Μήτσος Παπανικολάου «Τα πεζογραφήματα (1913-1943)», φιλολογική επιμέλεια: Μιχ. Γ. Μπακογιάννης, εκδόσεις Σμίλη, 2024
Ο Μήτσος Παπανικολάου (1900-1943) είχε μια δύσκολη ζωή η οποία δεν ανέστειλε το βάρος της θητείας του στην κριτική της λογοτεχνίας, στην ποίηση, στην πεζογραφία και στις μεταφράσεις. Από την επιλογή ποιημάτων και πεζών του Παπανικολάου στη δίτομη έκδοση του Μιχ. Γ. Μπακογιάννη θα μείνω στον τόμο με τα πεζά, αδημονώντας για τον τρίτο τόμο ο οποίος θα περιέχει τις κριτικές. Ο επιμελητής περιλαμβάνει στην ύλη του τα πρωτότυπα πεζά και τις μεταφράσεις του Παπανικολάου, προτάσσοντας εμπεριστατωμένη εισαγωγή, παρέχοντας όσα στοιχεία είναι αναγκαία για τις πρώτες δημοσιεύσεις και εμπλουτίζοντας το υλικό με αθησαύριστα μέχρι σήμερα κείμενα. Σε ένα σύνολο πρωτότυπων πεζών που αποτελούνται από διηγήματα, εκτεταμένα διηγήματα και νουβέλες (κατά τον ειδολογικό διαχωρισμό του Μπακογιάννη) θα πρέπει να προσθέσουμε τις μεταφράσεις. Όλα, πρωτότυπα και μεταφράσεις, θα δημοσιευτούν μεταξύ 1913 και 1945, στο διάστημα δηλαδή μιας υπερπλήρους εικοσαετίας.
Κυρίαρχο θεματικό μοτίβο στα διηγήματα του Παπανικολάου αναδεικνύεται ο έρωτας. Οι ήρωες μπορεί κάποτε να ερωτευτούν και εν συνεχεία να πέσουν σε ατυχίες, και να μπλέξουν σε περιπέτειες, αυτό, όμως, δεν θα τους στερήσει εν τέλει τη χαρά να φτάσουν στην ολοκλήρωση των προσδοκιών και της επιθυμίας τους. Συχνότερα, πάντως, οι έρωτες του Παπανικολάου είναι έτοιμοι να ακολουθήσουν διαφορετικούς δρόμους και να υποστούν αβαρίες (ακόμα και δεινά) τα οποία κανείς δεν είναι σε θέση να προβλέψει όταν ξεκινάει η δράση. Τα αισθήματα που καλούνται να αντιμετωπίσουν τότε οι πρωταγωνιστές είναι η πικρία από τη διάψευση των προσδοκιών και η συνακόλουθη μοναξιά αν όχι και (στην περίπτωση ιδίως των γυναικών) η σκληρή, μέχρι θανάτου τιμωρία. Και τούτο όχι μόνο ή όχι τόσο επειδή έχουν απιστήσει, αλλά πρωτίστως επειδή έχουν βάλει στην καρδιά τους άντρες τους οποίους δεν σκοπεύουν να αρνηθούν ποτέ.
Πρόκειται για μοτίβο στο οποίο επανέρχεται κατ’ επανάληψη ο συγγραφέας και το οποίο μοιάζει να εκπέμπει διπλό μήνυμα – άλλοτε είναι σαν να θέλει να στηλιτεύσει την απρονοησία, την ελαφρότητα ή και την επιπολαιότητα των ασκόπως ερωτοχτυπημένων γυναικών, δικαιολογώντας όσα εισπράττουν ως αντίτιμο. Άλλοτε πάλι είναι σαν να παίρνει σιωπηρά το μέρος των τιμωρημένων γυναικών, ρίχνοντας την ευθύνη στη σκληρότητα και τη χοντροκοπιά των τιμωρών τους.
Πρόσωπα άξια της μοίρας τους;
Συναφές προς το προηγούμενο, αν και σαφώς διαφορετικής τάξης, είναι ένα μοτίβο το οποίο έχει εκ νέου να κάνει με την ερωτική συμπεριφορά αλλά και με την αισθηματική αγωγή των γυναικών – είναι κάτι που θα συναντήσουμε τόσο στα πρωτότυπα διηγήματα όσο και στις μεταφράσεις του Παπανικολάου. Οι γυναίκες για τις οποίες μιλάμε τώρα είναι κατά κάποιον τρόπο άξιες της μοίρας τους, θύματα της ευπιστίας και των αγαθών τους προθέσεων. Πλούσιες, επιτυχημένες, τακτοποιημένες και αναγνωρισμένες δημοσίως, δείχνουν παρ’ όλα αυτά πρόθυμες να εξαπατηθούν και να καταλήξουν στο χείλος του γκρεμού, αν δεν δοκιμάσουν εν κατακλείδι και το θανάσιμο άλμα. Κι όλα αυτά για ποιον ακριβώς λόγο; Μα, κατά κανόνα, επειδή ένας γοητευτικός και υπεράνω πάσης υποψίας νεαρός θα τις πλευρίσει με τα πιο ανιδιοτελή αισθήματα αλλά και με τον ίδιο απαρέγκλιτο σκοπό – να ξεκοκαλίσει την περιουσία τους και να τις εγκαταλείψει χωρίς τον παραμικρό ενδοιασμό στα κρύα του λουτρού. Και σε αυτές τις περιπτώσεις ο Παπανικολάου θα επιφυλάξει, από τη μια μεριά, τον ηθικό και τον κοινωνικό ψόγο για τις ηρωίδες του, ενώ, από την άλλη, θα συναισθανθεί την οδύνη τους – κι ας μην κατανοήσει ποτέ τη ματαιοδοξία τους.
Δεν νομίζω πως συγκατοικούν τυχαία στα διηγήματα του Παπανικολάου οι δύο προηγούμενες γυναικείες στάσεις είτε δηλώνουν πίστη στους ιδανικούς εραστές είτε επιτρέπουν στους αγαπημένους να αδειάσουν εν μία νυκτί την τσέπη, σκορπίζοντας το περιεχόμενό της στον άνεμο: προδίδουν, όπως εύλογα παρατηρεί ο Μπακογιάννης, τα κοινωνικά και ηθικά πρότυπα τα οποία έχουν κατά νουν οι άνθρωποι του περιοδικού «Μπουκέτο», στην επιλογή της ύλης του οποίου πρωτοστατεί ο Παπανικολάου. Και είναι επιπλέον φανερό πως ο ίδιος επηρεάζεται στα διηγήματά του από τους συγγραφείς των μεταφράσεών του. Κρίσιμο ρόλο θα πρέπει να έχουν εδώ αφενός ο ρομαντισμός του Πόε, αφετέρου ο νατουραλισμός του Γκι ντε Μοπασάν και του Εμίλ Ζολά, αν δεν έχει συμβάλει και ο νευρωτικός κόσμος του Στέφαν Τσβάιχ.
Τα πρότυπα της αστικής ηθογραφίας
Ο επιμελητής εύστοχα τονίζει, σχολιάζοντας τα γενικότερα χαρακτηριστικά των πεζών του Παπανικολάου, πως τα περισσότερα κατάγονται από το κλίμα της αστικής ηθογραφίας, το οποίο υπαγορεύει, εκτός από την κοινωνική ηθική τους, τον τρόπο της γραφής και το είδος των αφηγηματικών τους μηχανισμών. Τι ζητάει υπό αυτή την έννοια από τα διηγήματά του ο Παπανικολάου; Ρεαλιστικό πλαίσιο και αληθοφανή δράση, που να μην αφήσουν το αναγνωστικό κοινό να πελαγοδρομεί, αποφεύγοντας εκ παραλλήλου να το καταβάλουν με πειραματισμούς και πρωτοπόρες αναζητήσεις. Ο Μπακογιάννης δεν θέλει να αποκλείσει τον Παπανικολάου από τη νεοτερικότητα, θυμίζοντας με την ευκαιρία τις ποιητικές του επιδόσεις, πλην το γενικό κλίμα της πεζογραφίας του δεν απομακρύνεται ριζικά από όσα συζητάμε.
Γραμμένα σε αστική, σύγχρονη δημοτική, από την οποία δεν μας χωρίζει σήμερα οποιαδήποτε απόσταση, τα διηγήματα του Παπανικολάου παραμένουν απολύτως οικεία σε γλωσσικό επίπεδο, ενώ δεν θα πρέπει να παραβλέψουμε και πολλές άλλες αρετές τους πάντοτε στο πλαίσιο του ορίζοντα της αστικής ηθογραφίας. Μακριά, λοιπόν, από εξιδανικευτικούς τόνους και υψηλόφρονες ωραιοποιήσεις, απαλλαγμένα από τον φόρτο της λαογραφικής παράδοσης και της ειδυλλιακής εκδοχής της ηθογραφίας, τα πεζά του Παπανικολάου εξελίσσονται με φόντο την καθημερινή ζωή και τις συνήθειες της μεγάλης πόλης, αποδίδοντας όσο και όταν γίνεται και τους γρήγορους, επιτακτικούς ρυθμούς της. Αναλόγως οικοδομούνται και οι χαρακτήρες, απηχώντας το ήθος και τις νοοτροπίες μιας εποχής, η οποία επιζητεί να συμβαδίσει με το ήθος και τις νοοτροπίες της Εσπερίας δίχως να εγκλωβιστεί σε οποιοδήποτε μιμητισμό. Όσο για το σχήμα της πλοκής, δεν καθυστερεί παρά σπανίως σε άστοχες και κουραστικές λεπτομέρειες, δεν ξεστρατίζει σε άσχετα μονοπάτια και μένει πάντοτε συντονισμένο με μια οικονομία υπό αυστηρό έλεγχο, φροντίζοντας, ας σημειωθεί, να προκαλέσει κατά τόπους και το κατάλληλο σασπένς. Συμπερασματικά, μπορεί ο Παπανικολάου να μην ανοίγει λεωφόρους για τις προοπτικές της νεοελληνικής πεζογραφίας, δεν καταλήγει, όμως, ποτέ βαρετός, άκομψος και άχαρος, ενώ ακόμα και οι ηθικές του αξίες αντανακλούν τον ιστορικό δείκτη του καιρού τους.
