπαδοπούλου και τη μουσική συντροφιά της. Τον συντονισμό της εκδήλωσης είχε ο Πέτρος Κουλουφάκος, ο οποίος με διακριτικότητα, ευαισθησία και σεβασμό συνέβαλε στη συγκινητική ατμόσφαιρα της βραδιάς. Στη φανερά φορτισμένη ατμόσφαιρα μέσα από μαρτυρίες, βίντεο και φωτογραφίες σκιαγραφήθηκε η ιστορία μιας ολόκληρης ζωής που συνδέθηκε με μερικές από τις πιο σκληρές και οδυνηρές σελίδες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Εδώ σημαντική ήταν η συμβολή του Νίκου Πλουμπίδη, εγγονού της Ιουλίας, και της Κατερίνας Παπαδούκα, ανιψιάς της Ολυμπίας. Στην εκδήλωση εκτέθηκαν για πρώτη φορά πέντε πορτρέτα της Έλλης, έργα της ζωγράφου Μαρίας Λιάκου.
Από τη Θερμή της Λέσβου στις Φυλακές Αβέρωφ
Η Έλλη Πρωτογερέλλη γεννημένη το 1926 στη Θερμή της Λέσβου ήταν σε όλη της τη ζωή η ήρεμη δύναμη δίπλα στον σπουδαίο Φρίξο, ένα αχώριστο δίδυμο για όλη τους τη ζωή. Στα χρόνια της Κατοχής οργανώθηκε στην ΕΠΟΝ ακολουθώντας το προσκλητήριο της γενιάς της. Ακολούθησαν τα δύσκολα χρόνια του Εμφυλίου, οι πολιτικές διώξεις, οι ευφάνταστες συλλήψεις, οι μεγάλες δίκες, οι διαλυμένες ζωές. Η ίδια συνελήφθη ενώ ταξίδευε από τη Μυτιλήνη προς την Αθήνα, συνοδεύοντας τη βαριά άρρωστη μητριά της που αποδείχθηκε δεύτερη μάνα για εκείνη και τον Φρίξο. Η Έλλη αντιμετώπισε με χιούμορ και ιδιαίτερο σθένος το «δις εις θάνατον» του στρατοδικείου περνώντας τα καλύτερα χρόνια της ζωής της στις Φυλακές Αβέρωφ και Κάστορος. Εκεί, στους τσιμεντένιους θαλάμους, ανάμεσα σε μελλοθάνατες, μωρομάνες, γιαγιάδες, κοριτσάκια και μικρά παιδιά που μεγάλωναν στα υγρά κελιά, έγινε στήριγμα και παρηγοριά όλων. Σε όλη της τη ζωή κράτησε τις μνήμες ζωντανές και έβγαλε από την αφάνεια αυτά τα σπουδαία κορίτσια που η επίσημη Ιστορία δεν ασχολήθηκε ποτέ μαζί τους. Μνημόνευε καθημερινά την Ισμήνη, τη Νίκα, τη Ρηνιώ, την Κατίνα, την Άννα, την Έλλη, τη Δήμητρα, τη Ζωή, τη Λεύκω, την Ελένη, τη Μαίρη, την Καλλισθένη και τόσες άλλες. Αποφυλακίστηκε το 1958 αλλά η οικογένεια της φυλακής παρέμεινε οικογένεια σε όλη της τη ζωή.
Η ζωή της σημαδεύτηκε από οδυνηρές απώλειες, ωστόσο, εκείνη ήταν πάντα το στήριγμα των άλλων. Η Έλλη δεν ήταν μόνο μια πολιτική κρατούμενη, φυλακισμένη, αγωνίστρια. Δεν αναζήτησε ποτέ την αναγνώριση ούτε επιδίωξε να βρίσκεται στο προσκήνιο. Ήταν μια διακριτική και αθόρυβη παρουσία με τεράστια δύναμη ψυχής. Δεν απέκτησε δικά της παιδιά, όμως έγινε μητέρα, γιαγιά, θεία, φίλη και καταφύγιο για πολλούς. Αυτός ήταν ίσως και ο λόγος που αγαπήθηκε τόσο βαθιά. Γιατί η αγάπη της δεν έμενε στα λόγια. Γινόταν πράξη, φροντίδα, έγνοια. Μέχρι τα τελευταία χρόνια της ζωής της ήταν πάντα παρούσα σε εκδηλώσεις, αγώνες και συναντήσεις παλιών συναγωνιστών. Είχε μια μοναδική ικανότητα να διαβάζει τους ανθρώπους και να θυμάται τα πάντα μέχρι τις τελευταίες της στιγμές. Κάθε χρόνο το δικό της κόκκινο γαρίφαλο βρισκόταν δίπλα στα ονόματα των εκτελεσμένων.
Στην εκδήλωση του περασμένου Σαββάτου, εκείνο που αναδείχθηκε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο ήταν η ξεχωριστή θέση που είχε και θα έχει η Έλλη στις καρδιές των ανθρώπων. Η βραδιά αυτή δεν τίμησε μόνο την Έλλη Πρωτογερέλλη. Τίμησε, μέσα από το πρόσωπό της, μια ολόκληρη γενιά γυναικών που δοκιμάστηκαν σκληρά, αγωνίστηκαν, έζησαν τον εγκλεισμό, τον φόβο και την απώλεια, χωρίς να εγκαταλείψουν τις αξίες τους κρατώντας πάντα τη σημαία της αξιοπρέπειας ψηλά. Η Έλλη έφυγε από τη ζωή στις 14 Απριλίου 2026, έχοντας διανύσει έναν ολόκληρο αιώνα προσφοράς και αυτοθυσίας. Δεν άφησε πίσω της συγγραφικό έργο, πολιτικούς λόγους ή προσωπικές διακρίσεις. Άφησε, όμως, κάτι πιο σπουδαίο: ζωντανές μνήμες και ανθρώπους που την αγάπησαν πολύ. Ένας ωραίος άνθρωπος, μοναδικός και αναντικατάστατος.
Τα παιδιά της
