Fredric Jameson: Ένας τιτάνας της θεωρίας

Ριζοσπαστικός, διεπιστημονικός, ευρυμαθής, επαναστατικός: οι τέσσερις λέξεις που θα χρησιμοποιούσαμε για τον Φρέντρικ Τζέιμσον αν μας ρωτούσε κανείς πώς θα τον περιγράφαμε συνοπτικά. Με τα τριάντα και πλέον βιβλία του και τα αναρίθμητα άρθρα του, ξεκινά να δημοσιεύει μια εποχή σχετικής ακμής της αριστερόστροφης, ριζοσπαστικής θεωρίας, συλλαμβάνει από τους πρώτους τον παλμό και τα κελεύσματα μιας από τις σημαντικότερες συζητήσεις των τελών του 20ού αιώνα –εκείνης περί μεταμοντερνισμού/μετανεωτερικότητας–,  «αυτοστρατεύεται» σε μια προσπάθεια επικαιροποίησης και επαναθεμελίωσης του μαρξισμού και δεν εγκαταλείπει στιγμή το πεδίο της τέχνης (και της λογοτεχνίας ειδικότερα), θεωρώντας τα αναπόσπαστα μέρη της ανθρώπινης εμπειρίας –άρα και της ριζοσπαστικής θεωρίας– και όχι απλώς «κατασκευάσματα που ανήκουν στο εποικοδόμημα». Ένα τόσο ευρύ έργο θα απαιτούσε ενδεχομένως ένα μεγαλύτερο αφιέρωμα, εξού και ομολογούμε πως δυσκολευτήκαμε αρκετά να επιλέξουμε μεταξύ κειμένων και συγγραφέων που είχαν ως πλαίσιο αναφοράς τον Τζέιμσον. Επιφυλασσόμαστε για μια δημόσια εκδήλωση στο προσεχές μέλλον αφιερωμένη στη σκέψη του.

Η Ομάδα των Παρεμβάσεων

Για το πολιτικό ασυνείδητο^[1]

Always historicize! Με αυτή την προτροπή ξεκινάει Το πολιτικό ασυνείδητο του Φρέντρικ Τζέιμσον. Ένα βιβλίο σταθμός στην πνευματική πορεία του σημαντικότερου αμερικανού μαρξιστή θεωρητικού, και, ταυτόχρονα, ένας σταθμός σε αυτό που ονομάζουμε Θεωρία της Λογοτεχνίας.

 Σε σχέση με το πρώτο, να πούμε εδώ ότι ο Τζέιμσον προχωράει από τις προηγούμενες επιμέρους μελέτες του για τον Σαρτρ, τα προβλήματα της λογοτεχνικής μορφής, την αποτίμηση του ρώσικου φορμαλισμού και του δομισμού ή τη μελέτη του για τον Γουίνταμ Λιούις, σε μια ολιστική θεώρηση (και χρήση) της συγκαιρινής του (αλλά και της πρότερης) θεωρίας για τα πολιτισμικά τεχνουργήματα. Μια ολιστική ή «ολοποιητική» θεώρηση σε καιρούς που τα παραπάνω επίθετα ήταν εντόνως δυσφημισμένα, αφού στην τότε διανοητική μόδα κυριαρχούσε το «μικρό» (…που είναι ωραίο), η «διασπορά», το ασυνεχές, το ετερογενές, η ποικίλη «μοναδολογία» (σήμημα, μύθημα, φώνημα, ψύχημα…), κ.ο.κ. Θα ξεκινήσει με τη μάλλον προκλητική για τα δεδομένα της εποχής –εποχής κυριαρχούμενης σε σημαντικό βαθμό από τα ποικίλα εμμενή ή κειμενομόλα μοντέλα ερμηνείας– διαπίστωση ότι μόνο μια στέρεα ιστορικοποιημένη (ως προς το υποκείμενο εκφοράς και το σημείο θεώρησής του) και ιστορικοποιούσα (ως προς το «αντικείμενο»-«κείμενο») ερμηνεία μπορεί να μας δώσει τη βαθύτερη σημασία των πολιτιστικών artefactorum, όντας, όπως το είχε πει κάπου παλιότερα ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, η μόνη μορφή γνήσιας γνώσης. Αντιγράφω τις πρώτες αράδες από το πρώτο κιόλας κεφάλαιο του βιβλίου («Για την ερμηνεία. Η λογοτεχνία ως κοινωνική συμβολική πράξη»):

Αυτό το βιβλίο υποστηρίζει την προτεραιότητα της πολιτικής ερμηνείας των λογοτεχνικών κειμένων. Συλλαμβάνει την πολιτική προοπτική όχι μόνο ως μια συμπληρωματική μέθοδο, όχι ως ένα επιλεκτικό υποβοήθημα των άλλων τρεχόντων στις μέρες μας ερμηνευτικών ρευμάτων –του ψυχαναλυτικού ή μυθο-κριτικού, του υφολογικού, του ηθικού, του δομιστικού– αλλά, μάλλον, ως τον απόλυτο ορίζοντα κάθε ανάγνωσης και κάθε ερμηνείας. (σελ. 1)

Από αυτήν τη δήλωση, ο ορίζοντας προσδοκιών του αναγνώστη θα καρτερούσε πιθανόν μεγαλοπρεπείς ή μανιφεστιακές πολιτικολογούσες αναλύσεις, ταξινομήσεις των κειμένων σε «προοδευτικά ή αντιδραστικά»^[2], ή βεβιασμένες και μηχανιστικές απόπειρες για ένα «νομοταγές» συνταίριασμα «βάσης» και «εποικοδομήματος» στη βάση μιας «μηχανικής» ή «μηχανιστικής» αιτιότητας [mechanical/mechanistic causality], κοντολογίς σε ό,τι ονομάστηκε (όχι πάντα από αγαθά κίνητρα) «ξύλινο» ή «απολιθωμένο». Δεν είναι αυτή η περίπτωση του Τζέιμσον. Σε αυτό συντελεί πρώτα απ’ όλα η στέρεα και βαθιά γνώση του συγγραφέα όχι μόνον των κλασικών του μαρξισμού αλλά και όλων των μεταγενεστέρων στοχαστών και ρευμάτων που αναφέρονται σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό στον μαρξισμό. Από τον Λούκατς μέχρι τον Αλτουσέρ (που η σκέψη του ήταν εντόνως δραστική και επιδραστική την εποχή συγγραφής του βιβλίου), και από τη Σχολή της Φρανκφούρτης μέχρι τον Έρνστ Μπλοχ, τον Πουλαντζά, τον Γκοντελιέ και άλλους. Και κατά δεύτερον, το ότι το βιβλίο είναι μια αριστοτεχνική άσκηση –ας μου επιτραπεί η έκφραση– «θεωρητικού ιμπεριαλισμού». Ο Τζέιμσον δεν ορρωδεί προ ουδενός (όπως θα έλεγαν οι φιλόλογοι), ενσωματώνοντας στη συλλογιστική του, αλλάζοντάς τους κατεύθυνση ή πρόσημο, τα πιο αλλότρια και πολλές φορές φαινομενικά «εχθρικά» προς τον μαρξισμό ρεύματα και σχολές σκέψης. Και αυτό, γιατί ο μαρξισμός, κατ’ αυτόν, ως το συνολικό ιστορικό συμπύκνωμα μιας –άγρια βασανισμένης και δοκιμασμένης στην «κουζίνα» της Ιστορίας– διαλεκτικής σκέψης, έχει τη δυνατότητα να τρυγάει απ’ όλα τα άνθη του «καλού» ή του «κακού» για τους δικούς του χειραφετητικούς στόχους:

Μόνο ο μαρξισμός μπορεί να μας δώσει μια κατάλληλη εικόνα του μυστήριου του πολιτιστικού παρελθόντος, που σαν τον Τειρεσία, πίνοντας αίμα, επιστρέφει προς στιγμήν στη ζωή και παίρνει θέρμη και μπορεί να μιλήσει και να μας μεταφέρει το από πολύ καιρό ξεχασμένο μήνυμά του, σε ένα περιβάλλον εντελώς ξένο προς αυτό το μήνυμα. Αυτό το μυστήριο μπορεί να επανεργοποιηθεί αν η ανθρώπινη περιπέτεια είναι μοναδική· μόνον έτσι –και όχι μόνο μέσα από τα hobbies του αρχαιοδίφη και τις προβολές των μοντερνιστών– μπορούμε να ρίξουμε μια ματιά στις ζωτικές διεκδικήσεις πάνω σε από καιρό νεκρά ζητήματα, όπως η εποχική εναλλαγή της οικονομίας μιας φυλής, οι παθιασμένες έριδες για τη φύση της Αγίας Τριάδας, τα ανταγωνιστικά μοντέλα της αρχαίας πόλεως, ή, φαινομενικά κοντύτερα σε εμάς, τις εκρηκτικές κοινοβουλευτικές και δημοσιογραφικές πολεμικές των εθνικών κρατών του 19^ου αιώνα. Αυτές οι υποθέσεις μπορεί να επανακτήσουν για εμάς τον πρωταρχικό επείγοντα χαρακτήρα τους μόνον με την προϋπόθεση ότι θα μπορέσουμε να τις ξαναφηγηθούμε μέσα στην ενότητα μιας μεγάλης μοναδικής συλλογικής ιστορίας· μόνον αν, ως συνήθως με μεταμφιεσμένη και συμβολική μορφή, ιδωθούν ως συμμετέχουσες σε ένα μοναδικό θεμελιακό θέμα – για τον μαρξισμό, η συλλογική πάλη για να αποσπάσουμε ένα βασίλειο της ελευθερίας από το βασίλειο της ανάγκης· μόνον αν τις κατανοήσουμε ως ζωτικά επεισόδια σε μια μοναδική και μεγάλη ατέλειωτη πλοκή. (σελ. 3)

   Αλλά, όπως είπαμε και στην αρχή, το βιβλίο είναι επίσης ένας σταθμός στη θεωρία της λογοτεχνίας, ακριβώς επειδή επαληθεύει με θαυμαστή επάρκεια την ιδεατή στοχοθεσία της. Δηλαδή, το ότι αντί να σταθεί στα επιμέρους «χωραφάκια» απολύτως σχολαστικιστικών εμμενών, κειμενικών ή ιδεοληπτικών προσεγγίσεων, να μπορεί να απλώνεται εκμεταλλευόμενη τη συσσωρευμένη γνώση αιώνων, σε όλες τις ανθρωπιστικές και μη επιστήμες (όσο, βέβαια, μπορεί να είναι «μη ανθρωπιστικές» και οι υπόλοιπες επιστήμες). Πράγμα που ο Τζέιμσον το κάνει ακροβατώντας θεσπέσια από τη φιλοσοφία στους «πατέρες» της κοινωνιολογίας (Μαρξ, Βέμπερ, Ντυρκαίμ…), στην ανθρωπολογία, την πολιτική οικονομία, τη γλωσσολογία, την ψυχανάλυση κ.ο.κ., πάντα με κύριο στόχο να πραγματώσει την προστακτική που ανοίγει το βιβλίο και προτάξαμε στο παρόν εισαγωγικό σημείωμα. Τουτέστιν, την πλήρη ιστορικοποίηση κειμένων, ανθρώπων, ιδεών, αισθημάτων και συναισθημάτων.

Βασίλης Αλεξίου,
καθηγητής Θεωρίας της Λογοτεχνίας, ΑΠΘ

Σημειώσεις:

1. Πρώτη δημοσίευση περιοδικό Σημειώσεις, τχ. 88, Δεκέμβριος 2022, σελ. 45-75. Εδώ δημοσιεύεται εμπλουτισμένο.

2. Είναι η περίπτωση του μεγάλου Λούκατς (που ο Τζέιμσον τον γνωρίζει πολύ καλά, χαρακτηρίζοντάς τον ως τον «μεγαλύτερο σύγχρονο μαρξιστή φιλόσοφο» ασκώντας του βέβαια μια σεβαστικότατη κριτική σε αρκετά σημεία) στη δεοντολογική του (που καμμιά φορά γίνεται και ηθικολογική: «υγιές» versus «άρρωστο») θεώρηση, ιδιαίτερα απέναντι στην πολιτισμική παραγωγή του μοντερνισμού. Μια θεώρηση που οδηγεί εν τέλει σε μια αρνητική κριτική (και καμιά φορά κατεδαφιστική: ας σκεφτούμε το Die Zerstӧrung der Vernunft) ενός μεγάλου μέρους αυτής της λογοτεχνίας, επειδή είναι αυτό που μπορεί να γράψει και όχι να γράψει αυτό που, κατά τον Λούκατς, πρέπει να είναι.

Fredric Jameson: Ένας τιτάνας της θεωρίας

Ο Φρέντρικ Τζέιμσον (Fredric Jameson, 14 Απριλίου 1934 – 22 Σεπτεμβρίου 2024) υπήρξε μία τιτάνια φιγούρα της σύγχρονης σκέψης, της θεωρίας και της κριτικής του πολιτισμού. Δίδαξε σε πολλά πανεπιστήμια μέχρι το 1985, όταν βρήκε τη στέγη του στο Duke University, στο οποίο συνέχισε να διδάσκει μέχρι τα ενενήντα του. Στο τεράστιο έργο που άφησε πίσω του επιδεικνύει μια εντυπωσιακή ευρυμάθεια, εστιάζοντας σε μία ευρύτατη γκάμα θεμάτων, από τον Τζέιμς Τζόις, τον Θόδωρο Αγγελόπουλο και τη γερμανική όπερα μέχρι το Star Wars, το The Wire και το κυβερνοπάνκ, πάντα διαβάζοντάς τα μέσα από το πρίσμα του μαρξισμού και της διαλεκτικής.

 Ο Τζέιμσον σπούδασε στην Αμερική, τη Γαλλία και τη Γερμανία και εκπόνησε στο Yale τη διδακτορική διατριβή του για τον Ζαν-Πωλ Σαρτρ (υπό την επίβλεψη του Χένρι Πέιρε και του Έριχ Άουερμπαχ), η οποία εκδόθηκε σε μορφή βιβλίου το 1961. Στο Marxism and form (1971), το βιβλίο που εξακολουθεί να αποτελεί την καλύτερη πρώτη επαφή με το έργο του, παρουσίασε μια σειρά διαλεκτικών στοχαστών (Θίοντορ Αντόρνο, Γκέοργκ Λούκατς, Ερνστ Μπλοχ, Βάλτερ Μπένγιαμιν, Χέρμπερτ Μαρκούζε και Σαρτρ), το έργο των οποίων ήταν τότε εν πολλοίς άγνωστο στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ παράλληλα ξεδίπλωσε τη δική του αντίληψη περί διαλεκτικής κριτικής, την οποία δεν εγκατέλειψε ποτέ. Έπειτα, στο The prison house of language, το οποίο θεωρούσε συμπλήρωμα του προηγούμενου, πρόσφερε μία εμβριθέστατη ανάγνωση του φορμαλισμού και του στρουκτουραλισμού, που δέσποζαν στο πεδίο των λογοτεχνικών σπουδών.

 Η δεκαετία του ’80 εκτόξευσε το έργο του, καθιστώντας τον έναν από τους σημαντικότερους στοχαστές παγκοσμίως. Το 1981 κυκλοφόρησε το μνημειώδες Πολιτικό ασυνείδητο, όπου υπερασπίστηκε μια ανυποχώρητα μαρξιστική και διαλεκτική κριτική του πολιτισμού. Το 1984 δημοσίευσε το περίφημο άρθρο «Ο μεταμοντερνισμός ή η πολιτισμική λογική του ύστερου καπιταλισμού» στο περιοδικό New Left Review. Ο Τζέιμσον έθεσε τους όρους της συζήτησης περί μεταμοντερνισμού (ή μετανεωτερικότητας) και, με τα λόγια του Πέρι Άντερσον, «γράπωσε το μεταμοντέρνο για χάρη του μαρξισμού». Το άρθρο αυτό έμελλε να αποτελέσει το πρώτο κεφάλαιο του ομώνυμου τόμου, ο οποίος θεωρείται μέχρι σήμερα το γνωστότερο και επιδραστικότερο έργο του.

 Στα επόμενα χρόνια, ο Τζέιμσον θα γράψει μονογραφίες για τον Μπέρτολτ Μπρεχτ, τον Γουίνταμ Λιούις, τον Αντόρνο, τον Ρέιμοντ Τσάντλερ και πιο πρόσφατα για τον Μπένγιαμιν (Τα αρχεία Μπένγιαμιν). Θα συγκεντρώσει σε τόμους κείμενά του για τον κινηματογράφο (Signatures of the visible, The geopolitical aesthetic), για τον μεταμοντερνισμό (Η πολιτισμική στροφή), για τη θεωρία και τον πολιτισμό σε όλες τις εκφάνσεις τους (The seeds of time, Ideologies of theory, Οι αρχαίοι και οι μεταμοντέρνοι), με πιο πρόσφατη μία συλλογή βιβλιοκριτικών του για διάφορα μυθιστορήματα (Inventions of a present). Θα μείνει σταθερά πιστός στη διαλεκτική, συγκεντρώνοντας τα περισσότερα σχετικά άρθρα στο εξαιρετικό Valences of the dialectic, το οποίο συνοδεύτηκε από δύο μονογραφίες για τα κατεξοχήν κείμενα που εγκαινιάζουν τη διαλεκτική σκέψη, δηλαδή τη Φαινομενολογία του πνεύματος του Χέγκελ και τον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου του Μαρξ. Στο Valences of the dialectic περιλαμβάνονται επίσης πολλά κείμενα που γράφτηκαν με αφορμή την εκάστοτε πολιτική συγκυρία, πάντα από τη σκοπιά της «προβληματικής» του μαρξισμού, ενώ αργότερα θα κυκλοφορήσει και το δοκίμιό του Μια αμερικανική ουτοπία, το οποίο περιστρέφεται γύρω από ένα ακόμα σταθερό πεδίο προβληματισμού που διατρέχει το σύνολο του έργου του, που δεν είναι άλλο από το ζήτημα της ουτοπίας. Τα τελευταία χρόνια είχαν αρχίσει να εκδίδονται απομαγνητοφωνήσεις των σεμιναρίων του: συγκεκριμένα, ένα παλιότερο σεμινάριο για την Αισθητική θεωρία του Αντόρνο (Μίμηση, Έκφραση, Κατασκευή) και ένα πιο πρόσφατο για τη μεταπολεμική θεωρία στη Γαλλία (The years of theory), τα οποία αναμένεται να ανοίξουν μία νέα οπτική για τον τρόπο διδασκαλίας του.

 Το σημαντικότερο έργο του είναι αναμφίβολα η εξάτομη Ποιητική των κοινωνικών μορφών, στην οποία εντάσσονται τα βιβλία του για την αλληγορία (Allegory and ideology), το ρεαλισμό (The antinomies of realism), τα δίδυμα βιβλία για τον μοντερνισμό και τη νεωτερικότητα (Μια μοναδική νεωτερικότητα και The modernist papers), το προαναφερθέν βιβλίο για τον μεταμοντερνισμό και ένα τελευταίο για την επιστημονική φαντασία και την ουτοπία (Οι αρχαιολογίες του μέλλοντος). Σε αυτά ο Τζέιμσον μας εισάγει στην ιστορία των μορφών της σκέψης, προσφέροντας εμβριθείς αναγνώσεις που αποδεικνύουν ότι οι πολιτισμικές φόρμες εξελίσσονται παράλληλα και σε άρρηκτη σύνδεση με τις αλλαγές και τις μεταλλάξεις του τρόπου παραγωγής. Πρόκειται για ένα αξεπέραστο πόνημα, που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως το Κεφάλαιο της λογοτεχνικής θεωρίας, και το οποίο θα ολοκληρωνόταν με τον πρώτο τόμο που είχε εξαγγείλει για τον μύθο (για τον οποίο μπορούμε πλέον μόνο να ελπίζουμε ότι έχουν διασωθεί σημειώσεις ώστε να κυκλοφορήσει μεταθανάτια).

 Σήμερα, κάθε εργασία πολιτισμικής κριτικής οφείλει να αναμετρηθεί με το έργο του Τζέιμσον, ίσως της τελευταίας πραγματικής ιδιοφυΐας του καιρού μας. Όπως έδειξε το κύμα των κειμένων που γράφτηκαν με αφορμή το θάνατό του από εξέχουσες προσωπικότητες των γραμμάτων και της πολιτικής, το έργο του θα παραμείνει ζωντανό, και στα επόμενα χρόνια, όπου τα πάντα συνηγορούν σε μία εντατικοποίηση του καπιταλιστικού συστήματος, θα φαντάζει όλο και πιο επίκαιρο, ενώ προσωπικότητες του διαμετρήματός του θα γίνονται όλο και πιο αναγκαίες ως λαμπροί φάροι οι οποίοι, σε έναν σκοτεινό κόσμο, μας δείχνουν προς την κατεύθυνση της ουτοπίας.

Πάνος Σταθάτος,
μεταφραστής του Πολιτικού ασυνειδήτου,

το οποίο θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Κέδρος

Μεταμοντερνισμός και αρχιτεκτονική:
η επιστροφή της Ιστορίας

Κανένας δεν όρισε τους όρους της συζήτησης για τη μεταμοντέρνα αρχιτεκτονική όσο ο θεωρητικός Τσαρλς Τζενκς, τον οποίο φαίνεται να λατρεύει ο πιο επίκαιρος αναλυτής του μεταμοντέρνου, Φρέντρικ Τζέιμσον, στα κείμενα που συλλέχθηκαν στο βιβλίο Η πολιτισμική στροφή όπου ασκεί (και αυτός) δριμεία κριτική στη μονοτονία της μοντέρνας αρχιτεκτονικής.^[1] Οι πρώτες πρώτες φράσεις του στο επιδραστικό, για καμιά δεκαετία, βιβλίο του The language of post–modern architecture είναι οι εξής: «Η φράση “μετα-μοντέρνο” δεν είναι η πιο πετυχημένη έκφραση που μπορεί να χρησιμοποιήσει κανείς σχετικά με την πρόσφατη αρχιτεκτονική. Είναι αμφίσημη, μοδάτη και, το χειρότερο απ’ όλα, αρνητική – είναι σαν να ορίζεις τις γυναίκες ως “μη-άνδρες”. Δεν μας λέει άμεσα, όπως ένα καλό σλόγκαν, ποια αρχή να ακολουθήσουμε ή, όπως ο “Νέος Μπρουταλισμός”, ποιον ακριβώς “-ισμό” θα πρέπει να μιμηθούμε. Το μόνο που παραδέχεται είναι η ελάχιστη πληροφορία την οποία κάποιοι αρχιτέκτονες και κτίρια μετακινήθηκαν πέρα από ή κόντρα στη μοντέρνα αρχιτεκτονική. Και όμως είναι ακριβώς αυτή η γενίκευση και ο υπονοούμενος πλουραλισμός τον οποίον ο τίτλος αυτού του βιβλίου επιχειρεί να μεταφέρει.»^[2]

Κατά τη δεκαετία του ’80 στην Ελλάδα, στις εικαστικές τέχνες δεν γινόταν ιδιαίτερη κουβέντα περί μεταμοντέρνου, παρότι τότε ξεκινάει η υπόθεση της επιστροφής στην (αναπαραστατική) ζωγραφική, με πρωταγωνιστές τους καθηγητές τότε της ΑΣΚΤ, Δημήτρη Μυταρά και Μαρίνα Λαμπράκη-Πλάκα. Οι δύο τότε αρχιτεκτονικές σχολές της χώρας θα ακολουθήσουν μια εντελώς διακριτή στάση απέναντι στο νέο φαινόμενο. Η πιο «καινούργια» σχολή (ιδρύθηκε το 1956) θα το αγκαλιάσει απερίφραστα. Η «παλαιά» σχολή του ΕΜΠ θα το καταδιώξει σε βαθμό τα μανιφεστικά βιβλία του κινήματος να κυκλοφορούν υπογείως από χέρι σε χέρι σαν παράνομες ουσίες. Μετά το γύρισμα της τελευταίας δεκαετίας του 20ού αιώνα, με την πτώση του τείχους του Βερολίνου και την κατάρρευση του σοσιαλισμού, η συζήτηση για τη μεταμοντέρνα αρχιτεκτονική κόπασε για τα καλά παγκοσμίως.

Θανάσης Μουτσόπουλος,
αναπληρωτής καθηγητής

της Ιστορίας της Τέχνης στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ

1. Fredric Jameson, Η πολιτισμική στροφή: κείμενα για το μεταμοντέρνο, μτφρ. Ρ. Σινοπούλου, Πλέθρον, 2023.

2. Charles Jencks, The language of post-modern architecture, Rizzoli, 1977, σ. 7.