Φωτογραφία: Kindel Media από το pexels.com
Το τοπίο αλλάζει διαρκώς. Η πρώτη σημαντική αλλαγή στο τοπίο που προκλήθηκε από τον άνθρωπο ήταν η γεωργία: το δάσος, το λιβάδι, μετατρέπεται σε ένα κανονικό χωράφι στο οποίο αναπτύσσονται τα ίδια φυτά, όπως δεν συμβαίνει ποτέ στη φύση.
Το τοπίο αλλάζει, πάντα άλλαζε και οι γεωγράφοι, οι ιστορικοί, οι αρχιτέκτονες τοπίου το γνωρίζουν πολύ καλά. Το τοπίο «προσδιορίζει ένα συγκεκριμένο τμήμα της επικράτειας, όπως γίνεται αντιληπτό από τους πληθυσμούς, του οποίου ο χαρακτήρας απορρέει από τη δράση φυσικών ή/και ανθρώπινων παραγόντων και τις αλληλεξαρτήσεις τους», όπως αναφέρεται στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Τοπίου.
Όλες οι αλλαγές που επισυνέβησαν έχουν προξενηθεί από τεχνολογικές, τεχνικές, οικονομικές, πολιτιστικές, αμυντικές και άλλες αιτίες.
Και υπήρξαν πολλές: κανάλια για τη μεταφορά νερού, δρόμοι για να επιτραπεί το εμπόριο, γέφυρες, τεχνητές δεξαμενές, λατομεία και ορυχεία και ούτω καθεξής. Στη συνέχεια, η βιομηχανική επανάσταση, με γιγαντιαία εργοστάσια, καμινάδες που ξερνάνε καπνό που μπορεί να δει κανείς από χιλιόμετρα μακριά και οι σιδηρόδρομοι. Και έπειτα, τα διυλιστήρια, οι αυτοκινητόδρομοι, οι όλο και μεγαλύτερες βιομηχανικές περιοχές, με αποθήκες που εισβάλλουν στο έδαφος καταλαμβάνοντας γεωργική γη. Και μετά η ίδια η γεωργία, η οποία είναι βιομηχανοποιημένη, με χωράφια που αλλάζουν όψη, όταν από πολλά μικρά οικόπεδα με διαφορετικές καλλιέργειες γίνονται ένα ενιαίο ατελείωτο χωράφι με μία μόνο καλλιέργεια. Ακόμη και όταν τα χωράφια παραμένουν πολλά και με διαφορετικές καλλιέργειες, το οικοσύστημα του εδάφους είναι διαφορετικό, λόγω τεχνητών λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων και οι ήχοι είναι διαφορετικοί, επειδή δεν υπάρχουν τα ίδια έντομα και επομένως τα ίδια πουλιά και οι μυρωδιές είναι διαφορετικές. Ένα άλλο τοπίο, ακόμα κι αν μοιάζει ανέπαφο.
Ενώπιον της μετάβασης
Τώρα συντελείται μια άλλη αλλαγή που βρίσκεται σε εξέλιξη, αυτή που οφείλεται στις ανανεώσιμες πηγές (ΑΠΕ). Τα φωτοβολταϊκά πεδία και τα αιολικά πάρκα είναι απαραίτητα για την επίτευξη της ενεργειακής μετάβασης. Και συμβαίνει ένα παράξενο γεγονός: Η εκτεταμένη παρουσία, ακόμη και μέσα σε άψογους φυσικούς χώρους, των τεράστιων πυλώνων υψηλής τάσης δεν φαίνεται να ενοχλεί, ενώ η θέα μιας ανεμογεννήτριας οδηγεί άμεσα σε απόρριψη.
Χιλιάδες εκτάρια γης που καλύπτονται από θερμοκήπια μας αφήνουν αδιάφορους, αλλά και μόνο η θέα ενός φωτοβολταϊκου πεδίου μας αρρωσταίνει. Δεν έχουμε παρατηρήσει την αδιάκοπη επέκταση βιομηχανικών και εφοδιαστικών αποθηκών, δρόμων και αυτοκινητοδρόμων που έχουν ξεκοιλιάσει γεωργικές ή/και φυσικές περιοχές με σήραγγες και πολύ υψηλές κοιλαδογέφυρες, συχνά πολύ ψηλότερες από μια ανεμογεννήτρια, αλλά αντιστεκόμαστε στα φωτοβολταϊκά και τα αιολικά πάρκα με αποφασιστικότητα και επιμονή.
Όλα αυτά έχουν μια εξήγηση. Οι άνθρωποι, από τη φύση τους αντιστέκονται στις αλλαγές, δεν τους αρέσουν να αφήνουν το γνωστό για να αποτολμήσουν και να δεχτούν το νέο, εκτός αν το νέο παρουσιάζεται με άμεσα και χειροπιαστά οφέλη. Ένα δύσοσμο διυλιστήριο, μια ρυπογόνα βιομηχανική μονάδα, μια αποθήκη, ένας δρόμος, ένα θερμοκήπιο, ένας πυλώνας, φέρνουν δουλειά, ευκολία κίνησης, ηλεκτρικό ρεύμα στο σπίτι. Πράγματα αντιληπτά, άμεσα.
Εν ολίγοις, ακόμα κι αν δεν μας αρέσουν αυτά τα νέα τοπία, μας αρέσουν, επειδή αντιλαμβανόμαστε τα πλεονεκτήματα που απορρέουν από αυτά, και αυτό κάνει τις αντιληπτές πληγές του τοπίου να επουλώνονται γρήγορα.
Αυτό δεν συμβαίνει με τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ). Το ηλεκτρικό ρεύμα που προέρχεται από φωτοβολταϊκά ή τα αιολικά είναι ακριβώς το ίδιο με αυτό που προέρχεται από ένα εργοστάσιο ηλεκτροπαραγωγής με καύση άνθρακα. Το γεγονός ότι είναι «πράσινο» δεν συνοδεύεται από κανέναν χειροπιαστό όφελος. Ηλεκτρικό ρεύμα είχα και πριν. Δεν αλλάζει κάτι στην ποιότητα της ζωής μου.
Η αντίφαση
Και με την κλιματική αλλαγή τι γίνεται; Τα μελλοντικά οφέλη; Δεν υπάρχουν πλεονεκτήματα, μόνο η μείωση μελλοντικών μειονεκτημάτων. Δεν υπάρχει κάτι χειροπιαστό! Ή πολύ λίγα, και η αντίσταση στην αλλαγή, ο κομφορμισμός, η επίμονη επιθυμία να αφήσουμε τα πράγματα όπως είναι, κυριαρχεί. Και έτσι εκείνοι που ζουν στα εδάφη που θα έπρεπε να φιλοξενήσουν μονάδες ΑΠΕ αντιτίθενται, στο όνομα της προστασίας του τοπίου, χωρίς να συνειδητοποιούν ότι η αντίθεση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας σημαίνει την αποδοχή ότι αυτά τα τοπία που θέλουν να υπερασπιστούν θα καταστραφούν από πυρκαγιές, ξηρασίες, πλημμύρες. Το να μην συνειδητοποιούμε ότι δεν έχουμε άλλη επιλογή, ότι οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας είναι το μόνο σωσίβιο που διαθέτουμε, και να το απορρίπτουμε επειδή δεν μας αρέσει το χρώμα του ή επειδή δεν υπήρχε πριν, είναι αυτοκτονικό, καθώς και ανήθικο απέναντι στις νέες γενιές.
Οι ιστορικές και πολιτιστικές αξίες του τοπίου πρέπει ασφαλώς να προστατευθούν και ένας παραγωγικός τομέας πρέπει να παραμείνει παραγωγικός: πρώτα απ’ όλα η γεωργία. Αλλά τι προστατεύει όσους αντιτίθενται στους φωτοβολταϊκούς ή αιολικούς σταθμούς σε γεωργικές περιοχές εγκαταλελειμμένες εδώ και χρόνια και σε περιοχές μικρής ιστορικής και πολιτιστικής αξίας; Δεν προστατεύει το τοπίο, το οποίο σε κάθε περίπτωση έχει αλλάξει ως αποτέλεσμα της εγκατάλειψης, απλά μουμιοποιεί το πανόραμα.
Μια νέα προσέγγιση
Για να ξεπεραστεί η αντίφαση φωτοβολταϊκά-αγροτική παραγωγή θα μπορούσε να υπάρξει μια νέα προσέγγιση, το αγροβολταϊκό. Η διασφάλιση δηλαδή της καλλιεργησιμότητας της γης υπό τη σκεπή φωτοβολταϊκών, αραιά τοποθετημένων, ώστε να διασφαλίζεται επαρκές ηλιακό φως για τα φυτά, σε ύψος που θα επιτρέπει τη διακίνηση αγροτικών μηχανημάτων. Αλλά και σε αυτή τη λύση κάποιοι αντιδρούν, γιατί δεν ξέρουν πώς λειτουργεί κ.λπ. Αγνοώντας το γεγονός ότι υφίστανται πολλές ενδείξεις αποτελεσματικότητας, εφόσον έχει προηγηθεί σωστός σχεδιασμός. Θα πρέπει να προστεθεί ότι ο συνδυασμός αγροτικής και ενεργειακής δραστηριότητας βελτιώνει την
αποδοτικότητα και θα μπορούσε να επιδράσει στην αναγέννηση εγκαταλειμμένων αγροτικών εκτάσεων.
Και οι ανεμογεννήτριες; Είναι αλήθεια ότι είναι εκτός κλίμακας όπως και οι ουρανοξύστες από γυαλί και ατσάλι, εικόνες συνώνυμες της «προόδου», του εκσυγχρονισμού και του πλούτου, που όλοι τους αποδέχονται… Γιατί να μην αναρωτηθούμε πώς οι ανεμογεννήτριες θα μπορούσαν να γίνουν αγγελιαφόροι ανθεκτικότητας, καλοί γίγαντες που πιστοποιούν την απελευθέρωση από τα στερεά καύσιμα; Δεν είναι τυχαίο ότι όσοι πλουτίζουν με τα ορυκτά, οι πολυεθνικές του αερίου και πετρελαίου, υποθάλπουν συχνα την παραπληροφόρηση που επηρεάζει τους τοπικούς πληθυσμούς να εναντιώνονται στην εγκατάσταση των αιολικών και φωτοβολταϊκών πάρκων επικαλούμενοι το τοπίο.
Τα αιολικά και φωτοβολταϊκά πάρκα θα πρέπει να μετατραπούν σε πρότυπο ενός νέου τοπίου, εκείνου της προόδου σε αρμονία με τη φύση. Πρέπει να το αποδεχτούμε: επιβάλλεται να βρούμε μια ισορροπία μεταξύ της διαφύλαξης του παρελθόντος και της διασφάλισης του μέλλοντος.
