Πάντα θα είναι άβολη και οδυνηρή η θέση μας όταν πρόκειται να αναφερθούμε στο θέμα των γυναικοκτονιών, γιατί με μια προσέγγιση «αγωνιστικού πένθους» όπως μας έχει μάθει η Α. Αθανασίου, πενθούμε κάθε φορά άλλη μια γυναίκα/θηλυκότητα – που ζούσε δίπλα μας, έχασε τη ζωή της από το χέρι ενός κακοποιητή-συντρόφου άνδρα, μιας βίαιης αρρενωπότητας. Δεν πενθούμε για να μνημονεύουμε μόνο αλλά και για να αντιστεκόμαστε, να εξεγειρόμαστε, να διεκδικούμε.
Για να πάψει να μας κινητοποιεί ή να μας απασχολεί με αφορμή κάθε νέα γυναικοκτονία, πρέπει να εμβαθύνουμε στις εμπεδωμένες πατριαρχικές δομές εξουσίας μέσα στις οποίες ριζώνουν και επιτελούνται οι πατριαρχικές ηγεμονικές αρρενωπότητες πάνω στη γυναικεία/θηλυκή ενσώματη κοινωνική ζωή και στις ιδιοκτησιακού χαρακτήρα σχέσεις. Για να κατανοήσουμε τις γυναικοκτονίες –ως φαινόμενο και ως όρο– θα πρέπει να τις δούμε και να τις τοποθετήσουμε στα διαφορετικά ιστορικά, πολιτικά, πολιτισμικά κ.ά. συμφραζόμενα και στις διαφοροποιημένες γεωγραφίες τους. Να εξετάσουμε τις διαφορετικές εννοιολογήσεις και τις συνέπειές τους στην έρευνα του φαινομένου, στη συλλογή και ανάλυση των δεδομένων, στις μεθοδολογίες, στις πηγές και μορφές πληροφόρησης ή αποσιώπησης, που συνιστούν τον καμβά πάνω στον οποίο δομείται το (α)κατανοητό της γυναικοκτονίας και της έμφυλης βίας.
Ορατότητα
Η γυναικοκτονία συνιστά ένα περίπλοκο κοινωνικό φαινόμενο που απαιτεί πολυπρισματική κατανόηση και αντιμετώπιση που να περιλαμβάνει τις ευρέως διαδομένες προσλήψεις, τη δημόσια ευαισθητοποίηση, τη χάραξη πολιτικών και την άσκησης πολιτικής. Αυτό σημαίνει την επιτακτικότητα να αναλάβουμε την ευθύνη μας ως ανθρώπινη/πολιτική κοινότητα, να αντιμετωπίσουμε την έμφυλη βία, με ακραία έκφανσή της τη γυναικοκτονία. Ιδιαίτερα στην παρούσα φάση με την άνοδο της alt right κανονικοποίησης του σεξισμού, του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας στη δημόσια σφαίρα, είναι επιτακτική η επιμονή στην πολιτική σημασία τού να λέγονται και να ακούγονται οι ιστορίες της διαθεματικής έμφυλης βίας, κυρίως οι πιο αποσιωπημένες από αυτές.
Η γλώσσα και το περιεχόμενο του λόγου, εξαρτώνται από συγκεκριμένα χαρακτηριστικά της ταυτότητας των ομιλητών/τριών (κοινωνική θέση, φύλο, εθνότητα, φυλή, κ.λπ.), τα οποία καθορίζουν την πρόσβαση που μπορούν ή δεν μπορούν να έχουν στην επίσημη, αποδεκτή, έγκυρη και θεσμική γλώσσα. Συνεπώς, ο εντοπισμός των πρακτικών αποσιώπησης είναι ένα κρίσιμο και δύσκολο πολιτικό εγχείρημα, το οποίο ωστόσο μπορεί να μας βοηθήσει να προσδιορίσουμε τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους, αφενός, τα μέλη των καταπιεσμένων ομάδων ωθούνται στη σιωπή ως προς τις μαρτυρίες τους και, αφετέρου, σχετικά με τους ηθικούς αυτουργούς της έμφυλης βίας: φυσικά πρόσωπα που συγκαλύπτουν στο εργασιακό, στο οικογενειακό, στο φιλικό, ή στο μαθησιακό περιβάλλον, που προσφέρει στον θύτη κατανόηση, προστασία και ανοχή, αν όχι φροντίδα, επιβράβευση και προνόμιο.
Το εύρος των μορφών, των συμφραζομένων όπου επιτελείται, η επιμονή της ανάδυσής του στον δημόσιο χώρο ως κοινότοπη γνώση, μεταξύ άλλων εγκλωβίζει τη φαντασία μας και περιορίζει την πρόσληψη μας στο σύστημα δίωξης – καταδίκης ως τη μοναδική απάντηση και λύση που διαθέτουμε.
Θα χρειαστεί να στρέψουμε την προσοχή μας, για παράδειγμα, στην έννοια της αργής βίας (slow violence), η οποία αναφέρεται σε μορφές βίας που ξεδιπλώνονται αόρατα και σταδιακά, που διασκορπίζονται στον χρόνο (Povinelli 2014), τα quasi-events (οιονεί γεγονότα) που καταγράφουν μορφές βίας που κατασκευάζονται πάνω σε μηχανισμούς αναβολής, φθοράς και συσσώρευσης. Γεγονότα σιωπηρής τραυματικής έντασης, συνηθισμένα και συχνά οριακά, χωρίς άμεση ορατότητα, η οποία ξεδιπλώνεται σε μια μη-γραμμική χρονικότητα, αφού αρχίζει και σταματά, επιστρέφει και διπλασιάζεται. Η βία, άλλωστε, δεν είναι πάντα ένα γεγονός εκρηκτικό και θεαματικό. Η αργή βία οικοδομείται με αυξητικό τρόπο και περιλαμβάνει χειριστικότητες τόσο κανονικοποιημένες, ώστε να καθίσταται δύσκολη η αναγνώρισή τους ή η αντίδραση σε αυτές χωρίς να είναι άμεσα ορατές, εξ ου και τα κοινωνικοπολιτικά και μιντιακά αφηγήματα που αφορούν τη ζωή των θυμάτων τείνουν να αορατοποιούν ακόμα περισσότερο τη βία που τους ασκείται.
Ανάγκη διαθεματικής φεμινιστικής και εγκληματολογικής έρευνας
Στη διασταύρωση εξουσίας, φύλου και έμφυλης βίας που δημιουργούν συγκεκριμένες έμφυλες πραγματικότητες και μοτίβα έμφυλης βίας, είναι ένα πεδίο που πρέπει να στραφούν με επινοητικότητα οι προσπάθειες της διαθεματικής φεμινιστικής και εγκληματολογικής έρευνας. Χρειάζεται να ορίσουμε τη γυναικοκτονία διαθεματικά, ώστε να συμπεριλάβουμε τις ρατσιστικές δολοφονίες μαύρων γυναικών από λευκούς άνδρες, τις ομοφοβικές/τρανσφοβικές δολοφονίες από ετεροφυλόφιλους άνδρες, τους θανάτους προσφυγισσών ανηλίκων κοριτσιών στο πλαίσιο εξαναγκαστικών γάμων και εγκατάλειψης, τις ηλικιωμένες γυναίκες θύματα, που δεν αποτυπώνονται στις στατιστικές, παραβλέπονται από την αστυνομία και τις αρμόδιες αρχές, αποκλείονται από δομές και υπηρεσίες φροντίδας και αφήνονται εκτεθειμένες σε διακινδύνευση σε μακροχρόνιες συνήθως κακοποιητικές σχέσεις.
Η αναγνώριση του όρου γυναικοκτονία στη νομοθεσία, μεταξύ άλλων, συμβάλλει στην ορατότητα του φαινομένου παρότι δεν μπορεί να θεωρηθεί ο τελικός ή ο μοναδικός σκοπός.
Άλλωστε, ας μην ξεχνάμε ότι οι έμφυλες σχέσεις εξουσίας διαπερνούν και οργανώνουν το εσωτερικό των ίδιων των θεσμών που καλούνται να παρέχουν προστασία και ασφάλεια. Για να αναφερθούν μόνο μερικά παραδείγματα από την εμπειρία του Κέντρου Διοτίμα στο πεδίο υποστήριξης επιζωσών/ώντων έμφυλης βίας: δεν είναι λίγες οι φορές που γυναίκες έχουν αποτραπεί από το να καταγγείλουν αδικήματα του ν. 3500/2006, παρότι αυτά διώκονται αυτεπαγγέλτως, όπως μαρτυρούν στοιχεία για περιπτώσεις γυναικοτονίας όπου τα θύματα είχαν καταγγείλει το θύτη τους. Ο χρόνος αναμονής και η αβεβαιότητα (έως και 8 μήνες για την κύρια διαδικασία και περίπου 1 μήνα για τα ασφαλιστικά μέτρα) συνιστούν σοβαρό κίνδυνο για την ασφάλειά τους. Ιδιαίτερα προβληματικό είναι το γεγονός ότι, στην πράξη, στις περιπτώσεις της ενδοσυντροφικής βίας οι γυναίκες και ταπαιδιά τους είναι εκείνοι/ες που αναγκάζονται να απομακρυνθούν από το σπίτι τους – αντί να παραμείνουν ασφαλείς στον χώρο τους. Η σύνδεση της προστασίας με «χώρους» και όχι με «πρόσωπα» –όπως επισημαίνει η GREVIO– δημιουργεί κρίσιμα κενά διασφάλισης προστασίας. Οι αστικές διαδικασίες στην Ελλάδα συνεπάγονται δικαστικά έξοδα και αμοιβές δικηγόρου που αποθαρρύνει πολλά θύματα (τα πιο φτωχά) από την προσφυγή σε αστικά μέτρα. Για το 2020, εντολές προστασίας εκδόθηκαν μόλις για το περίπου 1% των διωκόμενων δραστών ενδοοικογενειακής βίας. Εξίσου κρίσιμο είναι το γεγονός ότι οι εντολές προστασίας παραβιάζονται συχνά, ενώ δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για τον αριθμό και το είδος κυρώσεων που επιβάλλονται για τέτοιες παραβιάσεις.
Σύμφωνα με τα παραπάνω, ο προσδιορισμός των παραγόντων κινδύνου και των διαδρομών της βίας μπορούν να συμβάλλουν αποφασιστικά στον σχεδιασμό αποτελεσματικών μέτρων πρόληψης. Με αυτή τη λογική και υπό το πρίσμα των γυναικοκτονιών που εξακολουθούν εξοργιστικά να συμβαίνουν, πάνω από μία κάθε μήνα στην Ελλάδα, πρέπει να ασκηθεί πίεση για να αξιοποιηθούν οι δυνατότητες που το θεσμικό πλαίσιο δημιουργεί (Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης Ν. 4531/2018), δίνοντας έμφαση στα μέσα πρόληψης και αντιμετώπισης της διαθεματικής έμφυλης/σεξιστικής βίας. Ένα από τα προβλήματα στην κατεύθυνση αυτή παραμένει η ανεπαρκής καταγραφή και παρακολούθηση ποσοτικών και ποιοτικών δεδομένων (ποσοστά, τάσεις, αιτίες, κίνητρα) από τις αρμόδιες αρχές, που δεν παρέχουν στέρεη βάση για στοχευμένες, διαφοροποιημένες πολιτικές πρόληψης, απόκρισης και υποστήριξης, ούτε για συγκρίσεις στον χρόνο και ανά περιοχή/χώρα.
Κριτικές αιχμές για το νομοθετικό πλαίσιο
Στο ελληνικό δίκαιο, το έγκλημα της ανθρωποκτονίας αντιμετωπίζεται ως «ουδέτερο ως προς το φύλο». Η ανθρωποκτονία από πρόθεση τιμωρείται με ισόβια κάθειρξη. Στην πράξη, ωστόσο, η ποινή συχνά μειώνεται λόγω ελαφρυντικών που αναγνωρίζει το δικαστήριο. Ως προς την πρόταση για νομική καθιέρωση του όρου «γυναικοκτονία», οι αντιρρήσεις συνοψίζονται ως εξής: Οι αρνητές παραδέχονται ότι ο όρος έχει θέση στην καθημερινή γλώσσα και στην εγκληματολογία. Ωστόσο, υποστηρίζουν ότι ο Ποινικός Κώδικας δεν είναι λεξικό. Κατά την άποψή τους, η ποινική ορολογία οφείλει να είναι όσο το δυνατόν απλούστερη, με τους όρους «άνθρωπος»/«ανθρωποκτονία» να επαρκούν για κάθε περίπτωση, ενώ οποιαδήποτε διαφοροποίηση θα οδηγούσε σε διακριτική μεταχείριση, άρα, ενδεχομένως, σε άδικη ποινή ή ακόμα και αθώωση. Περαιτέρω, υποστηρίζουν –λανθασμένα– ότι οι φεμινιστικές/νομικές διεκδικήσεις αποσκοπούν σε βαρύτερες ποινές, τη στιγμή που η ανθρωποκτονία από πρόθεση τιμωρείται ήδη με ισόβια. Και τα δύο αυτά επιχειρήματα είναι ανυπόστατα. Ονομάζοντας τη δολοφονία μιας γυναίκας επειδή είναι γυναίκα ως «γυναικοκτονία» δεν επιδιώκεται η αυστηροποίηση της ποινής, αλλά η ανάδειξη των δομικών στοιχείων της βίας: της ανισορροπίας ισχύος, του έμφυλου κινήτρου και του συνεχούς της κακοποίησης. Στοιχεία τα οποία μπορούν να συμβάλουν, αφενός, στην επιβολή μιας αναλογικής και όχι βαρύτερης ποινής από το δικαστήριο και, αφετέρου, στη διαμόρφωση αποτελεσματικών δημόσιων πολιτικών πρόληψης από το κράτος.
Τελικά, ο όρος «γυναικοκτονία» δεν είναι νεολογισμός, είναι ένα πεδίο κοινωνικοπολιτικής και μετασχηματιστικής δυναμικής που αμφισβητεί την πατριαρχική δομή των κοινωνιών μας. Με τον πρόσφατο νόμο (Ν. 5172/2025), υιοθετείται η ποινική καταστολή και η αυστηροποίηση ποινών ως ο κύριος —αν όχι αποκλειστικός— μηχανισμός προστασίας των θυμάτων έμφυλης βίας. Ο νόμος χαρακτηρίζεται από τιμωρητική λογική και οφείλουμε να είμαστε πολύ κριτικές/οί απέναντι στον ποινικό λαϊκισμό και από τη μεριά του κέντρου Διοτίμα δεν προσβλέπουμε σε ένα τιμωρητικό ποινικό σύστημα δικαιοσύνης, αλλά σε μια μετασχηματιστική δικαιοσύνη.
Σε αντίθεση με την κοινότοπη εξατομικευτική προσέγγιση, οι ζωές και οι ιστορίες των θυμάτων συναπαρτίζουν ένα θανατηφόρο μικρο-σύμπαν θεσμικής αμέλειας, κρατικής αδιαφορίας, οικονομικής/κοινωνικής επισφάλειας, πολιτισμικού περιθωρίου. Είναι χάρη στους αγώνες και τη δημοσιότητα που δίνουν καθημερινά οι συγγενείς των θυμάτων, μαζί με φεμινιστικές και ΛΟΑΤΚΙ+ κινητοποιήσεις όπως για τον Ζακ Κωστόπουλο/Zackie Oh, όπου η γυναικοκτονία απέκτησε μεγαλύτερη ορατότητα και σε διαθεματική προοπτική.
Απέναντι στην πρωτοφανή επίθεση στα δικαιώματα φύλου σε όλα τα επίπεδα, είναι κρίσιμη η αλληλεγγύη, η συλλογική/κοινοτική ενδυνάμωση, η διάχυση φεμινιστικών και κουήρ θεωρητικών επεξεργασιών, η κριτική ανάλυση και οι συμπεριληπτικές ακτιβιστικές πρακτικές.
« Το παρόν κείμενο είναι απόσπασμα από το Μ. Λιάπη (2026), «Μιλώντας για τις γυναικοκτονίες από μια παθιασμένη φεμινιστική σκοπιά», στο Ι. Γουσέτης (επιμ.) Νομική αναγνώριση των γυναικοκτονιών. Επιχειρήματα, αντεπιχειρήματα, ερωτήματα και προοπτικές. Αθήνα ΕλΕΔΑ»
Φωτογραφία: Γιάννης Παναγόπουλος / Eurokinissi
