Παναγιώτης Ευαγγελίδης «Κωνσταντίνος», εκδόσεις: Γεννήτρια, 2026
Ο Κωνσταντίνος του Παναγιώτη Ευαγγελίδη –πολυτάλαντου συγγραφέα, ακτιβιστή, επίσης μεταφραστή από τα ιαπωνικά, βραβευμένου ντοκιμαντερίστα και σεναριογράφου– είναι το εμβληματικό κουήρ μυθιστόρημα του τέλους του 20ού αιώνα και ρίχνει φως σε μια εποχή και σε έναν κόσμο που σήμερα βρίσκεται μπροστά σε καινούργιες μάχες.
«Το σώμα μας είναι μια μεγάλη κολυμπήθρα από ονόματα… Ένας χάρτης από αποφάσεις, από “πιστεύω”, και οιωνούς».
Εκείνη την εποχή, το ’90, κανείς δεν παραξενευόταν με αυτή την κατάσταση πραγμάτων, που ήταν τρέχουσα στην ερωτική ζωή και στροβιλιζόταν σε ένα κλίμα ελευθεριότητας. Ένα κλίμα που πνίγηκε απ’ όταν εξαπλώθηκε ο ιός του AIDS, και φούσκωσε το κύμα των θανάτων στον δυτικό κόσμο (αλλά και στην Αφρική κ.α.) Ας θυμηθούμε έναν εμβληματικό θάνατο, αυτόν του Φρέντι Μέρκιουρι – ψυχή των Queen, στα 45 του το 1991. Ας θυμηθούμε και τον θάνατο, νωρίτερα, το 1985, του Ανδρέα Βελισσαρόπουλου, κινηματογραφιστή και ακτιβιστή του Απελευθερωτικού Κινήματος Ομοφυλόφιλων Ελλάδας ΑΚΟΕ (1977-1990).
Αυτήν την ελευθεριότητα –το libertinage, όπως είχε καθιερωθεί ο όρος στα γαλλικά– που για κάποιο διάστημα αψήφησε τον θάνατο, αποτυπώνει ο Παναγιώτης Ευαγγελίδης (γ. 1955) στο μυθιστόρημα Κωνσταντίνος που πρωτοκυκλοφορεί το 1997 από τις εκδόσεις Καστανιώτη.
Κεντρικός χαρακτήρας είναι ένα πρόσωπο γοητευτικό και μοιραίο, όπως τον περιγράφει, με «μια καρδιά κομμένη σε δαντέλα» – με άλλα λόγια όμορφη, αλλά γεμάτη τρύπες. Ο Κωνσταντίνος ήταν ένα πρόσωπο «λατρεμένο και μαρτυρικό», ένας «μάρτυρας», που «δεν μπορούσε να είναι ζευγάρι με κανέναν». «Μια ψυχοσωματική ποικιλία ανθρώπου που η ομορφιά του, ο όρος ύπαρξής του, ήταν ο φόβος, η αγωνία, το ψέμα», λέει ο αφηγητής (σ. 274). Ήταν μια προσωπικότητα με πάθη, που τα ανταγωνίζονταν η ίδια του η κατάθλιψη και το κυνικό του χιούμορ.
Δεκαπέντε χρόνια πριν να γνωρίσει τον αφηγητή, έπινε ελαφρά ποτά, ήταν χοντρός, φαλακρός, αρραβωνιασμένος με μια κοπέλα, και σπούδαζε. Ώσπου κάποια στιγμή, έγινε άλλος άνθρωπος. Οπότε χρειάστηκε να σκηνοθετήσει εξαρχής την περσόνα του, και να ζει πλέον σε ένα καινούργιο σώμα, αδύνατο, εξαρτημένο από τα χάπια. Ένα σώμα που έκανε φίλους εκείνους τους άγνωστους, που συναντούσε τη νύχτα.
Την ιστορία του την αφηγείται ο Κωστής, που παρακολουθεί τα παιχνίδια εξουσίας του Κωνσταντίνου. Ήταν παιχνίδια διαφορετικά, ανάλογα με το πρόσωπο που κάθε φορά τον κέντριζε, παιχνίδια ερεθιστικά, παιχνίδια με τον θάνατο. Ο Κωνσταντίνος είχε στις φλέβες του «τα τρία γράμματα» (HIV) ήδη πέντε χρόνια, αλλά κανέναν δεν είχε ενημερώσει. Αυτό είναι ένα ζήτημα που περνάει κάτω από τις γραμμές, ο συγγραφέας δεν είναι καταγγελτικός. Κανένας δεν μπορούσε να πει με σιγουριά τότε πόσο κοντά ή όχι ήταν ο θάνατος. Ο Ευαγγελίδης σημειώνει την αποκοτιά, συλλαμβάνει τον φόβο, και αφήνει χώρο στο αναγνωστικό κοινό να προβληματιστεί. Ήταν άραγε προσωπική ευθύνη του καθενός και της καθεμιάς, να πάρει ή όχι το ρίσκο της συνουσίας; Υπήρχε ηθική προδοσία από την πλευρά εκείνου που νοσούσε; Ή μήπως εξ αμελείας παγίδευση των ομόκλινων στον δρόμο του θανάτου; (Δεν ξεχνώ τη φίλη, δημοσιογράφο στο Βήμα, Μαίρη Παπαγιαννίδου, που βγήκε μπροστά και μίλησε γι’ αυτά, που και την ίδια τη σκότωσαν.)
Ο Κωστής ήταν «από τις γνωριμίες που ο Κωνσταντίνος κρατούσε για τον εαυτό του». Δεν αναφερόταν συχνά σ’ αυτόν, αλλά ο Κωστής μετρούσε, τού ήταν σημαντικός (σ. 285) Και πάντως, ακόμα και αν ο Κωστής κάποια στιγμή ερωτεύτηκε τον Κωνσταντίνο, τελικά κατάφερε να απαγκιστρωθεί από τη γοητεία και τα σκοτάδια του, και να χαρεί τους δικούς του έρωτες.
Ακτιβισμός της καρδιάς και της αλληλεγγύης
Κουήρ έργα με βαθύ αποτύπωμα υπήρξαν και άλλα. Ξεχωρίζω το 1980 την Μπέττυ (Εξάντας), την αυτοβιογραφική αφήγηση της τρανς Ελισάβετ Βακαλίδου. Οπωσδήποτε, το 1989, το Φοβερό βήμα (Εξάντας), την ημιτελή αυτοβιογραφία του δολοφονημένου συγγραφέα Κώστα Ταχτσή, και φυσικά το Παρτάλι (Πατάκης) του Θεόδωρου Γρηγοριάδη, το 2001. Κανένα, όμως, από αυτά τα λογοτεχνικά έργα δεν πραγματευόταν αυτή τη σκοτεινή και αυτοκαταστροφική διάσταση, όπως έκανε πριν από τριάντα χρόνια, το 1997, ο Ευαγγελίδης με τον Κωνσταντίνο του.
Ο Κωνσταντίνος έγινε ένα μυθιστόρημα cult ακριβώς επειδή συνέλαβε το πνεύμα των καιρών καλύτερα από κάθε άλλο ως τότε στην Ελλάδα, και η δύναμή του είναι η υπαρξιακή ανησυχία που το διατρέχει, αγγίζοντας και το σημερινό κοινό. Αξίζουν συγχαρητήρια οι εκδόσεις Γεννήτρια του Παναγιώτη Κεχαγιά, που το επανεκδίδουν σήμερα, έπειτα από 30 χρόνια. Σήμερα που, όπως λέει και η Αθηνά Αθανασίου, «και πενθούμε, και οργανωνόμαστε ενάντια στη βιοπολιτική που κατατάσσει κάποιες ζωές σε αναλώσιμες, ανάξιες να τις ζει κανείς». Αντλώ από τη συνομιλία μαζί της στον πολυπρισματικό τόμο 61 Πολαρόιντ για την ελληνική περιπέτεια (Πόλις), καρπό δικής μου έρευνας. Εκεί φιλοξενούνται και δυναμικές τοποθετήσεις του Παναγιώτη Ευαγγελίδη που αποκαλύπτει: «Είχα πάρα πολλούς φίλους που πέθαναν από AIDS πριν την ανακάλυψη της θεραπείας, αλλά και μετά. Πιστεύω σ’ έναν ακτιβισμό της καρδιάς και της αλληλεγγύης». Επισημαίνει μάλιστα ότι: «Από το 1985 και για μια δεκαετία επισκεπτόμουν οροθετικούς κρατούμενους στις φυλακές Κορυδαλλού, μέσω ενός προγράμματος της οργάνωσης “Κέντρο Ζωής και Έμπνευσης”. Οι φυλακισμένοι με AIDS βρίσκονταν στην Ψυχιατρική Πτέρυγα “Άγιος Παύλος”, όπου είχαν μεταφερθεί και οι τοξικομανείς και οι αλλοδαποί οροθετικοί, μεταξύ των οποίων πολλοί Αφρικανοί. Προσπαθούσαμε να τους εξασφαλίσουμε από φάρμακα, κάρτες για τηλέφωνο, είδη καθημερινής ανάγκης, μέχρι νομική υποστήριξη ή την επανασύνδεση με τις οικογένειές τους».
Ο Ευαγγελίδης είχε μάλιστα καταθέσει στα δικαστήρια ως «μάρτυρας χαρακτήρα» προκειμένου να αποφευχθεί η απέλαση ενός οροθετικού κρατούμενου στην πατρίδα του, πράγμα που μπορεί να ισοδυναμούσε με τον θάνατό του. «Τα πράγματα άλλαξαν όμως μετά τη σύλληψη το 2002 των μελών της 17 Νοέμβρη, οπότε τα μέτρα ασφαλείας έγιναν πολύ αυστηρά στον Κορυδαλλό, το ανοιχτό επισκεπτήριο απαγορεύτηκε, η επαφή μας με τους φυλακισμένους έγινε τηλεφωνική, και η παρεμβατική μας δυνατότητα ατόνησε».
Δικαίωμα αυτοδιάθεσης στη σεξουαλική επιθυμία
Οι εξελίξεις αυτές, δεν εμπόδισαν πάντως τον άλλο του εαυτό, όχι τον συγγραφέα αλλά τον κινηματογραφιστή, τον ανήσυχο ντοκιμαντερίστα, να λειτουργήσει παρεμβατικά, με την έννοια πλέον της πολιτικής επιτελεστικότητας, σε ένα άλλο, συγγενικό πεδίο: αυτό των δικαιωμάτων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, το ντοκιμαντέρ του για τους «Γάμους της Τήλου» που το ολοκλήρωσε το 2022, βασισμένος σε αρχειακό υλικό που ο ίδιος είχε συγκεντρώσει. Θέμα του, οι δύο ομόφυλοι γάμοι, λεσβιακός και γκέι, που το 2008 τέλεσε ο δήμαρχος Τήλου Τάσος Αλιφέρης, του τότε ΠΑΣΟΚ, ενάντια στο κυρίαρχο αντίθετο κλίμα, και στη (μη νόμιμη) εκπεφρασμένη απαγόρευσή τους από τον τότε εισαγγελέα του Αρείου Πάγου.
Ο Ευαγγελίδης μπήκε τότε (2008) και στον χώρο τουανεξάρτητου κινηματογράφου τεκμηρίωσης (ντοκιμαντέρ), πάντα ως έκκεντρος σκηνοθέτης με το ενδιαφέρον του στραμμένο προς το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης στη σεξουαλική επιθυμία. Χαρακτηριστικό το καθηλωτικό ντοκιμαντέρ Ίρβινγκ Παρκ του 2019 που παρακολουθεί μια εναλλακτική οικογένεια στο Σικάγο, με τέσσερις εξηντάρηδες σαδομαζοχιστές άντρες.
Πολυτάλαντος και ριψοκίνδυνος, με νοοτροπία ακτιβιστή, ο Ευαγγελίδης ήταν στο Πολυτεχνείο τη νύχτα που το τανκ γκρέμισε τη σιδερένια πόρτα του, κάτι που μαζί με διάφορα άλλα του στοίχισε δύο μήνες «φιλοξενία» στην Ασφάλεια, στη λεωφόρο Μεσογείων. Στα τέλη του ’80 έζησε πέντε χρόνια στην Ιαπωνία και στις αρχές του ’90, στα 38 του, κυκλοφόρησε το πρώτο από τα τέσσερα μυθιστορήματά του. Ήταν Το χέρι κάτω από το ρούχο (Καστανιώτης, 1993). Τότε, ξεκίνησε να εργάζεται και ως επαγγελματίας μεταφραστής της απαιτητικής ιαπωνικής λογοτεχνίας από το πρωτότυπο (Τζουνίτσιρο Τανιζάκι,Γιασουνάρι Καουαμπάτα, Γιόκο Ογκάουα, Γιουκίο Μισίμα κ.ά.) και παράλληλα έγραφε τα μυθιστορήματα Κωνσταντίνος, Τα γυρίσματα του κεραυνού (Κέδρος 2001) και Άρρωστος σε Ταξίδι (Πολύχρωμος Πλανήτης 2016). Σήμερα, κάνει καριέρα και ως σεναριογράφος, όχι μόνο στις δικές του ταινίες αλλά και στις ταινίες μεγάλου μήκους του Πάνου Κούτρα, με τον οποίο συνεργάζεται από το 1999. Ήταν συν-σεναριογράφος στις ταινίες Η επίθεση του γιγαντιαίου μουσακά, Αληθινή ζωή, Στρέλλα και Ξενία.
Το κείμενο βασίζεται στην ομιλία για τον συγγραφέα και το έργο του, που παρουσιάστηκε σε εκδήλωση στο πλαίσιο της φετινής Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης.
