Γιατί η Ευρώπη αποδεικνύει για μια ακόμα φορά ότι δεν μπορεί να παρέμβει σε εξελίξεις που συμβαίνουν δίπλα της και την επηρεάζουν άμεσα; Φταίει ο γερμανικός εγωκεντρισμός, η εσωστρέφεια των Βρυξελλών, τα αντικρουόμενα συμφέροντα των μεγάλων της Ευρώπης, δομικές αδυναμίες του οικοδομήματος ή όλα αυτά μαζί;
Του Δημήτρη Σμυρναίου
Ο βερμπαλιστικός και ανέξοδος «ευρωπαϊσμός» βγήκε πάλι σεργιάνι τις ημέρες αυτές, τρύπωσε σε πρωτοχρονιάτικα μηνύματα και φλύαρες μιντιακές αναλύσεις, στηριγμένος όπως πάντα σε μεγαλοστομίες και ιδεοληψίες, που ελάχιστη σχέση έχουν με την πραγματικότητα. «Παγκόσμιος παίκτης» λένε οι εκφραστές του εδώ και δεκαετίες ότι επιδιώκει να γίνει η Ευρώπη. Μόνο που σε κάθε κρίση επιβεβαιώνουν ακριβώς την αδυναμία τους να υλοποιήσουν κάτι τέτοιο. Ούτε απλός παίκτης δεν δείχνει ικανή να γίνει η ΕΕ, εγκλωβισμένη στα αδιέξοδά της που αποκαλύφθηκαν με παταγώδη τρόπο, ειδικά την τελευταία δεκαετία των απανωτών κρίσεων.
Αποδείχτηκε σε πάρα πολλές στρατιωτικές συγκρούσεις στο παρελθόν που οδήγησαν στη διάλυση κρατών, όπως το Ιράκ, το Αφγανιστάν, η Συρία, η Λιβύη, η Υεμένη, όπου η Ευρώπη σύρθηκε συχνά πίσω από το ΝΑΤΟ και τις ΗΠΑ χωρίς κανένα σχέδιο για την επόμενη μέρα. Φάνηκε ακόμα και στην παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, όπου η ΕΕ αναζήτησε σανίδα σωτηρίας στην τεχνογνωσία του ΔΝΤ.
Η τακτική αυτή έχει να κάνει αφενός με εγγενείς αδυναμίες ενός μηχανισμού που φτιάχτηκε σε περιόδους ειρήνης και εστίασε σε μια λογική οικονομικής «συνεργασίας», η οποία θεωρήθηκε συχνά ότι μπορεί να υλοποιείται υπεράνω πολιτικής. Δεν είναι άσχετα, όμως, τα προβλήματα και με τις μεγάλες εσωτερικές συγκρούσεις συμφερόντων, που κάθε άλλο παρά εξαφάνισε η μεγάλη ευρωπαϊκή ιδέα.
Αδυναμία και απροθυμία
Οι διαφορές αυτές φαίνονται και τα τελευταία χρόνια σε σχέση με την κρίση του προσφυγικού και την κατάσταση σε χώρες, όπως η Τουρκία και η Λιβύη. Η Ευρώπη πίσω από τα ωραία λόγια έχει αποδειχθεί ανίκανη να χαράξει μια κοινή και αποφασιστική γραμμή απέναντι στον Ταγίπ Ερντογάν, τόσο σε σχέση με το προσφυγικό, όσο και αναφορικά με τα επεκτατικά σχέδια του τούρκου προέδρου, ο οποίος εδώ και χρόνια έχει δείξει ότι ξέρει να εκβιάζει τους Ευρωπαίους με εξαιρετικά για τον ίδιο αποτελέσματα. Η απόφασή του για μια ενεργητικότερη επέμβαση στα εσωτερικά της Λιβύης αποκαλύπτει για μια ακόμα φορά την αδυναμία, αλλά και απροθυμία, των Δυτικοευρωπαίων να δράσουν από κοινού και να προσπαθήσουν να απαντήσουν αποφασιστικά στις προκλήσεις του.
Η στάση του αυτή στηρίζεται κυρίως στην επίγνωση της διαφορετικότητας των προτεραιοτήτων των χωρών της ΕΕ. Υπάρχουν χώρες που έρχονται καθημερινά αντιμέτωπες με το προσφυγικό πρόβλημα, όπως η Ελλάδα και η Ιταλία, άλλες που λόγω του ειδικού τους βάρους δεν μπορούν να το αγνοήσουν, όπως οι «μεγάλες δυνάμεις» Γερμανία και Γαλλία, αλλά και εκείνες που επιλέγουν τη λογική της στρουθοκαμήλου, επιμένοντας ότι το συγκεκριμένο ζήτημα δεν τις αφορά. Εννοούμε πρωτίστως τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Άλλωστε σε κάποιες από αυτές, όπως η Ουγγαρία, οι ηγέτες τους δεν κρύβουν τον θαυμασμό τους για τις αυταρχικές μεθόδους του Ερντογάν, με τον οποίο και διατηρούν «φιλικές» σχέσεις.
Στη Γερμανία τα μέσα ενημέρωσης αναφέρονται μεν εκτεταμένα στις προκλήσεις της τουρκικής πλευράς, αλλά συνήθως αποφεύγουν να επικρίνουν την ουσία της συμφωνίας που είχε κάνει μαζί του η Ανγκέλα Μέρκελ το 2016, καθιστώντας τον έτσι ρυθμιστή των εξελίξεων για όλη την Ευρώπη. Μια σοβαρή εναλλακτική αντιμετώπισής του δεν υπάρχει, αν εξαιρέσει κανείς κάποιους περιστασιακούς δημοσιογραφικούς λεονταρισμούς, που επικεντρώνονται στην εμπορική και οικονομική «εξάρτηση» της Άγκυρας από το Βερολίνο, χωρίς να λαμβάνουν πάντα υπόψη ότι από αυτή τη σχέση μάλλον και οι δύο έχουν κέρδη. Το χαρτί της «ευρωπαϊκής προοπτικής» της Τουρκίας έχει έτσι κι αλλιώς καεί. Φυσικά το ερώτημα που απασχολεί όλους, είναι αν τελικά η γερμανική προεδρία της ΕΕ, στο δεύτερο εξάμηνο του 2020, μπορεί να φέρει κάτι πραγματικά καινούριο για την αντιμετώπιση των συσσωρευμένων δομικών προβλημάτων της θεσμικής Ευρώπης. Οι περισσότεροι αναλυτές δεν διακατέχονται από ιδιαίτερη αισιοδοξία ότι κάτι τέτοιο θα μπορούσε να συμβεί. Η Ανγκέλα Μέρκελ είναι ιδιαίτερα αποδυναμωμένη πολιτικά και αυτό φάνηκε και στο μάλλον άχρωμο φετινό της πρωτοχρονιάτικο μήνυμα. Ακόμα και αν συνεχίσει να παραμένει καγκελάριος στο δεύτερο εξάμηνο του 2020, ελάχιστοι περιμένουν μια στροφή θάρρους από τη μεριά της.
Ποιος ασχολείται με τη Λιβύη;
Στην περίπτωση της Λιβύης τα πράγματα εμπλέκονται ακόμα περισσότερο, αφού εδώ έχουμε να κάνουμε, εκτός όλων των άλλων, και με μια παραδοσιακά ανταγωνιστική σχέση μεταξύ δύο μεγάλων της ΕΕ σε σχέση με τα ερείσματα και τα οικονομικά τους συμφέροντα στη διαλυμένη πλέον αυτή χώρα. Η άλλοτε αποικιοκρατική Ιταλία θεωρεί ότι πρέπει να έχει ένα προνομιακό ρόλο στην περιοχή. Συνεχίζει να προμηθεύεται φυσικό αέριο και πετρέλαιο από τη Λιβύη. Η ιταλική ΕΝΙ βρίσκεται εκεί από το 1959 και σήμερα διεξάγει ένα σιωπηλό πόλεμο με τη γαλλική Τotal για τα κοιτάσματα της χώρας. Οι Ιταλοί είναι αυτοί που έχουν υποδεχτεί περίπου 160.000 πρόσφυγες, που μπήκαν σε βάρκες στις λιβυκές ακτές. Αναγκάζονται, λοιπόν, να διαπραγματεύονται με διάφορους μεσάζοντες-μαφιόζους για να αντιμετωπίσουν ένα πρόβλημα απέναντι στο οποίο δεν υπήρξε κάποια ευρωπαϊκή λύση. Οι Ευρωπαίοι φαίνεται να βολεύονται και εδώ με τη λογική της στρουθοκαμήλου και να αγνοούν όσο μπορούν το πρόβλημα, αλλά και το γεγονός ότι ουσιαστικά βρίσκονται στο έλεος των διαθέσεων διαφόρων δουλεμπόρων και άλλων εγκληματιών. Οι Γάλλοι εκτός των άλλων θεωρούν τη Λιβύη σημαντική σε επίπεδο αντιμετώπισης της ισλαμιστικής τρομοκρατίας. Διατηρούσαν, λοιπόν, από την περίοδο που διαφαινόταν η κατάρρευση του καθεστώτος Καντάφι άριστες σχέσεις με τον στρατηγό Χαφτάρ ως ορκισμένο εχθρό του Ισλαμικού Κράτους. Έλπιζαν ότι θα είναι αυτός που θα κέρδιζε την εξουσία, αλλά αποδείχτηκε ότι πόνταραν στο λάθος άλογο. Έτσι ο Χαφτάρ σήμερα είναι ο βασικός αντίπαλος της επίσημα αναγνωρισμένης κυβέρνησης, η οποία μόνο κυβέρνηση δεν είναι, αφού ελέγχει ένα πολύ μικρό κομμάτι της χώρας. Φαίνεται, όμως, να βολεύει το ΝΑΤΟ και την ΕΕ, αφού, από τη μια, λειτουργεί ως ένα άλλοθι κανονικότητας και, από την άλλη, εκτιμάται ότι η πτώση της και η άνοδος του Χαφτάρ στην εξουσία θα μπορούσε να οδηγήσει σε ένα κύμα εξόδου από τη χώρα ισλαμιστών μαχητών, κάτι που απεύχονται τόσο οι δυτικοί, όσο και οι γειτονικές χώρες.
Η ανάμιξη της Τουρκίας στην περιοχή στο πλευρό της «επίσημης» κυβέρνησης περιπλέκει ακόμα περισσότερο τα πράγματα και δυσκολεύει περαιτέρω την υιοθέτηση μιας κοινής ευρωπαϊκής γραμμής, αφού για μια ακόμα φορά οι επιλογές κρίνονται από τα εκάστοτε εθνικά συμφέροντα και όχι βέβαια από κάποιον φαντασιακό «ευρωπαϊσμό», που πολλές φορές έτσι κι αλλιώς δεν είναι παρά μια εύκολη υπεκφυγή. Οι ενδείξεις πάντως συνηγορούν στο ότι η μεθοδολογία αυτή δεν πρόκειται να αλλάξει.
