Συνέντευξη με τον αργεντινό μαρξιστή Εστεμπάν Μερκατάντε
Κάποιοι υποστηρίζουν ότι, καθώς οι χώρες του Παγκόσμιου Βορρά ευθύνονται σε μεγάλο βαθμό για την κρίση, θα πρέπει να φέρουν την κύρια ευθύνη, ενώ οι χώρες του Παγκόσμιου Νότου μπορούν να χρησιμοποιήσουν τους φυσικούς πόρους όπως θέλουν για να αναπτύξουν την οικονομία τους. Ποια είναι η άποψή σας γι’ αυτό το περίπλοκο ζήτημα που συχνά αποκαλείται «κοινές αλλά διαφοροποιημένες ευθύνες» ή, στην πιο ριζοσπαστική του μορφή, κλιματική δικαιοσύνη;
Αυτή η άποψη περιέχει μια σημαντική κριτική των συστημικών ανισοτήτων. Είναι κάτι που αναγνωρίζεται επίσημα στη διεθνή διακυβέρνηση, για παράδειγμα όταν τίθενται διαφοροποιημένοι στόχοι για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου στις αναπτυγμένες και αναπτυσσόμενες χώρες, αντίστοιχα. Τα κινήματα για την παγκόσμια κλιματική δικαιοσύνη έχουν βοηθήσει στην ανάδειξη πολλών από αυτά τα ζητήματα. Τα οικολογικά ρεύματα έχουν επίσης αναπτύξει έννοιες όπως η «άνιση οικολογική ανταλλαγή» και το «οικολογικό χρέος».
Ωστόσο, το πρόβλημα για τις εξαρτημένες χώρες, των οποίων οι οικονομίες παραμένουν εξαρτημένες από τον Παγκόσμιο Βορρά, είναι ότι η «καπιταλιστική ανάπτυξη» έχει γίνει άπιαστο όνειρο, κάτι που η πρόσφατη ιστορία δείχνει ότι είναι αδύνατο γι’ αυτές σε έναν ιμπεριαλιστικό κόσμο. Στο βιβλίο μου Ιμπεριαλισμός σε περιόδους παγκόσμιας αταξίας εξετάζω πώς ο σχηματισμός παγκόσμιων αλυσίδων αξίας έχει καταδικάσει τις εξαρτημένες χώρες σε έναν «αγώνα προς τα κάτω», στον οποίον η καθεμία προσπαθεί να προσφέρει πιο ευέλικτες εργασιακές και περιβαλλοντικές ρυθμίσεις και φορολογικά κίνητρα για την προσέλκυση επενδύσεων. Το αποτέλεσμα είναι ότι ακόμη και οι χώρες με κάποια επιτυχία στην ένταξή τους στους πολλούς κρίκους των υπαρχουσών αλυσίδων αξίας δεν έχουν καταφέρει να αναπτύξουν τις οικονομίες τους με κανέναν σημαντικό τρόπο. Αντίθετα, βλέπουμε ολοένα και πιο άνιση κατανομή αξίας κατά μήκος αυτών των αλυσίδων, με τις πλουσιότερες χώρες να παίρνουν τη μερίδα του λέοντος.
Αυτό είναι το ένα ζήτημα. Το δεύτερο ζήτημα είναι ότι πρέπει να αμφισβητήσουμε τι σημαίνει ανάπτυξη σε περιόδους οικολογικής κρίσης. Πρέπει να δηλωθεί σαφώς ότι οι μη καπιταλιστικές προοπτικές είναι ο μόνος τρόπος, πρώτον, να σπάσουμε τις αλυσίδες της εξάρτησης και της λεηλασίας και, δεύτερον, να προωθήσουμε μια κοινωνία που μπορεί να ικανοποιήσει πλήρως τις κοινωνικές ανάγκες διατηρώντας παράλληλα έναν υγιή μεταβολισμό μεταξύ ανθρώπων και φύσης. Ο καπιταλισμός δεν μπορεί να το κάνει αυτό.
Γράφετε ότι «διαφορετικά ρεύματα εντός της κριτικής οικολογίας και του οικοσοσιαλισμού δίνουν πολύ διαφορετικές απαντήσεις σε αυτό που θα έπρεπε να είναι οι κεντρικές συντεταγμένες που καθοδηγούν την οργάνωση των μετακαπιταλιστικών κοινωνιών». Ποια είναι αυτά τα κύρια ρεύματα;
Σε γενικές γραμμές, αυτά τα ρεύματα σήμερα τείνουν να είναι πολωμένα μεταξύ των υποστηρικτών της αποανάπτυξης και των υποστηρικτών ενός αντικαπιταλιστικού ή οικομοντερνιστικού επιταχυνσιονισμού (accelerationism).
Ο κύριος στόχος της αποανάπτυξης –όπως υποδηλώνει και το όνομά της– είναι η οικονομική ανάπτυξη, η οποία αναγνωρίζεται ως η κύρια αιτία της οικολογικής κρίσης στις πολλαπλές της διαστάσεις. Σημαντικός χώρος αφιερώνεται στην «ιδεολογία» της ανάπτυξης στα περισσότερα από αυτά τα γραπτά. Πολλά κείμενα για την αποανάπτυξη αφιερώνουν χρόνο εξηγώντας πώς η αύξηση του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος (ΑΕΠ) έγινε ένα αδιαμφισβήτητο μέτρο οικονομικής επιτυχίας και πώς όλες οι οικονομικές πολιτικές από τη δεκαετία του 1930 βασίζονται στην τόνωση της συνεχούς ανάπτυξης. Οι υποστηρικτές της αποανάπτυξης υποστηρίζουν ότι δεν μπορείς να εξισώσεις την αύξηση του ΑΕΠ –ή πιο συγκεκριμένα του κατά κεφαλήν ΑΕΠ– και την ευημερία. Λένε ότι, πέρα από ένα ορισμένο σημείο, το υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ δεν ισούται με ισοδύναμη βελτίωση στη ζωή των ανθρώπων.
Αξίζει να έχουμε κατά νου ότι αυτοί οι συγγραφείς γράφουν και σκέφτονται με βάση την κατάστασή τους στις πλούσιες χώρες. Το επιχείρημά τους ότι αυτό που αντιμετωπίζουμε σήμερα είναι η υπερκατανάλωση, και ότι η εξόρυξη πόρων υπερβαίνει κατά πολύ την ικανότητα του πλανήτη να αναπληρώσει ό,τι εξορύσσεται, έχει νόημα όταν μιλάμε για αναπτυγμένες χώρες. Θίγουν έννοιες όπως ο «αυτοκρατορικός τρόπος ζωής», που λέει ότι οι πλούσιες κοινωνίες ζουν πέρα από τα βιώσιμα όρια και το κάνουν αυτό εις βάρος του υπόλοιπου πλανήτη από τον οποίο εξάγουν πόρους και απαλλάσσονται από το κόστος των περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
Αυτό εγείρει ένα ενδιαφέρον ζήτημα εισάγοντας τον ιμπεριαλισμό στο οικολογικό ζήτημα. Αλλά, ταυτόχρονα, περιέχει πολλά προβλήματα. Για παράδειγμα, η συζήτηση τείνει να καταλήγει στην αμφισβήτηση της κατανάλωσης και όχι της ίδιας της παραγωγής, κάτι που, πέρα από κάθε πρόθεση, θολώνει ελαφρώς τη συστημική ρίζα του προβλήματος. Επίσης, οι εργατικές τάξεις στις πλούσιες χώρες καταλήγουν να θεωρούνται ως συμμετέχουσες σε αυτό τον «αυτοκρατορικό τρόπο ζωής» – ή, τουλάχιστον, δεν αποκλείονται ρητά. Αυτό συμβαίνει παρά τους πολλαπλούς δείκτες που δείχνουν μια αξιοσημείωτη επιδείνωση του βιοτικού τους επιπέδου τις τελευταίες δεκαετίες, λόγω των ιδιωτικοποιήσεων και της παγκόσμιας οικονομικής αναδιάρθρωσης. Κάτι τέτοιο δεν ενσωματώνεται σαφώς στις προοπτικές της αποανάπτυξης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το βάρος της ευθύνης πρέπει να μοιράζεται ισότιμα. Η ανισότητα είναι μια πολύ σημαντική πτυχή αυτών των απόψεων: οι υπερ-πλούσιοι, με τα αεροπλάνα, τα γιοτ και τις επαύλεις τους, μοιράζονται τη συντριπτική ευθύνη για τη δημιουργία ενός τόσο μεγάλου οικολογικού αποτυπώματος. Επιπλέον, η αμφισβήτηση της έννοιας της οικονομικής ανάπτυξης ως αυτοσκοπού, που βλέπουμε στους υποστηρικτές της αποανάπτυξης, είναι σημαντική. Οι παραγωγιστικές ιδέες έχουν κερδίσει έδαφος ακόμη και σε ορισμένους αντικαπιταλιστικούς χώρους, παρά το γεγονός ότι συνιστούν αδιέξοδο. Επομένως, τέτοιες προειδοποιήσεις είναι πολύτιμες.
Υπάρχουν όμως μεγάλες αδυναμίες στις προοπτικές αποανάπτυξης όσον αφορά την ανάπτυξη συνεπών εναλλακτικών λύσεων. Λένε ότι πρέπει να υπάρξουν ποιοτικές αλλαγές στον τρόπο παραγωγής των πραγμάτων, αλλά δυσκολεύονται να καταλήξουν σε συγκεκριμένα μέτρα. Η ποσοτική έμφαση –η μείωση της κλίμακας παραγωγής και κατανάλωσης– είναι το μόνο πράγμα που διατυπώνουν με σαφήνεια.
Ο κοινός παρονομαστής μεταξύ των διαφορετικών οραμάτων για την αποανάπτυξη είναι μια αόριστη, και συχνά διφορούμενη, αντικαπιταλιστική στάση. Η αμφισβήτηση της οικονομικής ανάπτυξης ως αυτοσκοπού σημαίνει αντίθεση σε μια βασική πτυχή του καπιταλισμού, επειδή δεν υπάρχει συνεχής συσσώρευση αξίας κεφαλαίου εάν δεν υπάρχει ταυτόχρονη αύξηση στην εξόρυξη πόρων. Αλλά είναι πολύ πιο δύσκολο να μεταφραστεί αυτή η αρνητική ιδέα σε μια θετική εναλλακτική λύση.
Υπάρχουν επίσης διαφορές μεταξύ των υποστηρικτών της αποανάπτυξης όσον αφορά την εναλλακτική. Μερικοί συγγραφείς, όπως ο Serge Latouche, είναι άμεσα εχθρικοί προς την ιδέα του σοσιαλισμού, δεδομένων των προηγούμενων εμπειριών των πρώην γραφειοκρατικοποιημένων εργατικών κρατών, και κατηγορούν όλους τους μαρξιστές ότι είναι παραγωγιστικοί. Άλλοι υποστηρίζουν ότι μια καπιταλιστική οικονομία σταθερής κατάστασης (στην οποία ορισμένα βιώσιμα μέτρα αποφεύγουν την ανάπτυξη ενώ εγγυώνται την αναπαραγωγή με σταθερό ρυθμό) μπορεί να είναι εφικτή, και ότι ως εκ τούτου η αποανάπτυξη και ο καπιταλισμός δεν είναι εγγενώς ανταγωνιστικοί. Υπάρχουν επίσης εκείνοι με πιο αντικαπιταλιστικές απόψεις, όπως ο Jason Hickel ή ο Kohei Saito – ο τελευταίος υποστηρίζει ρητά τον κομμουνισμό της αποανάπτυξης.
Παρά τις λεπτές αυτές αποχρώσεις, αυτό που χαρακτηρίζει όλα αυτά τα οράματα είναι η εστίασή τους σε ένα είδος ελάχιστου ή άμεσου προγράμματος, το οποίο μπορεί να διαφέρει λίγο, αλλά ουσιαστικά νοείται ως απαίτηση προς το κράτος. Περιλαμβάνουν ορισμένα ενδιαφέροντα ζητήματα στα οποία μπορούμε να συμφωνήσουμε –όπως η μείωση της εργάσιμης ημέρας– αλλά δεν συνδυάζονται με μια μεταβατική προοπτική ή κάτι που μοιάζει με στρατηγική υπέρβασης του καπιταλισμού.
Στον αντίποδα αυτών των θέσεων –με έναν σχεδόν καθρεφτιστικό τρόπο– στέκεται ο οικομοντερνισμός. Από αυτή την οπτική γωνία, η απάντηση στην οικολογική κρίση έγκειται στην επιτάχυνση της τεχνολογικής ανάπτυξης. Η κεντρική του διάγνωση είναι ότι, υπό τον καπιταλισμό, η καινοτομία δεν είναι σε θέση να αξιοποιήσει πλήρως τις δυνατότητές της, καθώς γίνεται όλο και πιο δύσκολο να μεταφραστεί σε κερδοφόρα επιχειρηματικά μοντέλα που δικαιολογούν τις επενδύσεις. Το βιβλίο του Aaron Bastani Πλήρως Αυτοματοποιημένος Πολυτελής Κομμουνισμός είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Κατά την άποψη του Bastani, η απελευθέρωση της τεχνολογικής ανάπτυξης από τους περιορισμούς που επιβάλλουν οι καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής θα καθιστούσε δυνατή την πλήρη αυτοματοποίηση των διαδικασιών παραγωγής.
Υπό αυτή την έννοια, ο οικομοντερνισμός αντιτίθεται στη μείωση του μεταβολισμού μεταξύ κοινωνίας και φύσης. Αντίθετα, υποστηρίζουν την ανάγκη να συνεχιστεί η επιδίωξη της ανάπτυξης, και ίσως να επιταχυνθεί, προκειμένου να βρεθούν καινοτομίες που μπορούν να λύσουν τα περιβαλλοντικά προβλήματα. Τα προβλήματα που δημιουργεί ο καπιταλισμός απλώς ανάγονται σε έλλειψη σχεδιασμού. Ο οικομοντερνισμός οραματίζεται μορφές κατανάλωσης εγγενείς σε αυτό τον τρόπο παραγωγής που συνεχίζονται πέρα από τον καπιταλισμό, συμβάλλοντας έτσι στην φυσικοποίηση και την αποϊστορικοποίησή τους. Η τεχνολογία είναι επίσης φετιχοποιημένη. Τείνει να της δίνεται μια αύρα ουδετερότητας, ενώ στην πραγματικότητα όλες οι νέες εξελίξεις και καινοτομίες διαμορφώνονται από τις ταξικές σχέσεις.
Για τους οικομοντερνιστές, δεν υπάρχει σχεδόν κανένα όριο στη λεγόμενη αποσύνδεση της οικονομίας από το περιβάλλον, δηλαδή στην εξασφάλιση του ελάχιστου δυνατού αντίκτυπου όσον αφορά την εξόρυξη πόρων και την παραγωγή αποβλήτων. Η επέκταση αυτού που ο Bastani ορίζει ως «πλήρως αυτοματοποιημένο πολυτελή κομμουνισμό» μπορεί προφανώς να λάβει χώρα χωρίς να αντιμετωπιστούν προβλήματα βιωσιμότητας. Αυτό το βασίζουν στον ισχυρισμό ότι τούτο συμβαίνει εδώ και πολύ καιρό υπό τον καπιταλισμό στις πιο αναπτυγμένες χώρες.
Το πρόβλημα είναι ότι, παρά τα αναμφισβήτητα κέρδη αποδοτικότητας όσον αφορά τα υλικά αποτελέσματα, τα στατιστικά στοιχεία για την αποκαλούμενη αποσύνδεση παραβλέπουν ως επί το πλείστον το γεγονός ότι, λόγω των αλλαγών στον παγκόσμιο καταμερισμό εργασίας, οι χώρες αυτές εξαρτώνται πολύ περισσότερο από τις υλικές διαδικασίες που εκτυλίσσονται εκτός των συνόρων τους· δηλαδή, τις βιομηχανικές διαδικασίες σε αναπτυσσόμενες χώρες που ελέγχονται από πολυεθνικές με έδρα τις ιμπεριαλιστικές χώρες. Αυτό που έχουμε είναι λιγότερη αποσύνδεση και περισσότερη εξωτερική μεταφορά (offshoring) των παραγωγικών διαδικασιών σε τρίτες χώρες, μέσω των οποίων οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις «ανατίθενται σε εξωτερικούς συνεργάτες». Μόλις λάβουμε υπόψη αυτή την «εξωτερική μεταφορά» όταν εξετάζουμε το οικολογικό αποτύπωμα, η κλίμακα της αποσύνδεσης μειώνεται σε μεγάλο βαθμό, αν δεν εξαφανίζεται τελείως.
Το να εμπιστευόμαστε έναν αυτοματοποιημένο, πολυτελή κομμουνισμό βασισμένο σε τόσο αδύναμες υποθέσεις μπορεί μόνο να οδηγήσει στην καταστροφή. Ακριβώς επειδή δεν θέλουν να βάλουν όλα τα αυγά τους σε ένα καλάθι, αποφεύγουν το ρίσκο λέγοντας ότι αν δεν μπορούμε να επιτύχουμε αρκετή αποσύνδεση, τότε η απάντηση βρίσκεται στην εξόρυξη μετάλλων στο διάστημα (την εξόρυξη μετάλλων από αστεροειδείς) και στη χρήση του διαστήματος ως χωματερή για τα σκουπίδια που συσσωρεύονται με ολοένα και πιο μη βιώσιμους τρόπους σε μεγάλο μέρος του πλανήτη.
Τέλος, οι οικομοντερνιστές σκέφτονται περισσότερο με όρους εξάλειψης της εργασίας παρά μετασχηματισμού της. Ο Dave Beech θεωρεί αυτό το ρεύμα ουσιαστικά αντι-εργατικό. Αυτό εκδηλώνεται με την απουσία της εργατικής τάξης ως υποκειμένου που μπορεί να διαδραματίσει οποιονδήποτε ρόλο στη χειραφέτησή της ή στην εγκαθίδρυση ενός διαφορετικού κοινωνικού μεταβολισμού. Ελπίζουν ότι οι συσπάσεις του συστήματος, που επιδεινώνονται από το είδος της επιταχυνσιολογίας που προτείνουν, θα παράγουν έναν μετακαπιταλισμό που θα επιτρέπει τον σχεδιασμό, μαζί με τον «εκδημοκρατισμό» και την επέκταση των καταναλωτικών προτύπων των πλουσίων στην υπόλοιπη κοινωνία.
Δεδομένου ότι αυτά τα μοτίβα δεν μπορούν να γίνουν καθολικά εντός των πεπερασμένων ορίων του πλανήτη, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι πρέπει να επινοήσουν διαγαλαξιακές λύσεις για τις περιβαλλοντικές προκλήσεις. Αυτό που μας μένει είναι προτάσεις όπως αυτή του Bastani, οι οποίες προσφέρουν μια (πολυτελή) «κομμουνιστική» παραλλαγή του είδους των διαστημικών παραληρημάτων του Elon Musk ή του Jeff Bezos.
Ενάντια σε αυτά τα ρεύματα, υποστηρίζετε μια «οικομμουνιστική» προοπτική. Τι είναι ο οικομμουνισμός; Γιατί και πώς διαφέρει από τον οικοσοσιαλισμό;
Ο όρος οικομμουνισμός προέρχεται από τον τίτλο του τελευταίου βιβλίου του Ariel Petruccelli, το οποίο εκδόθηκε στα ισπανικά σχεδόν ταυτόχρονα με το δικό μου. Υιοθέτησα τον όρο επειδή αναδεικνύει το κεντρικό ζήτημα που πρέπει να τονίσει ο οικολογικός μαρξισμός ή ο οικοσοσιαλισμός. Αντί να συζητάμε για το αν οι «λύσεις» θα προέλθουν από την τεχνολογία ή από τη μείωση των μεταβολισμών, πρέπει να οργανώσουμε τις απαραίτητες κοινωνικές δυνάμεις για να επιτεθούμε στις εστίες της οικολογικής καταστροφής: τον καπιταλισμό και τις σχέσεις παραγωγής που δημιουργεί αυτή η εκμεταλλευτική κοινωνική τάξη.
Για πολλούς κριτικούς οικολόγους, συμπεριλαμβανομένων ακόμη και ορισμένων οικοσοσιαλιστών, οι σχέσεις παραγωγής αποτελούν ένα είδος «μαύρου κουτιού». Ένα πεδίο που μένει ανεξερεύνητο ή αναφέρεται μόνο επιφανειακά. Δεν αντιλαμβάνονται την κεντρική σημασία του τερματισμού των αλλοτριωμένων σχέσεων μεταξύ της μεγάλης παραγωγικής τάξης, της μισθωτής εργατικής δύναμης, και των μέσων παραγωγής. Οι οικομοντερνιστές και οι υπέρμαχοι της αποανάπτυξης μιλούν και οι δύο για τη μείωση της εργάσιμης ημέρας, αν και για διαφορετικούς λόγους και εκκινώντας από διαφορετικές λογικές, αλλά αυτό που λείπει και από τους δύο είναι ο πρωταγωνιστικός ρόλος της εργασίας –που εκμεταλλεύεται το κεφάλαιο– ως παράγοντας της ίδιας του της χειραφέτησης και του ποιοτικού μετασχηματισμού της σχέσης της κοινωνίας με τη φύση.
Ο τερματισμός του μονοπωλίου της ιδιωτικής ιδιοκτησίας επί των μέσων παραγωγής συνεπάγεται την επέκταση της εργατικής δημοκρατίας –της δημοκρατίας εκείνων που παράγουν και καταναλώνουν επίσης ένα μεγάλο μέρος αυτού που παράγεται– σε μια σφαίρα που κυριαρχείται σήμερα από το κεφάλαιο. Στον καπιταλισμό, η παραγωγή-κατανάλωση είναι μια διαφοροποιημένη ενότητα που διαμεσολαβείται από τη διαδικασία της ανταλλαγής, στην οποία η κοινωνική ανάγκη μπορεί να εκφραστεί μόνο ως μια οικονομικά εύρωστη ζήτηση (και μπορεί να εμφανιστεί μόνο ως η επιλογή του ενός ή του άλλου εμπορεύματος που οι καπιταλιστές έχουν προηγουμένως αποφασίσει να παράγουν και να πουλήσουν). Ως εκ τούτου, μόνο κοινωνικοποιώντας τα μέσα παραγωγής μπορούμε να αποκαταστήσουμε μια γνήσια ενότητα και των δύο διαδικασιών, στην οποία η παραγωγή βασίζεται στην ικανοποίηση των κοινωνικών αναγκών – το πρώτο βήμα προς οποιοδήποτε είδος σχεδιασμού. Αυτή είναι μια βασική πτυχή που μπορεί να μας βοηθήσει να απελευθερωθούμε από την πολωμένη συζήτηση μεταξύ «περισσότερου» ή «λιγότερου» που έχει κυριαρχήσει στις συζητήσεις μεταξύ των οικοσοσιαλιστών.
Η ορθολογική διαχείριση του μεταβολισμού μεταξύ κοινωνίας και φύσης, μέσα από συλλογική απόφαση του τι θα παραχθεί (βάσει του ποιες κοινωνικές ανάγκες θα πρέπει να ιεραρχηθούν), δεν σημαίνει ότι μπορούμε να αποφύγουμε δύσκολες αποφάσεις σχετικά με την κληρονομιά της καπιταλιστικής καταστροφής του περιβάλλοντος. Αλλά αντί αυτές οι αποφάσεις να λαμβάνονται από την ιδιωτική δύναμη του κεφαλαίου –υποστηριζόμενη από κυβερνήσεις των οποίων η κεντρική λειτουργία είναι η αναπαραγωγή των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής– η παραγωγική τάξη στο σύνολό της, έχοντας ανακτήσει τον έλεγχο των μέσων παραγωγής, θα επεξεργαστεί προτάσεις για την επίλυση αυτών των ζητημάτων. Θα το κάνει αυτό διασφαλίζοντας παράλληλα ότι επιτυγχάνονται τρεις διαφορετικοί στόχοι: πλήρης ικανοποίηση των θεμελιωδών κοινωνικών αναγκών, εκδημοκρατισμός της παραγωγής και επιδίωξη της εγκαθίδρυσης ενός ορθολογικού μεταβολισμού με τη φύση. Επιπλέον, η «απαλλοτρίωση των απαλλοτριωτών» θα μας επιτρέψει να ανακτήσουμε μια ευρύτερη έννοια του πλούτου, η οποία έρχεται σε ρήξη με την ιδέα ότι η αφθονία πρέπει να μεταφράζεται στο είδος του απεριόριστου καταναλωτισμού που ο καπιταλισμός έχει προωθήσει για να πουλήσει ολοένα και μεγαλύτερο αριθμό αγαθών.
Οι μετακαπιταλιστικοί οικομοντερνιστικοί αντικατοπτρισμοί οραματίζονται το τέλος της εργασίας μέσω του αυτοματισμού, όπου οι μηχανές, η απόλυτη ενσάρκωση του κεφαλαίου, εμφανίζονται ως θεϊκές ενσαρκώσεις, αλλά δεν λέγεται τίποτα για το πώς, τι και ποιος θα αποφασίσει τι θα παραχθεί. Αντίθετα, ο κομμουνισμός, όπως τον κατανοούμε, έχει στην καρδιά του τον μετασχηματισμό της εργασίας και τη σχέση της με τη φύση. Αυτός είναι ο ακρογωνιαίος λίθος για την ανάκτηση όλων των δυνατοτήτων που έχουν στερήσει από την εργασία οι αλλοτριωμένες σχέσεις που της επιβάλλονται από το κεφάλαιο και, ταυτόχρονα, για τον τερματισμό της αφαιρετικής αντίληψης της φύσης. Αυτές είναι οι προϋποθέσεις για τη μετάβαση από το βασίλειο της αναγκαιότητας στο βασίλειο της ελευθερίας, το οποίο προϋποθέτει έναν ισορροπημένο κοινωνικό μεταβολισμό.
Δεν προτείνω κάποια μαγική λύση για την αντιμετώπιση της επικίνδυνης οικολογικής κρίσης που θα αφήσει πίσω του το κεφάλαιο για κάθε κοινωνία που θα αναδυθεί από την κατάργησή του. Η επίτευξη νέων σχέσεων παραγωγής που βασίζονται στη συλλογική λήψη αποφάσεων δεν θα σημαίνει ότι θα μπορέσουμε να διορθώσουμε από τη μια μέρα στην άλλη την οικολογική καταστροφή που έχει προκαλέσει ο καπιταλισμός. Η πιο νηφάλια πρόταση που κάνω είναι ότι δεν χρειάζεται να αυταπατόμαστε με τον τεχνο-αισιόδοξο προμηθεϊσμό του «πλήρως αυτοματοποιημένου κομμουνισμού πολυτελείας» ή να παραιτηθούμε μπροστά στις δυσκολίες για τις οποίες μιλούν οι υποστηρικτές της αποανάπτυξης. Αντίθετα, η επίτευξη μιας κοινωνίας που βασίζεται στις δημοκρατικές διαβουλεύσεις όλων των εργαζομένων και των κοινοτήτων, και στη σχεδιασμένη κοινωνική παραγωγή μέσω της κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής που βρίσκονται στα χέρια μιας μειοψηφίας εκμεταλλευτών, μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες που θα μας επιτρέψουν να επιτύχουμε τον διπλό στόχο της (επαν)εγκαθίδρυσης ενός ισορροπημένου κοινωνικού μεταβολισμού, ικανοποιώντας παράλληλα πλήρως τις κοινωνικές ανάγκες.
Μετάφραση: Δημήτρης Παπανικολόπουλος
