Της Σοφίας Βιδάλη
Ενώ όλος ο κόσμος στη κυριολεξία έχει στραμμένο το ενδιαφέρον του στο «ελληνικό ζήτημα», αποκαλύπτονται άλλα γεγονότα, που συνδέονται ευθέως ή εμμέσως ή οριακά με το «ελληνικό ζήτημα». Η εξέτασή τους αποκαλύπτει και μερικούς από τους παράγοντες, που τα προηγούμενα χρόνια κυριάρχησαν στην κοινωνική και πολιτική ζωή, δημιούργησαν πρότυπα κοινωνικής και πολιτικής πρακτικής και συμπεριφοράς, χρησιμοποιήθηκαν ποικιλοτρόπως μέσω των ΜΜΕ για να δείξουν την ικανότητα, την επιτυχία, την ανάπτυξη ή την ανικανότητα, την αποτυχία ή την υποανάπτυξη.
Για να μην μακρηγορώ, έχει ενδιαφέρον αυτόν τον καιρό, που όλοι ασχολούμαστε με το χρέος και την κρίση, ότι εθνικές, αλλοδαπές και διεθνείς αρχές από τη μία, η επιτροπή της Βουλής για το χρέος από την άλλη, φέρνουν στο φως της δημοσιότητας λεπτομέρειες υποθέσεων που, εάν αποδειχθεί ότι αληθεύουν τα στοιχεία και οι καταθέσεις, εντάσσονται στο χώρο του κρατικά οργανωμένου εγκλήματος: είτε με τη μορφή οικονομικού εγκλήματος είτε με μορφή του κρατικού εταιρικού εγκλήματος, χωρίς να λείπουν ορισμένες πτυχές κάποιων υποθέσεων, που αγγίζουν ή διαπλέκονται ευθέως με τον εγκληματικό υπόκοσμο και τη δράση του.
Αναφέρομαι φυσικά στις υποθέσεις που στο δημόσιο λόγο χαρακτηρίστηκαν – ως συνήθως- ως «σκάνδαλα» και που η ποινική τους διάσταση βρίσκεται στο στάδιο της διερεύνησης ή δεν υπάρχει ακόμα: Δηλαδή σε άσχετες (ποινικά) μεταξύ τους υποθέσεις, όπως το σκάνδαλο της FIFA, τα στημένα παιχνίδια στην Ελλάδα και οι εξελίξεις που «τρέχουν», η διερεύνηση του επαχθούς χαρακτήρα του ελληνικού χρέους.
Υπό την ανοχή αρμόδιων αρχών και φορέων
Να εξηγήσω, ότι η προσέγγισή μου αυτή δεν αντιστοιχεί απαραίτητα σε κάποιους ποινικούς χαρακτηρισμούς, αλλά βασίζεται σε καθαρά θεωρητικές κατηγορίες της Εγκληματολογίας που δεν δεσμεύονται από τον ποινικό νόμο. Βέβαια, όλες αυτές οι υποθέσεις δεν συνδέονται επιχειρησιακά μεταξύ τους, αλλά ουσιαστικά ως προς τα ποιοτικά χαρακτηριστικά και τη μορφολογία τους. Δηλαδή, η απαρχή κάθε μιας πάει αρκετά πίσω στο χρόνο· η εμβέλεια δράσης των εμπλεκομένων δεν περιορίζεται σε ένα συγκεκριμένο τόπο, αλλά αναπτύχθηκε μέσα από διεθνικές, διατοπικές ή διεθνείς ή και παγκόσμιες (κατά περίπτωση διασυνδέσεις)· το βασικό κοινό διακύβευμα για τους εμπλεκόμενους, εκτός από την εξουσία και το κέρδος, αφορά την επικράτηση και διασφάλιση συγκεκριμένου τύπου οικονομικών σχέσεων, δηλαδή, της ελεύθερης αγοράς. Στο πλαίσιο αυτό, το πεδίο –κλειδί όλων αυτών είναι η σχέση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα (ανεξάρτητα εάν πρόκειται για εταιρείες, στοιχήματα, τράπεζες): σχέση η οποία διαμορφώθηκε τις τελευταίες δεκαετίες μέσα από την προνομιακή «μεταχείριση» του τελευταίου από εθνικές και διεθνείς αρχές, με όρους «αρχηγού κράτους».
Αλλά δεν είναι μόνον αυτά: Οι δράστες ή φερόμενοι ως δράστες των συγκεκριμένων εγκλημάτων ή παραβάσεων είναι άνθρωποι των ανώτερων κοινωνικών στρωμάτων, ιδιαίτερα εύποροι κατά κανόνα, με κύρος, εξουσία, εξειδικευμένες γνώσεις κατά περίπτωση, που όταν χρειάζεται εμπλέκουν και ομάδες ατόμων της μικρής γραφειοκρατίας, του υποκόσμου για να κάνουν τη «βρώμικη» δουλειά, αλλά και μαζικά ομάδες πληθυσμού (στην περίπτωση του ποδοσφαίρου), οι οποίες λειτουργούν ως στρατός στήριξης.
Τυπικό γνώρισμα όλων αυτών των υποθέσεων είναι ότι αναπτύσσονται στη βάση μιας ανοχής, αδυναμίας ή απροθυμίας των αρμοδίων αρχών και φορέων να ενεργήσουν ελεγκτικά, προληπτικά, κατασταλτικά.
Χαρακτηριστική τους συνέπεια είναι ότι η κοινωνική βλάβη που προκαλούν, δεν περιορίζεται χρονικά και ποιοτικά, επειδή οι πρωτογενείς και δευτερογενείς τους συνέπειές (οικονομικές, πολιτικές, κοινωνικές) έχουν απροσδιόριστη εμβέλεια, τοπικά και χρονικά. Στην περίπτωση του χρέους, π.χ. είναι ανυπολόγιστες οι ζημιές για την ελληνική κοινωνία και την οικονομία και δύσκολα μπορεί να «μετρηθούν» επί της ουσίας και με ακρίβεια. Το βασικό είναι, ότι πρόκειται, όπως φαίνεται και υπό τον όρο ότι θα προκύψουν ποινικά αξιοποιήσιμα στοιχεία, για μια υπόθεση και με τυπικά ποινικές διαστάσεις σε βάρος του ελληνικού κράτους.
Στην περίπτωση του ποδοσφαίρου, των στημένων παιχνιδιών κλπ., να θυμίσουμε εδώ, ότι το σύστημα αυτό είναι λάθος να το προσεγγίζει κάποιος με όρους αθλητικού ιδεώδους.
Εγκλήματα εξωραϊσμένα σε «σκάνδαλα»
Η πραγματικότητα είναι ότι το ποδόσφαιρο ως επαγγελματική – εμπορική κατηγορία, αποτελεί μια ελεύθερη οικονομία, ουσιαστικά ανεξέλεγκτη και αρρύθμιστη, που ανταγωνίζεται και την ιδέα του αθλητισμού και την ιδέα του κράτους. Διαμόρφωσε πρότυπα ζωής, εργαζόμενους – εμπόρευμα· έθισε στην ιδέα ότι τα κέρδη δεν έχουν όριο και ταυτόχρονα, καλλιέργησε ένα προσωπείο αθωότητας και ψυχαγωγίας, δημιούργησε ολόκληρους «στρατούς» φανατικών, που θα πέθαιναν για τον «πρόεδρο» την ομάδα, τη φανέλα: μια λούμπεν ιδεολογία ενός εύκολα χειραγωγήσιμου πλήθους, που συχνά απαξιώνει την πολιτική ως «κακό». Το ποδόσφαιρο, λοιπόν, όπως είναι σήμερα, είναι ένα εργαλείο άτυπου κοινωνικού ελέγχου νέων ανδρών υπό τον έλεγχο του μεγάλου συνήθως κεφαλαίου. Είναι ένα εργαλείο ιδεολογικής και όχι μόνον ηγεμονίας για την καθημερινότητα.
Το πιο σοβαρό, όμως, σε τέτοιες περιπτώσεις είναι, ότι ενώ πρόκειται ουσιαστικά για εγκληματικές υποθέσεις, η εμπλοκή σε αυτές μεγάλων οικονομιών ή επιχειρήσεων, ιδιωτικών ή δημόσιων, συμβάλλει ώστε, οι δράστες τους να μην στιγματίζονται κοινωνικά (όπως π.χ ο ληστής – εξαρτημένος), οι ίδιες οι υποθέσεις να μην αποτελούν πάντοτε αντικείμενο του ποινικού δικαίου. Αντίθετα, συχνά αντιμετωπίζονται ως μέρος των αστικών διαφορών ή διακρατικών συμβατικών σχέσεων. Τέλος, οι ίδιες οι υποθέσεις στο δημόσιο λόγο δεν χαρακτηρίζονται ως εγκλήματα, αλλά εξωραΐζεται ο δημόσιος χαρακτηρισμός τους με παραπλανητικές ονομασίες, όπως σκάνδαλα, επαχθές χρέος κλπ: προφανώς κατάλοιπα εποχών, όταν θεωρείτο ότι η αστική τάξη το κράτος και οι καθώς πρέπει πολίτες δεν εγκληματούν, χρήσιμο εξάλλου για να ξεχαστούν όλα γρήγορα…
Τα όρια νομιμότητας και παρανομίας
Και ποια ποινή θα ήταν ανάλογη με το εύρος της βλάβης που προκαλούν τέτοιες υποθέσεις; Προφανώς το σωφρονιστικό σύστημα δεν έχει φτιαχτεί γι’ αυτόν τον κόσμο, ούτε θα πίστευε κάποιος ότι πρόκειται για «ατύχημα», λάθος πολιτικές κλπ, ώστε οι ποινές να επιτρέψουν, να ανανήψουν οι δράστες: εξάλλου οι δράστες (πολιτικοί, επιχειρηματίες, τραπεζίτες) είναι «αναλώσιμοι», καθώς είναι η Εταιρεία που προστατεύεται όχι ο εταίρος.
Τέτοιες υποθέσεις μάς δείχνουν όχι μόνον τα όρια μεταξύ νομιμότητας και παρανομίας και τη συμβιωτική τους σχέση, όχι μόνον τα όρια του πολιτικού μας συστήματος, αλλά και του ποινικού, όπως και της αστυνομίας και την ανεπάρκειά τους, να ρυθμίσουν τις σχέσεις μέσα στο Κεφάλαιο. Στις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα φαίνεται ότι ο Διαφωτισμός όχι μόνον δεν «νιώθει καλά», αλλά ότι σε συνθήκες καταστροφικού καπιταλισμού αδρανοποιείται διαταξικά. Προκύπτει, έτσι, η ανάγκη να «εφευρεθεί» κάτι άλλο, πέρα από τα γνωστά που διέπουν ποινικά τη σχέση νομιμότητας και παρανομίας: κάτι που να «εκπαιδεύει» την εξουσία (την όποια εξουσία) να αυτοπεριορίζεται. Κάτι πέρα από το γνωστό κοινωνικό συμβόλαιο και την επανάσταση, κάτι που θα οδηγήσει σε νέους κανόνες, που θα ξαναθέτουν την ανθρώπινη ζωή στο επίκεντρο. Προς αυτήν την κατεύθυνση πρέπει να εργαστούμε.
* Η Σ. Βιδάλη είναι καθηγήτρια Εγκληματολογίας και Αντεγκληματικής Πολιτικής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.
