Μαρίνα Αγαθαγγελίδου, «Ρεπεράζ», εκδόσεις Πατάκη, 2025
Τη Μαρίνα Αγαθαγγελίδου τη γνωρίζω και την εκτιμώ μια εικοσαετία τώρα. Τη γνώρισα όταν άρχισε να σπουδάζει μετάφραση στο ΕΚΕΜΕΛ, από το οποίο αποφοίτησε ούσα ήδη απόφοιτος του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ. Το επίπεδο της διπλωματικής εργασίας της τότε στο ΕΚΕΜΕΛ με είχε ωθήσει να την προτείνω το 2007 στις εκδόσεις Ίνδικτος ως την πλέον κατάλληλη μεταφράστρια γερμανικής λογοτεχνίας που γνώριζα για τη μετάφραση ενός εξαιρετικού και πολύ απαιτητικού γερμανικού μυθιστορήματος. Και θυμάμαι ακόμα και σήμερα το συναίσθημα που μου δημιουργήθηκε το καλοκαίρι του 2008, όταν έπιασα στα χέρια μου και άρχισα να διαβάζω για πρώτη φορά στα ελληνικά το Όλες τις μέρες της Τερέζια Μόρα. Η μετάφραση που είχε καταθέσει η Αγαθαγγελίδου τότε, η πρώτη επαγγελματική της μετάφραση, ήταν πραγματικά ζηλευτή.
Έκτοτε έχει κάνει πολλά ωραία και δημιουργικά πράγματα στη ζωή της η Μαρίνα Αγαθαγγελίδου, η οποία από το 2010 ζει στο Βερολίνο, όπου εκπόνησε και τη διδακτορική διατριβή της στο Ινστιτούτο Θεατρολογίας του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου. Θα τολμούσα, μάλιστα, να πω ότι ανήκει σε μια μειονότητα ανθρώπων που, ενώ ασχολούνται με τον πολιτισμό και εργάζονται επίσης στον χώρο του πολιτισμού, όσα κάνουν είναι πάντα περισσότερα απ’ όσα λένε για ό,τι κάνουν. Μέσα σε αυτά τα είκοσι χρόνια που τη γνωρίζω έχουν δημοσιευθεί και έχουν εκδοθεί και άλλες μεταφράσεις της, όχι πολλές αλλά πάντα πολύ απαιτητικών κειμένων, τόσο λογοτεχνικών όσο και θεωρητικών. Μάλιστα φέτος τον Φεβρουάριο η Μαρίνα Αγαθαγγελίδου ήταν υποψήφια στη βραχεία λίστα για το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνικής Μετάφρασης με τις Τρεις γυναίκες του Ρόμπερτ Μούζιλ (Αντίποδες, 2024).
Πέρυσι τον Νοέμβριο, κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Πατάκη το πρώτο βιβλίο το οποίο η Μαρίνα Αγαθαγγελίδου υπογράφει πλέον ως συγγραφέας και φέρει τον τίτλο Ρεπεράζ. Το εξώφυλλο κοσμεί το σκίτσο ενός αστροναύτη (κατά την επικρατέστερη δυτική ορολογία) ή κοσμοναύτη (κατά την ορολογία γλωσσών του πάλαι ποτέ υπαρκτού σοσιαλισμού), ο οποίος αιωρείται στο κενό, με το κεφάλι προς τα κάτω, φιλοτεχνημένος από τον Πάρι Μέξη.
Ανοίγοντας το βιβλίο, μετά την αφιέρωση της Αγαθαγγελίδου στη μητέρα της ακολουθεί ένα μότο, το οποίο επέλεξε να προηγείται του μυθιστορήματός της: «Όταν σ’ αυτή την πόλη φτάνεις σε μια διασταύρωση, είναι σαν να είσαι στο δάσος και να βγαίνεις σ’ ένα ξέφωτο». Μία ατάκα από την ταινία του Βιμ Βέντερς Η Αλίκη στις πόλεις, όπως μας πληροφορεί. Ακολουθούν τα περιεχόμενα του βιβλίου, στα οποία κάθε κεφάλαιο τιτλοφορείται με ένα όνομα: Άλκηστη, Πάουλ, Καρλ, Λανίκα, Δήμητρα, Αντίλ. Αυτά τα έξι ονόματα εναλλάσσονται συνολικά τέσσερις φορές με διαφορετική ακολουθία κάθε φορά. Μετά τα περιεχόμενα δίνεται λημματογραφημένη η λέξη του τίτλου. Μέχρι εδώ θεωρώ ότι έχουν ήδη αποτυπωθεί οι προθέσεις της Αγαθαγγελίδου. Το Ρεπεράζ εκτυλίσσεται στο Βερολίνο το 2015.
Το εξαιρετικό και ζηλευτό (και πάλι) –αλλά κάθε άλλο παρά απρόσμενο λόγω των αποσκευών της– είναι πώς καταφέρνει τελικά η συγγραφέας να υπηρετήσει τις προθέσεις της. Με ένα αρχιτεκτονικά άρτιο οικοδόμημα, τόσο πολύ δουλεμένο, προσεγμένο στις λεπτομέρειές του και συγχρόνως λιτό, ώστε να φαντάζει ανεπιτήδευτα τυχαίο και απλό, έχοντας καταστήσει ουσιαστικά αόρατες τις αρμογές του· με πλήρη έλεγχο των εκφραστικών της μέσων και ένα υψηλό γλωσσικό αισθητήριο –ακονισμένο να συλλαμβάνει και να εκφράζει αδιόρατες σχεδόν διαφορές, χάρη στην άσκησή της στη μετάφραση και στη μελέτη του θεατρικού λόγου– η Μαρίνα Αγαθαγγελίδου ενορχηστρώνει αριστοτεχνικά ένα πολυφωνικό, βαθύτατα πολιτικό και ανθρώπινο, μυθιστόρημα, το οποίο εκτός των άλλων διακρίνεται και για το εξής ευφυές της σύλληψης και της εκτέλεσής του: οι ήρωες που έχει πλάσει η συγγραφέας μοιάζουν πραγματικοί, συνηθισμένοι άνθρωποι, που ο καθένας τους κουβαλά το μικρότερο ή μεγαλύτερο βάρος της δικής του προσωπικής ιστορίας και αλήθειας, ενώ τα ιστορικά πρόσωπα που έχει επιλέξει να αναφέρονται από αυτούς θυμίζουν ήρωες μυθιστορημάτων.
Σκόπιμα δεν αναφέρομαι στην πλοκή του μυθιστορήματος. Θα σταθώ, όμως, στην επεξήγηση της λέξης του τίτλου. Λόγω της θέσης της τυπογραφικά –μετά την αφιέρωση, το μότο και τα περιεχόμενα– εντάσσεται στο σώμα του βιβλίου και αποδίδεται στη συγγραφέα του. Σκοπός της επεξήγησης δεν είναι η καλύτερη προώθηση του βιβλίου ως αγοραστικού προϊόντος, όπως θα ήταν αν αναγραφόταν στο οπισθόφυλλο. Κάτι άλλο εξυπηρετεί εδώ. Κατ’ αρχάς λειτουργεί συμπεριληπτικά, καλωσορίζοντας τον αναγνώστη που ίσως αγνοεί τη σημασία της λέξης. Κλείνοντας το βιβλίο, ωστόσο, συνειδητοποιείς ότι ο τίτλος υπερβαίνει την κυριολεκτική σημασία του. Η Αγαθαγγελίδου, κλείνοντας το μάτι στον αναγνώστη, μετατοπίζει τελικά το βάρος απ’ ό,τι δηλώνεται ρητά σε ό,τι υπονοείται.
