Βασική αιτία πολεμικών συγκρούσεων, πολιτικών εκβιασμών, εξόντωσης πληθυσμών και γεωπολιτικής αστάθειας έχουν καταστεί τα ορυκτά καύσιμα. Σε αυτό το περιβάλλον κάθε εγκατάσταση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (ΑΠΕ) κινείται στην κατεύθυνση της βιώσιμης ενεργειακής μετάβασης, συμβάλλοντας στη διασφάλιση συνθήκων ειρήνης μεταξύ των κρατών.
Η ενέργεια, οι γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις και οι πόλεμοι, οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, η υποβάθμιση του φυσικού χώρου και της βιοποικιλότητας, συνθέτουν ενιαίο, αλληλοεξαρτώμενο πλαίσιο σχέσεων: η εξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντικό πρόβλημα, αλλά επενεργεί στην ασφάλεια των χωρών, στην πολιτική αυτονομία, στο κόστος ζωής και στις δυνατότητες ανάπτυξης. Οι ΑΠΕ παρουσιάζονται και ως μέσο απανθρακοποίησης της οικονομίας και ως δομικές συνιστώσες ενός διαφορετικού οικονομικού και κοινωνικού μοντέλου. Η μετάβαση σε αυτό το μοντέλο απαιτεί και προϋποθέτει ισχυρή πολιτική βούληση, επενδύσεις, συνεκτικές δημόσιες πολιτικές, δημοκρατική συμμετοχή των κοινοτήτων και αναπροσδιορισμό αυτής της ίδιας της έννοιας της ασφάλειας.
Η ενεργειακή εξάρτηση και ο πόλεμος
Τα ορυκτά καύσιμα είναι πόροι γύρω από τους οποίους διαμορφώνονται συσχετισμοί ισχύος, εκβιασμοί και πόλεμοι. Ο έλεγχος των κοιτασμάτων, των πετρελαϊκών εσόδων και των εμπορικών διαδρομών προσδίδει ισχύ σε κράτη που διαθέτουν τους πόρους, ενώ ταυτόχρονα τα εκθέτει σε σοβαρούς κινδύνους αποικιοκρατικών παρεμβάσεων (Βενεζουέλα, Ιράν κ.λπ.).
Η ενεργειακή εξάρτηση καθιστά ευάλωτες τις χώρες εισαγωγής: Μεγάλο μέρος των ενεργειακών αναγκών της Ελλάδας καλύπτεται από εισαγωγές: το 2024 η ενεργειακή εξάρτηση ήταν περίπου 77,7% (Eurostat), έναντι του 57% στην ΕΕ. Το ποσοστό αφορά το σύνολο της ενέργειας, όχι μόνο την ηλεκτρική ενέργεια. Η εξάρτηση συνδέεται κυρίως με το εισαγόμενο πετρέλαιο και φυσικό αέριο, ενώ η εγχώρια παραγωγή στηρίζεται στις ΑΠΕ και στον λιγνίτη.
Περισσότερη εγχώρια ηλεκτροπαραγωγή δεν σημαίνει αυτομάτως ενεργειακή ανεξαρτησία. Καθώς σημαντικό μέρος της ηλεκτροπαραγωγής χρησιμοποιεί φυσικό αέριο, η Ελλάδα μπορεί να εξάγει ηλεκτρισμό, αλλα ταυτόχρονα παραμένει εξαρτημένη από εισαγόμενα καύσιμα.
Η ανάπτυξη εγχώριων ΑΠΕ αντιμετωπίζει άμεσα την ενεργειακή εξάρτηση, συνιστά στρατηγική ενεργειακής ανθεκτικότητας παράλληλα με τη μείωση των εκπομπών.
Οι εγκαταστάσεις ΑΠΕ, πέρα από τη συμβολή τους στην απανθρακοποίηση, συμβάλλουν καθοριστικά στην ενεργειακή ανεξαρτησία και αναδεικνύονται, ταυτόχρονα, σε παράγοντα αποκλιμάκωσης των γεωπολιτικών ενεργειακών αντιπαραθέσεων.
Η κινηματική αντίσταση στους πολέμους δεν μπορεί να μη συμπεριλαμβάνει τη διεκδίκηση της ενεργειακής αυτονομίας και απεξάρτησης, η έλλειψη των οποιων συνιστά βασικό παράγοντα των πολέμων.
Η μαχητική διεκδίκηση της πράσινης μετάβασης, η εφαρμογή πολιτικών ενεργειακής απόδοσης (π.χ. κτιριακό απόθεμα), η υλοποίηση έργων εγκατάστασης ΑΠΕ με δημοκρατικό σχεδιασμό και ενεργή συμμετοχή των κατοίκων ενάντια σε ένα ενεργειακό σύστημα που βασίζεται σε ορυκτά καύσιμα, ρυπογόνο και καταστροφικό του κλίματος και παραγωγό πολέμων, χτίζει συμμαχίες και παγκόσμιες συνεργασίες που θεμελιώνουν βιώσιμες συνθήκες ειρηνικής συνύπαρξης.
Εγκαταστάσεις ΑΠΕ, το τοπίο και το περιβάλλον
Το φυσικό τοπίο δεν υπήρξε ποτέ αμετάβλητο, μετασχηματίστηκε μέσα από γεωργικές καλλιέργειες, υδραυλικά έργα, δρόμους, ορυχεία, σιδηροδρόμους και την εκβιομηχάνιση. Η επιδίωξη διατήρησής του χωρίς αλλαγές σημαίνει παραγνώριση αυτής της εξέλιξης. Η ενεργειακή μετάβαση αποτελεί μια νέα φάση μετασχηματισμού, όχι μια απόλυτη εξαίρεση. Τα φωτοβολταϊκά πάνελ και οι ανεμογεννήτριες δεν είναι περισσότερο ασύμβατα με το τοπίο από αντίστοιχες ενεργειακές υποδομές προηγούμενων εποχών (ορυχεία, διυλιστήρια, θερμοηλεκτρικοί σταθμοί κ.λπ.), που θεωρήθηκαν «φυσιολογικές» ή αναπόφευκτες παρεμβάσεις στο περιβάλλον, συνεπακόλουθο εκπολιτισμού και εξέλιξης.
Πυλώνες, αναμεταδότες, διυλιστήρια, βιομηχανικά κτίρια, θερμοκήπια και αυτοκινητόδρομοι έχουν μεταβάλει βαθιά το περιβάλλον, αλλά δεν προκαλούν την ίδια αντίθεση με τις αιολικές και τις φωτοβολταϊκές εγκαταστάσεις. Η διαφορετική αντιμετώπιση πιθανώς αφορά την πρόσληψη των άμεσων ορατών οφελών: θέσεις εργασίας, μετακινήσεις, παραγωγικότητα και πρόσβαση σε υπηρεσίες, που καθιστούν αποδεκτές ακόμη και πολύ παρεμβατικές αλλαγές. Οι ανανεώσιμες πηγές, αντίθετα, παράγουν ηλεκτρική ενέργεια που στον χρήστη φαίνεται ίδια με την προηγούμενη, των ορυκτων καυσίμων, γιατί το κλιματικό όφελος αφορά, κυρίως, την αποφυγή μελλοντικών ζημιών, και η βελτίωση δεν γίνεται αμέσα αντιληπτή. Αυτή η πρόσληψη ενισχύει τον κομφορμισμό και την αντίδραση στην αλλαγή.
Η προστασία του περιβαλλοντικού τοπίου οφείλει να λαμβάνει υπόψη τις επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης. Η αδιακρίτως παρεμπόδιση των ανανεώσιμων πηγών συμβάλλει στην καταστροφή ακριβώς εκείνων των χώρων που επιδιώκεται να προστατευτούν, εκθέτοντάς τους σε κινδύνους πυρκαγιών, ξηρασίας και πλημμυρών.
Η οικονομία των ΑΠΕ
Το 91 % των νέων σταθμών παραγωγής ανανεώσιμης ενέργειας που τέθηκαν σε λειτουργία το 2024 παρείχαν ηλεκτρική ενέργεια με χαμηλότερο κόστος από τις φθηνότερες εναλλακτικές λύσεις των ορυκτών καυσίμων. Τα φωτοβολταϊκά ήταν κατά μέσο όρο 41% φθηνότερα από τα λιγότερο ακριβά ορυκτά καύσιμα, ενώ οι χερσαίες αιολικές εγκαταστάσεις παρήγαγαν 53% φτηνότερη ενέργεια (μέσος όρος).
Όπως προκύπτει από την έκθεση του IRENA (Renewable power generation costs in 2024),[1] η προσθήκη 582 GW ανανεώσιμης ισχύος το 2024 οδήγησε σε σημαντική εξοικονόμηση κόστους, αποφεύγοντας τη χρήση ορυκτών καυσίμων αξίας περίπου 57 δισ. δολαρίων, ενώ η συνολική εγκατεστημένη ισχύς ΑΠΕ εξοικονόμησε 467 δισ. δολάρια.
Ο πίνακας που ακολουθεί αποτυπώνει τη μείωση του κόστους παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές τα τελευταία 15 χρόνια: Η χερσαία αιολική ενέργεια επιβεβαιώνεται ως η πλέον ανταγωνιστική τεχνολογία, με σταθμισμένο μέσο κόστος ενέργειας (LCOE) 0,034 $/kWh, ακολουθούμενη από τα φωτοβολταϊκά με 0,043 $/kWh και τα υδροηλεκτρικά με 0,057 $/kWh.
Από το 2010 έως το 2024 το συνολικό κόστος εγκατάστασης σταθμών (ΤΠΕ) μειώθηκε κατακόρυφα: για τα φωτοβολταϊκά ανήλθε στα 691 $/kW, για τα χερσαία αιολικά στα 1.041 $/kW και για τα υπεράκτια αιολικά στα 2.852 $/kW.
Οι προβλέψεις του IRENA δείχνουν περαιτέρω μειώσεις του κόστους: έως το 2026 τα φωτοβολταϊκά θα πέσουν κάτω από τα 600 $/kW παγκοσμίως (περίπου 500 $/kW στην Ασία), ενώ η χερσαία αιολική ενέργεια θα σταθεροποιηθεί μεταξύ 850 και 1.000 $/kW:
Η αποθήκευση ενέργειας σε μπαταρίες είναι απαραίτητη για την αντιμετώπιση της στοχαστικότητας απέναντι στις ΑΠΕ (αστάθμητη/μεταβλητή παραγωγή). Το κόστος των συστημάτων αποθήκευσης μπαταριών (BESS) έχει συρρικνωθεί κατά -93% από το 2010, φτάνοντας από τα 2.571$/kWh τα 192 $/kWh.
Αυτό ευνοεί την ανάπτυξη υβριδικών σταθμών (ηλιακή/αιολική με αποθήκευση), οι οποίοι είναι πλέον ανταγωνιστικοί στους σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής που λειτουργούν με φυσικό αέριο.
Η ενεργειακή μετάβαση δεν είναι απλώς μια περιβαλλοντική επιταγή: είναι και θέμα οικονομίας και ανταγωνιστικότητας.
Ο τομέας της καθαρής ενέργειας παρήγαγε το 2025 το 10% της αύξησης του παγκόσμιου ΑΕΠ. Σήμερα οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας απασχολούν περίπου 35 εκατ. εργαζομένους, ξεπερνώντας τις αντίστοιχες θέσεις εργασίας στον χώρο της βιομηχανίας των ορυκτων καυσίμων.
Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας μπορούν να εγγυηθούν στις χώρες αυτονομία και σταθερότητα έναντι γεωπολιτικών αναταράξεων, ενώ η χρήση ορυκτών καυσίμων, αντίθετα, τις εκθέτει σε γεωπολιτικές κρίσεις. Ωστόσο, τα ορυκτά καύσιμα συνεχίζουν να απολαμβάνουν κρατικές επιδοτήσεις εννέα φορές μεγαλύτερες από αυτές που χορηγούνται στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη το ακαταλόγιστο κόστος της κλιματικής καταστροφής.
Συμπέρασμα
Η συμβολή του φυσικού αερίου για ηλεκτροπαραγωγή (από το 11,2% το 2000 στο 40,3% το 2025) στην εκτίναξη των τιμών λιανικής της κιλοβατώρας, προϊόν ενός συστήματος άκρατης εμπορευματοποίησης της ενέργειας, βρίσκει την ελληνική κυβέρνηση εγκλωβισμένη στην εξυπηρέτηση ιδιωτικών ντόπιων και ξένων οικονομικών συμφερόντων.
Η επιχειρηθείσα απολιγνιτοποίηση την τελευταία δεκαετία (ποσοστό μείωσης της συμβολής του λιγνίτη στην ηλεκτροπαραγωγή από το 64,8% στο 4,7%) ανέδειξε το φυσικό αέριο ως καθοριστικό πρωταγωνιστή της πράσινης μετάβασης, αυξάνοντας την εξάρτησή της χώρας από το εξωτερικό, συνεχίζοντας τον δρόμο της ρυπαντικής πορείας (μία KWh από λιγνίτη παράγει 820gCO2e, από ΦΑ μεικτού κύκλου 490gCO2e).
Επιπρόσθετα, οι τιμές του ΦΑ είναι περισσότερο ευαίσθητες στις γεωπολιτικές ανακατατάξεις και στις πολεμικές συγκρούσεις. Στην τρίτη φάση του πολέμου στο Περσικό Κόλπο (17 Ιουνίου 2026-μεχρι σήμερα 5 Νοεμβρίου) οι τιμές του πετρελαίου brent αυξήθηκαν κατά 46%, ενώ του φυσικού αερίου ΕU κατά 107% (https://tradingeconomics.com/).
Η εμμονή στη διαρκώς αυξανόμενη χρήση του ΦΑ με τον σχεδιασμένο, προβληματικό κάθετο διάδρομο διακίνησης LNG από τη Ρεβυθούσα στα βόρεια σύνορα, σε συνδυασμό με τις νεοαποικιακές συμφωνίες εξορύξεων υδρογονανθράκων στο Ιόνιο και στη νότια Κρήτη, αυξάνει την εξάρτηση της χώρας, εκθέτοντάς τη σε πολεμικές αναμετρήσεις και γεωπολιτικούς κινδύνους εμπλοκής.
Η διαχείριση των ενεργειακών θεμάτων δεν επιδιώκει αποκλειστικά στην κάλυψη των αναγκών, εντάσσεται στην προσπάθεια αναζήτησης διεξόδου από ένα καταστροφικό πλέγμα εστιασμένο στα ορυκτά καύσιμα και σε ένα μοντέλο οικονομίας που εξωθεί τον πλανήτη στην υπέρβαση των ορίων βιωσιμότητάς του.
Οι ανανεώσιμες πήγες ενέργειας μπορούν να συμβάλουν στην αντιμετώπιση των κίνδυνων του επιθετικού καπιταλισμού των ορυκτων.
