Remi Noyon και Philippe Vion-Dury «Οι νέες ιδέες», μετάφραση: Βάλια Καϊμάκη, επιμέλεια: Άγγελος Μουταφίδης, εκδόσεις Πόλις, 2021
Πώς στεκόμαστε ατομικά και συλλογικά απέναντι στις προκλήσεις του σήμερα; Ποια είναι τα διακυβεύματα που βρίσκουμε και θα συνεχίσουμε να βρίσκουμε μπροστά μας ως κοινότητες; Γίνεται να δοθούν απαντήσεις στα διλήμματα του 21ου αιώνα εάν δεν είναι σε θέση η κοινωνία να αντιληφθεί, κατανοήσει και εξηγήσει ορισμένες βασικές έννοιες; Αυτές είναι μερικές μόνο από τις εισαγωγικές ερωτήσεις από τις οποίες εκκινεί –και τις οποίες προσπαθεί να φωτίσει– το βιβλίο των Ρεμί Νουαγιόν (Remi Noyon) και Φιλίπ Βιόν-Ντιρί (Philippe Vion–Dury) «Οι νέες ιδέες». Για να είμαστε ακριβείς, οι ερωτήσεις αυτές δεν διατυπώνονται όπως τις αποδώσαμε και δεν είναι οι μοναδικές στις οποίες «απαντάει» το βιβλίο, προτιμήσαμε ωστόσο να συμπυκνώσουμε ορισμένες από τις ερευνητικές ανησυχίες των συγγραφέων ώστε να δοθεί το αφετηριακό τους στίγμα.
Από τις πρώτες κιόλας σελίδες του βιβλίου είναι εμφανές ότι έχουμε να κάνουμε με μια σύγχρονη μελέτη υπό την έννοια πως οι όροι, τα θεματικά πλαίσια, οι πολιτικές αναφορές, οι ιδεολογικοί άξονες κ.λπ. στους οποίους αναφέρονται οι συγγραφείς είναι επίκαιροι, είναι όπως φανερώνει και ο υπότιτλος του βιβλίου –για να κατανοήσουμε τον 21ο αιώνα: έννοιες του σήμερα. Οι νέες ιδέες που απασχολούν τους συγγραφείς είναι εν συνόλω δέκα και ανάμεσα τους συναντάμε το βασικό εγγυημένο εισόδημα, τα κοινά, τις «νέες εκφάνσεις» της δημοκρατίας κ.ά.
Γιατί είναι όμως σημαντικό να ασχοληθεί κάποιος με τους υπό εξέταση στο βιβλίο όρους;
Έννοιες όπως τα κοινά, η διακυβέρνηση, η αποανάπτυξη –καθώς και οι υπόλοιπες έννοιες με τις οποίες καταπιάνονται οι συγγραφείς– ολοένα και περισσότερο κερδίζουν χώρο στη δημόσια σφαίρα, στον πολιτικό χάρτη αλλά και στην επιστημονική/ακαδημαϊκή κοινότητα. Με λίγα λόγια, οι θεματικές αυτές μας απασχόλησαν, μας απασχολούν και θα μας απασχολήσουν έτι περαιτέρω στο μέλλον. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η έννοια του βασικού εγγυημένου εισοδήματος, μια έννοια που πλέον αποκτά πρωταρχική θέση στις διεκδικήσεις μέρους του αριστερού, σοσιαλδημοκρατικού και ανταγωνιστικού μετώπου, ενώ –όπως είναι λογικό– παρατηρείται και μια ζωηρή βιβλιογραφική ανάπτυξη γύρω από τη θεματική (βλ. μεταξύ άλλων: Rhilippe Van Parijs – Yannick Vanderborght, «Βασικό εισόδημα για όλους», μτφ. Γ. Χρηστίδης, επιμ. Γ. Μπαλαμπανίδης, εκδόσεις Πόλις).
Σύγχρονη κοινωνικοπολιτική μελέτη με σαφείς στόχους
Ένα βασικό κοινό χαρακτηριστικό που εντοπίζεται σε σύσσωμες τις νέες ιδέες σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό είναι η χρονική τους διάσταση. Όλες οι θεματικές/έννοιες που αναλύονται στο βιβλίο ναι μεν τοποθετούνται στο σημερινό κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι: η ανάπτυξη των εννοιών και οι προκλήσεις που πηγάζουν σχετικά με αυτές ανάγονται στο τώρα, ωστόσο… έρχονται από μακριά. Όπως ακριβώς η ιδέα ενός ελάχιστου-βασικού εγγυημένου εισοδήματος δεν γεννήθηκε τον 21ο αιώνα, έτσι και ο βιγκανισμός ή/και ο λαϊκισμός έχουν τις απαρχές τους αρκετές δεκαετίες νωρίτερα.
Κατά την άποψη μας οι τρεις βασικοί στόχοι του εγχειριδιακής δομής βιβλίου είναι: η ανάλυση των εννοιών, η περιγραφή των επιμέρους ρευμάτων που υπάρχουν εντός τους και η παρουσίαση της κριτικής που γίνεται στις νέες ιδέες. Βασική προϋπόθεση για να επιτευχθούν οι παραπάνω στόχοι είναι να απαλειφθούν εξ αρχής οι όποιες παρανοήσεις υπάρχουν αναφορικά με τους εξεταζόμενους όρους. Και, κακά τα ψέματα, υπάρχουν πολλές τέτοιες παρανοήσεις, λόγω και της «ρευστότητας» των εννοιών. Αυτό συμβαίνει ακριβώς λόγω του πολυπρισματικού και ενίοτε ετερόκλητου αφηγήματος που προσδίδεται σε μια έννοια όπως ο φεμινισμός, ο διαμοιρασμός, τα κοινά κ.λπ.
Είτε μιλάμε για τον λαϊκισμό είτε για την αποανάπτυξη (όπως και τις υπόλοιπες έννοιες), θα πρέπει να δεχθούμε πως αιτιολογημένα μπορούν να χαρακτηριστούν «ρευστές» ως έννοιες. Με άλλα λόγια, τέτοιες έννοιες είναι δυνατό να οριστούν/πλαισιωθούν διαφορετικά, αναλόγως με την οπτική γωνία που θα προσεγγισθούν, τα πολιτικά προτάγματα μέσα στα οποία θα ενταχθούν, τον τόπο (κοινωνία, κρατική οντότητα κ.ά) και τον χρόνο (αλλιώς προσλαμβανόταν η «πράσινη ανάπτυξη» στη δεκαετία του ’90 λ.χ. αλλιώς τώρα, με τα σημερινά δεδομένα). Η ρευστότητα αυτή ενδεχομένως να φοβίζει κάποιον στο να προσεγγίσει τους όρους, ωστόσο, αποδεικνύει ταυτόχρονα πως οι συγκεκριμένες έννοιες διαθέτουν αξιοσημείωτη δυναμική, ότι βρίσκονται εν κινήσει και, τέλος, πως νομοτελειακά θα μας απασχολήσουν.
Πρέπει να τονιστεί πως εκτός των αποκλίσεων/διαφοροποιήσεων γύρω από μια έννοια, υπάρχουν και οι συνθέσεις/προσαρμογές/αλληλεπιδράσεις. Θα μείνουμε και πάλι στο οικολογικό, την αποανάπτυξη και τη συσχέτιση περιβάλλοντος και οικονομίας-ανάπτυξης. Το διακύβευμα της ολικής οικολογικής/περιβαλλοντολογικής καταστροφής καταφέρνει να ενώσει ή έστω να φέρει κοντά ετερόκλητους κόσμους, ακόμα και διαφορετικών εποχών: π.χ. οι σύγχρονοι οπαδοί της αποανάπτυξης οι οποίοι τάσσονται ενάντια στη χρήση του ΑΕΠ ως μοναδικού στοιχείου/δείκτη ανάπτυξης, θα συμφωνήσουν με τον Bob Kennedy και τη δήλωση που έκανε ήδη το 1968 πως: «το ΑΕΠ μετράει τα πάντα, εκτός από ό,τι κάνει τη ζωή αξιοβίωτη» (σελ. 219). Οφείλουμε λοιπόν να αναγνωρίσουμε πως οι συγγραφείς, μεταξύ άλλων «επιτυχών στόχων», καταφέρνουν μέσω της σφαιρικής σκιαγράφησης του κάθε όρου, να αναδείξουν όχι μόνο τις διαφορές αλλά και τα κοινά σημεία των εκάστοτε προσεγγίσεων.
Αφετηρία συζητήσεων, σκοπός η δράση
Ακούγοντας και διαβάζοντας κάποιος πως σε μερικές εκατοντάδες σελίδες αναλύονται δέκα σημαντικές, ρευστές και συνεχώς εμπλουτιζόμενες έννοιες, ίσως αισθανθεί έναν φόβο σχετικά με το αν αυτό γίνεται με τρόπο κατανοητό και με την παράθεση όλων –ή των περισσότερων ει δυνατόν– πληροφοριών για τις έννοιες. Σε μια στιγμή –ίσως υπερβολικής– ειλικρίνειας οι συγγραφείς αναφέρουν πως: «τελειώνοντας τούτη τη θεωρητική περιδιάβαση, ο αναγνώστης ίσως και να αισθάνεται έναν ελαφρύ ίλιγγο» (σελ. 275), λόγω της εκτεταμένης πληροφόρησης και ανάλυσης. Θεωρούμε πως η ανησυχία τους αυτή, ενώ έχει βάση, μάλλον θα πρέπει να περάσει σε δεύτερη μοίρα από τη στιγμή που έστω σε πρωταρχικό στάδιο, ο αναγνώστης ολοκληρώνοντας το βιβλίο όχι μόνο θα γνωρίζει χρηστικές πληροφορίες γύρω από την ουμπεροποίηση, τον διανθρωπισμό κ.ο.κ, αλλά θα έχει και τα εχέγγυα –μέσω της προτεινόμενης βιβλιογραφίας– να ασχοληθεί επισταμένα με τα ζητήματα αυτά.
Αν το πρώτο βήμα για να λυθεί ένα κοινωνικής φύσεως ζήτημα είναι η αναγνώριση του, τότε οι Νέες ιδέες μπορεί να λεχθεί πως μας βοηθάνε σημαντικά. Τα επόμενα βήματα, όπως πάντα, είναι θέμα κοινωνικού και πολιτικού προτάγματος.
