ΕΝ ΟΨΕΙ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΕΣΗΣ ΣΧΕΔΙΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΥΠΝΗ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ
Προϋπόθεση για την οικονομική στήριξη της έρευνας μέσω των ευρωπαϊκών διαρθρωτικών και επενδυτικών ταμείων είναι πλέον η ευθυγράμμιση με τη στρατηγική της «έξυπνης εξειδίκευσης». Μια στρατηγική που διαμορφώθηκε για να επιτευχθεί η αποτελεσματικότερη διασύνδεση της έρευνας με την παραγωγή. Βασική αρχή της είναι η επιλεκτική ενίσχυση πόλων καινοτομίας και επιχειρηματικότητας στις διάφορες περιοχές της Ευρώπης με βάση τα συγκριτικά τους πλεονεκτήματα, δηλαδή το παραγωγικό προφίλ, τις γεωγραφικές ιδιομορφίες και τις δυνατότητες σύζευξης της νέας γνώσης με το «επιχειρείν».
Σε πρώτη ανάγνωση, η έξυπνη εξειδίκευση φαίνεται να αποτελεί έναν αυτονόητο όρο για την άρθρωση αναπτυξιακών πολιτικών που οδηγούν στη σύγκλιση: αντί να σπαταλώνται πόροι και χρόνος σε ατελέσφορες προσπάθειες, που δεν λαμβάνουν υπόψη τις κρισίμες μάζες και τις ροπές της τοπικής οικονομίας, ακούγεται πολύ λογικότερο να επικεντρώνεται η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση σε εστίες που διαθέτουν τόσο μια επάρκεια τεχνικών μέσων όσο και ένα δυναμικό για να επιτευχθεί η όσο το δυνατόν καλύτερη εκμετάλλευση των προϊόντων της επιστημονικής έρευνας και να μετουσιωθεί η νέα γνώση σε καινοτομία και χρήσιμα προιόντα. Η προφάνεια αυτής της λογικής οδήγησε στην άμεση αποδοχή της συγκεκριμένης στρατηγικής από όλα τα κράτη-μέλη της ΕΕ, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι σοβαρές «παρενέργειες» που μπορεί να προκύψουν αν οι εθνικές στρατηγικές στον τομέα της έρευνας δεν λάβουν υπόψη ορισμένα κρίσιμα στοιχεία.
Τέσσερα προβλήματα
Το πρώτο πρόβλημα που μπορεί να προκύψει με την άκριτη και αδιαφοροποίητη εφαρμογή της έξυπνης εξειδίκευσης είναι η υπερ-συσσώρευση πόρων και ανθρώπινου κεφαλαίου σε ορισμένες μόνο περιοχές, με συνέπεια τη διεύρυνση προϋπαρχουσών ανισοτήτων. Το δεύτερο πρόβλημα είναι η εκτροπή προς την υπερ-ειδίκευση, που μπορεί να εγκλωβίσει εξειδικευμένο επιστημονικό δυναμικό σε μια πολύ στενή υπο-περιοχή έρευνας και τεχνολογίας. Το τρίτο θέμα είναι η πιθανότητα να επιλεγούν στόχοι και πολιτικές που έχουν μεν νόημα σε ένα στενά τοπικό επίπεδο, αλλά δεν συνδέονται κατανάγκη με γενικότερους στόχους ή δεν εναρμονίζονται με ό,τι συμβαίνει σε εθνικό επίπεδο. Τέταρτο -και σημαντικότερο όλων: όταν η ικανότητα μιας περιοχής να απορροφά τα προϊόντα της έρευνας είναι περιορισμένη, η έξυπνη εξειδίκευση μπορεί να οδηγήσει στο φαινόμενο άλλος να παράγει τη νέα γνώση και άλλος να εκμεταλλεύεται τις καινοτόμες εφαρμογές που προκύπτουν από αυτήν.
Ιδιομορφίες και προτεραιότητες
Στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα η Γενική Γραμματεία Έρευνας και Τεχνολογίας και ο αρμόδιος τομέας του υπουργείου Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων καλούνται να υποβάλουν στην κοινότητα το επεξεργασμένο σχέδιό τους που αφορά την εφαρμογή της έξυπνης εξειδίκευσης σε εθνικό επίπεδο. Οι περιφέρειες έχουν ήδη υποβάλλει ανάλογα σχέδια και επίκειται η ενεργοποίησή τους. Θα πρέπει να εκτιμήσουμε πολύ προσεκτικά τις ιδιομορφίες του ελληνικού ερευνητικού ιστού και τις προτεραιότητες που προκύπτουν από την οικονομική και ανθρωπιστική κρίση. Η ελληνική οικονομία δεν έχει αυτή τη στιγμή τη δυνατότητα να «γεφυρώσει» και να επεκτείνει προγράμματα που υποστηριζονται από ευρωπαϊκά κονδύλια με εθνικούς πόρους. Η ανεργία που μαστίζει τους νέους μεταφράζεται σε διαρροή επιστημονικού δυναμικού που έχει φτάσει σε επικίνδυνα ύψη. Παρόλα ταύτα, ο ελληνικός επιστημονικός σχηματισμός συνεχίζει να παράγει έργο με υψηλή απήχηση και εμβέλεια. Πράγμα που σημαίνει ότι η «έρευνα που καθοδηγείται από την περιέργεια» εξακολουθεί να είναι το κατεξοχήν συγκριτικό πλεονέκτημα που διαθέτουμε.
Υπάρχουν τρεις τρόποι να αντιμετωπίσουμε τη «στενή» ερμηνεία της έξυπνης εξειδίκευσης που δίνουν οι γραφειοκράτες: πρώτον, η «δημιουργική ασάφεια» στις διατυπώσεις μας. Δεύτερον, το παραδοσιακό τέχνασμα του «άλλα λέω κι άλλα κάνω». Και τρίτον, η σταθερή υποστήριξη των θέσεών μας με βάση καλά επεξεργασμένα στοιχεία και ισχυρά επιχειρήματα. Είναι προφανές τι πρέπει να επιλέξουμε.
Σπύρος Γεωργάτος
