«Από αυτό που δεν πεθαίνει, γεννιέται αυτό που μπορεί να πεθάνει.» Ηχεί λιγότερο παράξενα, όταν το λέει Γεωλόγος. Ηχεί και σαν αντίστιξη της διάσημης Γκραμσιανής ρήσης για την εποχή των τεράτων, όπου το παλιό πεθαίνει και το καινούριο δεν έχει ακόμα γεννηθεί. Η παρτιτούρα, ημιτελής πάντα, ήταν εκεί στην ώρα της, περιμένοντας υπομονετικά για να ακουσθεί. Όχι πολύ. Περίπου τέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια… Άξιζε; Θα σας πω στο τέλος.
Την Δευτέρα 13 Οκτωβρίου ολοκληρώθηκε ένα ιδιαίτερο τριήμερο στο Λαύριο. Ξεκίνησε με το Φεστιβάλ «Το Πάρκο και η Πόλη». Πρώτος σταθμός, η εκδήλωση για την απορρύπανση-αποκατάσταση του Κτιρίου “Κονοφάγος”. Η τοπική κοινωνία συμμετείχε μαζικότατα και η πλειονότητα παρέμεινε στο Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο για την χορογραφική performance “Underthumbs”, της Κατερίνας Γεβετζή και της Μαρίας Τρίκκα.
Την επόμενη μέρα, στον ίδιο χώρο, στην Αίθουσα Επίπλευση, πάνω από 150 άνθρωποι μαζεύτηκαν για να δουν την πρώτη προβολή της ταινίας του Νίκου Κορνήλιου «Η Θάλασσα το Χειμώνα» η οποία έχει γυριστεί εξ ολοκλήρου στη Λαυρεωτική.
Τέλος, τη Δευτέρα, στο παλιό Μηχανουργείο στο λιμάνι της πόλης, σε μία κατάμεστη αίθουσα, τρεις νέοι/νέες επιστήμονες, οι Ηλίας Στουραΐτης, η Θωμαΐς Δερμάτη και ο Νίκος Περδικοπάνης, επιχειρηματολόγησαν με πάθος για τις δυνατότητες της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση, τις επιστήμες, τον πολιτισμό.
Η απήχηση που είχαν οι εκδηλώσεις στην τοπική κοινωνία, αλλά και το περιεχόμενό τους, έδωσαν αφορμή για τούτο τον σχολιασμό. Ξεκινάμε από το πρωτοποριακό έργο βιομηχανικής απορρύπανσης που έφερε σε πέρας το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Ένα παλίμψηστο καινοτομιών στον καμβά του βιομηχανικού και μεταβιομηχανικού χρόνου. Το κτίριο σχεδιάστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1940 από τον αρχιμηχανικό της Γαλλικής Εταιρείας, Κωνσταντίνο Κονοφάγο. Μέσα από ένα σύστημα υπόγειων περασμάτων, εκεί κατέληγαν τα καπναέρια της μεταλλείας, τα οποία περνώντας από πάνινα φίλτρα έχαναν το θανατηφόρο φορτίο τους, που είχε στοιχίσει στο παρελθόν τόσες και τόσες ζωές εργατών. Με τα χρόνια η τεράστια συγκέντρωση αρσενικού δημιούργησε εκ νέου απειλή, αυτή τη φορά ενός βιομηχανικού ατυχήματος. Το 2008 το ΕΜΠ ξεκίνησε ένα σύνθετο και καινοτόμο έργο απορρύπανσης και κατόρθωσε τελικώς να απωθήσει με ασφάλεια το δηλητηριώδες κατάλοιπο, σε υπόγειο αποθηκευτικό χώρο, 40 μέτρα κάτω από το έδαφος.1
Παρ’ ότι η τεχνική αρτιότητα του έργου έχει αποκλείσει το ενδεχόμενο της επιστροφής του «απωθημένου» αρσενικού, σοφά οι διοργανωτές του Φεστιβάλ επέλεξαν να το ξορκίσουν με ένα χορογραφικό έργο αφιερωμένο στην υπόγεια ανθρώπινη δραστηριότητα. Αντιγράφω από περιγραφή της παράστασης Underthumbs στον ιστότοπο του Κέντρου Ελέγχου Τηλεοράσεων: «Ανάμεσα σε φτυαριές, ανάσες και beats, τα όρια του πραγματικού και του φανταστικού θολώνουν και η κόπωση της εργασίας παραχωρεί τη θέση της σε έναν παράξενο, σκυφτό, τρελό χορό.»2
Η ποιητική ταινία του Κορνήλιου «Η Θάλασσα το Χειμώνα» ήρθε το επόμενο βράδυ να διαλύσει τρυφερά τον όποιο εφησυχασμό. Οι εύθραυστες, φαινομενικά άκαμπτες, μα στην πραγματικότητα ρευστές ταυτότητες των πρωταγωνιστών, θαρρείς πως αιωρούνταν, μαζί με τα σώματά τους, στη μεγάλη οθόνη της Επίπλευσης. Ο βιογραφικός χρόνος, εξορυσσόμενος από τη Λαυρεωτική γη και εξόριστος σε αυτήν3 , έμοιαζε να έρχεται σε αντίστιξη με τον γεωλογικό χρόνο και πάλι όμως, μόνο επιφανειακά. Όπως αφηγείται η Γεωλόγος της υπόθεσης (ας μου επιτραπεί η ελεύθερη απόδοση), «τέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια πριν, κάτω από τη θάλασσα και σε συνθήκες υψηλών θερμοκρασιών και πίεσης, δημιουργείται η πρώτη ένωση άνθρακα. Από αυτό που δεν πεθαίνει, γεννιέται αυτό που μπορεί να πεθάνει.» Μια από τις πιο συγκλονιστικές μετωνυμίες του αδύνατου της ανθρώπινης ύπαρξης που έχω συναντήσει.
Μόνο επειδή συμβολίσθηκε και βιώθηκε αυτή η αδυνατότητα, είμαστε σε θέση να συλλάβουμε όσα ειπώθηκαν την τρίτη μέρα στην εκδήλωση για την Τεχνητή Νοημοσύνη, που διοργάνωσε η Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής. Όπως ορθά επισημάνθηκε, οι εφαρμογές AI στην παραγωγή γνώσης και πολιτισμού, δεν είναι μαύρα κουτιά, ούτε προσομοιώσεις που νομοτελειακά θα αντικαταστήσουν την αυθεντικότητα της ύπαρξης. Ακριβώς γιατί δεν μπορούν να μιμηθούν την αδυνατότητα που έδειξε ο Κορνήλιος, θα πρόσθετα εγώ. Δεν μπορούν να αποτύχουν με τον μοναδικό τρόπο που το κάνουν τα ανθρώπινα όντα, όταν σχετίζονται με άλλα όντα, ανθρώπινα ή μη. Δεν υπάρχει πλήρες νόημα σε αυτό το σχετίζεσθαι, πάντα κάτι διαφεύγει, κάτι διαψεύδεται, κάτι παραγνωρίζεται και είναι η Τέχνη θεματοφύλακας των παραγνωρίσεων, των απωλειών, της μερικότητας. Το αντίθετο δηλαδή από ένα ποίημα, ένα τραγούδι, έναν πίνακα που θα φτιάξει μία AI εφαρμογή.
Να λοιπόν που φαίνεται σαν να διαγράψαμε έναν ολόκληρο κύκλο, σε τρεις μόλις μέρες, σε ακτίνα λίγων εκατοντάδων μέτρων! Από την βιομηχανική καινοτομία, την ασφαλή απώθηση και τον γραμμικό χρόνο, στην Τέχνη ως ξόρκι των απωθημένων σε έναν χρόνο ανθρώπινο, άρα θρυμματισμένο, έκκεντρο και μη-γραμμικό∙ κι από εκεί, στην ψηφιακή καινοτομία, τον επιταχυνόμενο λογισμό, τον βρόχο και τον μη-χρόνο της προσομοίωσης. Θα βγούμε από τον βρόχο; Θα αποτύχουμε καλύτερα αυτή τη φορά, ή θα διαγράφουμε τον ίδιο κύκλο ξανά και ξανά; Θα δείξει.
Γυρίζοντας σπίτι, μου έρχεται ξανά στο νου ο στίχος του Σαββόπουλου: «Μα ο χρόνος ο αληθινός, σαν μικρό παιδί είναι εξόριστος, μα ο χρόνος ο αληθινός, έιν’ ο γιος μας, ο μεγάλος κι ο μικρός»… Στην Αγορά στο Λαύριο. Εκεί όπου μας συναντά η παρτιτούρα, σαν από πάντοτε. Επινοημένη, αλλά όχι λιγότερο αληθινή. Άξιζε.
1 Για ένα οδοιπορικό στο εκπληκτικό αυτό έργο, δείτε εδώ: https://www.tovima.gr/2025/10/12/science/pos-to-layrio-apallaxthike-apo-to-arseniko/
2 https://polychorosket.gr/events/underthumbs2/
3 Την ιδέα της εξόρυξης και της εξορίας (μεταλλεία – Μακρόνησος) την αντλώ από σχόλιο του Δ. Καλιαμπάκου, Καθηγητή ΕΜΠ και Αντιπροέδρου ΔΣ της ΕΑΔΙΠ-ΕΜΠ, στο τέλος της προβολής.
