Το κύμα οικο-σκεπτικισμού δεν έχει καταφέρει να ανατρέψει την ανάγκη για την απαλλαγή της οικονομίας από τα ορυκτά καύσιμα. Οι διαφορετικές προσεγγίσεις εστιάζονται κυρίως στο πώς θα πραγματοποιηθεί η μετάβαση και στην πορεία που χρειάζεται να ακολουθηθεί για την επίτευξή της. Το ζήτημα δεν είναι μόνο τεχνικό, έχει και πολιτική διάσταση, με σημαντικές συνέπειες για το μέλλον της δημοκρατίας. Έχει καταστεί σαφές ότι ο πράσινος καπιταλισμός που προωθείται από νεοφιλελεύθερες δυνάμεις, έχει συνέπειες, ενώ η μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας θα μπορούσε να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για ένα μοντέλο ανάπτυξης που εγγυάται δημοκρατικές ελευθερίες και κοινωνική δικαιοσύνη.
Σε αυτή την προοπτική ποια θα μπορούσε να είναι μια αριστερή οικολογική πολιτική;
Σήμερα, η περιβαλλοντική πολιτική πρέπει να αναδιατυπωθεί υπό το φως της οικολογικής επιταγής, απελευθερωμένης από την ορθολογιστική τάση και την προμηθεϊκή φιλοδοξία κυριαρχίας πάνω στη φύση. Πρέπει να ενσωματώσουμε τα διδάγματα της Ανθρωπόκαινου και να απορρίψουμε τον διαχωρισμό μεταξύ φύσης και πολιτισμού, καθώς και την αντίθεση μεταξύ ανθρώπων και μη ανθρώπων.
Βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα ιστορική φάση δημοκρατικής επανάστασης, με φροντίδα για διασφάλιση βιωσιμότητας.
Οι αγώνες για κοινωνική δικαιοσύνη απαιτούν την ενεργή αμφισβήτηση των «παραγωγιστικών» και εξορυκτικών μοντέλων. Με το νέο κλιματικό καθεστώς, η κατοικησιμότητα του πλανήτη έχει αναδειχτεί σε κρίσιμο ζήτημα. Η δίκαιη οικολογική μετάβαση πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο του σχεδίου της ριζοσπαστικοποίησης της δημοκρατίας και της σύνδεσης των οικολογικών αγώνων με τους κοινωνικούς. Αυτό απαιτεί τoν σχεδιασμό ενός γνήσιου οικολογικού δίστρατου (bifurcation), που θα σπάσει την εξάρτηση των κοινωνιών μας από το οικονομικό σύστημα του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού, το οποίο είναι υπεύθυνο για την επιτάχυνση των οικολογικών καταστροφών.
Για να συνδέσουμε τους οικολογικούς αγώνες με άλλους δημοκρατικούς αγώνες, είναι απαραίτητο να δημιουργήσουμε ένα «εμείς», που θα είναι η κινητήρια δύναμη πίσω από την πολιτική δράση. Για να δημιουργηθεί αυτή η συλλογική βούληση, δεν αρκεί να καταρτίσουμε ένα καλό πρόγραμμα. Είναι απαραίτητο να κινητοποιηθούν κοινές οικολογικές ευαισθησίες και πολιτικές ταυτίσεις. Η συναισθηματική διάσταση συχνά παραβλέπεται στην Αριστερά, λόγω του ορθολογιστικού θεωρητικού πλαισίου, που συχνά διαμορφώνει την πολιτική της. Στην πολιτική δεν αρκεί να έχεις ένα καλό πρόγραμμα. Οι πολίτες πρέπει επίσης να ταυτιστούν με το σχέδιο που τους προτείνεται, που πρέπει να συναντά τις ευαισθησίες, τις επιθυμίες και τις βιωματικές εμπειρίες των ανθρώπων, που χρειάζεται να κινητοποιηθούν.
Ανάγκη για ασφάλεια και απαίτηση για προστασία
Ωστόσο, οι πόλεμοι, οι σφαγές, η πολεμο-καπηλεία, η πανδημία και η γενικευμένη οικονομική κρίση έχουν επιφέρει αύξηση της επισφάλειας και έχουν δημιουργήσει μια αίσθηση ευπάθειας σε μεγάλα τμήματα του πληθυσμού, προκαλώντας συναισθήματα που εκφράζουν έντονη ανάγκη για ασφάλεια και απαίτηση για προστασία. Είναι σημαντικό να ληφθούν υπόψη αυτές οι επιπτώσεις. Η κατάσταση είναι παρόμοια με εκείνη που αναλύθηκε από τον Καρλ Πολάνιι στο «The Great Transformation», όπου δείχνει ότι όταν οι κοινωνίες υφίστανται σοβαρές αναταραχές στον τρόπο ζωής τους, η ανάγκη για προστασία γίνεται κεντρική. Αυτή η ανάγκη μπορεί να ικανοποιηθεί είτε σε προοδευτική είτε σε οπισθοδρομική κατεύθυνση (η κρίση της δεκαετίας του ’30 έφερε τον φασισμό στην Ευρώπη και το New Deal στις Ηνωμένες Πολιτείες).
Στην παρούσα συγκυρία, το αίτημα για προστασία αξιοποιείται αποτελεσματικά από την εθνικολαϊκιστική δεξιά, η οποία προσπαθεί να πείσει ότι η ασφάλεια μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω μιας έννοιας κυριαρχίας βασισμένης στον εθνικισμό. Ωστόσο, θα ήταν λάθος να παραβλέψουμε το γεγονός ότι οι νεοφιλελεύθερες κυβερνήσεις, εκμεταλλεύονται το αίσθημα «κοινωνικής ευπάθειας». Μια στρατηγική που συνίσταται στη διαχείριση της περιβαλλοντικής κρίσης προκειμένου να προωθηθεί μια νέα μορφή νεοφιλελευθερισμού, του «τεχνολογικού αυταρχισμού». Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο οι νεοφιλελεύθερες δυνάμεις παρουσιάζουν την ανάπτυξη του «πράσινου καπιταλισμού» και της γεωμηχανικής (geoengineering,) όχι μόνο ως τη λύση στο πρόβλημα της υπερθέρμανσης του πλανήτη, αλλά και ως τον καλύτερο τρόπο για να διασφαλιστεί η προστασία των πολιτών. Αυτό τους επιτρέπει να εκτρέψουν την ανάγκη προστασίας για να την νομιμοποιήσουν.
Eνα σχέδιο «πράσινης δημοκρατικής επανάστασης»
Eνα σχέδιο «πράσινης δημοκρατικής επανάστασης» θα μπορούσε να συντονιστεί με το αίτημα για ασφάλεια και προστασία που εκφράζεται, με διάφορους τρόπους στους κοινωνικούς αγώνες. Μπορεί να ενεργοποιήσει και εμπλουτίσει τη δημοκρατική φαντασία για να διαδραματίσει τον ρόλο αναφορικής αρχής στην ομοσπονδοποίηση ετερογενών αιτημάτων. Η επιβίωση του πλανήτη και η διατήρηση των συνθηκών διαβίωσης που τον καθιστούν κατοικήσιμο μπορεί να κινητοποιήσει μεγάλο αριθμό ανθρώπων και κινημάτων. Ένα σχέδιο που στοχεύει στη διατήρηση ενός κατοικήσιμου πλανήτη και στη διασφάλιση του μέλλοντος μιας δημοκρατικής κοινωνίας μπορεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς και συσπείρωσης, διαμορφώνοντας την ώθηση για την οικοδόμηση μιας κοινωνικής πλειοψηφίας.
Η οικολογική κρίση μπορεί να προσφέρει στην Αριστερά την ευκαιρία να αναπτύξει ένα σχέδιο ικανό να γίνει ηγεμονικό. Ο εγκάρσιος χαρακτήρας της μπορεί να καταστήσει δυνατή την οικοδόμηση ενός πολιτικού συνόρου μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς, σε βάση διαφορετική, πέρα από την παραδοσιακή πολιτική χωροταξία. Αυτό που διακυβεύεται στον πολιτικό αγώνα είναι ο τρόπος με τον οποίο χτίζεται ο ανταγωνισμός και ορίζεται ο αντίπαλος. Η ριζοσπαστική δεξιά οικοδομή είναι σε ανταγωνισμό με τους «αποδέκτες κοινωνικής πρόνοιας» και τους μετανάστες, ενώ οι μεταπολιτικές νεοφιλελεύθερες δυνάμεις, ενώ αρνούνται την ύπαρξη ανταγωνισμού, τον χτίζουν αποκλείοντας τα «άκρα», αυτά που τοποθετούν εκτός του «δημοκρατικού τόξου» επειδή επιτίθενται στην εξουσία τους.
Ο αγώνας για την υπεράσπιση της κατοικησιμότητας της Γης επηρεάζει ένα μεγάλο φάσμα κοινωνικών ομάδων. Κατονομάζοντας τον νεοφιλελευθερισμό ως τον κύριο αντίπαλο που ευθύνεται για την καταστροφή των συνθηκών διαβίωσης στον πλανήτη, η Αριστερά οφείλει να οικοδομήσει ένα ευρύτερο «εμείς» από εκείνο που αναφέρεται στις σχέσεις παραγωγής ή στην αντίθεση μεταξύ ηττημένων και δικαιούχων της παγκοσμιοποίησης.
Αυτή είναι μια κρίσιμη στιγμή για τη δημοκρατία, το μέλλον της εξαρτάται από την πορεία που θα ακολουθήσουμε για να αντιμετωπίσουμε την πρόκληση της οικολογικής κρίσης.
Πρέπει να ξεπεράσουμε τη μεταπολιτική προοπτική που αρνείται την ύπαρξη ανταγωνισμών και το μεσσιανικό όραμα μιας οριστικής επίλυσης των συγκρούσεων και μιας απόλυτα αρμονικής κοινωνίας. Δεν θα υπάρξει ποτέ ένας «τελικός αγώνας» και η δημοκρατία θα είναι πάντα «να έρθει», για να χρησιμοποιήσουμε την έκφραση του Ντεριντά. Είναι καθήκον της Αριστεράς τώρα να κατευθύνει τα «συναισθήματα» που παράγει η σύγχρονη δυστοπική συγκυρία, να τα αρθρώσει για να συγκροτήσει έναν «λαό» που θα αγωνίζεται για την υπεράσπιση της δημοκρατίας και τη διασφάλιση των βιώσιμων συνθηκών πάνω στον πλανήτη.
