Συνέντευξη με τον Αργεντινό μαρξιστή Εστεμπάν Μερκατάντε
Φώτο: Fb Esteban Mercatante
Στο νέο του βιβλίο, Φλογερό κόκκινο: Κομμουνιστικές σκέψεις για την οικολογική κρίση, ο Αργεντινός μαρξιστής Εστεμπάν Μερκατάντε στοχεύει τον καπιταλισμό ως τη βασική αιτία της «πολυδιάστατης» οικολογικής κρίσης, ενώ παράλληλα συμμετέχει σε σημαντικούς διαλόγους με οικολογικά ρεύματα όπως η αποανάπτυξη και ο οικομοντερνισμός. Ενάντια σε αυτά, ο Μερκατάντε υποστηρίζει μια «οικομμουνιστική» στρατηγική, επικεντρωμένη στην εργασία ως φορέα τόσο της δικής της χειραφέτησης όσο και του ποιοτικού μετασχηματισμού της σχέσης της κοινωνίας με τη φύση, ως το μόνο μέσο αποφυγής της καταστροφής.
Φώτο: Μπουγιώτης Βαγγέλης/Eurokinissi
Δεδομένου του ήδη υπάρχοντος και συνεχώς διευρυνόμενου εύρους βιβλιογραφίας για το μαρξισμό, την οικολογία και την κλιματική κρίση, τι σας έκανε να αποφασίσετε να γράψετε το βιβλίο σας;
Ακριβώς επειδή αυτό το ζήτημα έχει εξελιχθεί σε σημαντικό επίκεντρο των σύγχρονων συζητήσεων. Η οικολογική κρίση σήμερα είναι ένα ζήτημα όπου συναντιούνται πολλά άλλα, πράγμα που σημαίνει ότι τόσο αυτό όσο και οι επιπτώσεις του πρέπει να ληφθούν υπόψη σε διαφορετικούς κλάδους.
Σε αυτό το βιβλίο, με ενδιέφερε να διερευνήσω δύο πράγματα. Αφενός, ήθελα να εισαγάγω μια μαρξιστική προοπτική –η οποία δεν είναι τόσο προσιτή για τους ισπανόφωνους– στη συζήτηση, ιδιαίτερα εδώ στην Αργεντινή όπου εκδόθηκε το βιβλίο (τώρα έχει εκδοθεί και στην Ισπανία). Τα περισσότερα οικομαρξιστικά έργα που γράφτηκαν τις τελευταίες δεκαετίες, από τις πρώτες συνεισφορές του John Bellamy Foster μέχρι τα πιο πρόσφατα γραπτά των Kohei Saito και Andreas Malm, έχουν συζητηθεί σχετικά λίγο. Λαμβάνοντας υπόψη το διάλογο που διεξάγεται μεταξύ ακτιβιστών της επαναστατικής Αριστεράς και οικολόγων, ήθελα να προσπαθήσω να συνθέσω ορισμένες από αυτές τις σύγχρονες συνεισφορές που προβάλλουν μια οικολογική κριτική. Υπάρχουν επίσης ερωτήματα στα οποία οι οικομαρξιστές πρέπει να αναπτύξουν περαιτέρω τις ιδέες τους, και ήθελα να συμβάλω και εγώ σε αυτό.
Από την άλλη πλευρά, θέλω να εξετάσω όλους τους τρόπους με τους οποίους η κριτική της πολιτικής οικονομίας από τον Καρλ Μαρξ μπορεί να βοηθήσει στην αποκάλυψη του αντι-οικολογικού χαρακτήρα της συσσώρευσης κεφαλαίου. Μέρος του βιβλίου ανασυνθέτει τις διαφορετικές φάσεις παραγωγής και κυκλοφορίας του κεφαλαίου, από τις σχέσεις κεφαλαίου-εργασίας έως τη διαμόρφωση μιας παγκόσμιας αγοράς που βασίζεται σε ολοένα και πιο επιταχυνόμενες ροές εμπορευμάτων και χρήματος. Αυτό μας βοηθά να σκεφτούμε πώς δημιουργούνται διαφορετικά οικολογικά προβλήματα σε κάθε στάδιο αυτού του κύκλου.
Τέλος, υπάρχει ένα άλλο βασικό ερώτημα που ο μαρξισμός έχει δυσκολευτεί να απαντήσει –και το οποίο πρέπει να συζητήσουμε– και αυτό είναι το πώς να συνδέσουμε την οικολογική μας κριτική του κεφαλαίου με μια επαναστατική στρατηγική για την υπέρβαση του καπιταλισμού και την προεικόνιση μιας κοινωνίας που μπορεί να προχωρήσει πέρα από το κεφάλαιο. Αυτή είναι μια σημαντική αδυναμία στις κατά τα άλλα σημαντικές συνεισφορές των Foster, Saito και άλλων. Πιο πρόσφατες προσπάθειες έχουν επιδιώξει να αντιμετωπίσουν αυτή την πρόκληση, για παράδειγμα η έκκληση του Andreas Malm για έναν «οικολογικό λενινισμό». Αλλά, όσο αναζωογονητική κι αν είναι η προσέγγισή του, η άποψή του ότι η επαναστατική κατάληψη της εξουσίας, ως το πρώτο βήμα προς τη μετάβαση σε μια σοσιαλιστική κοινωνία, δεν βρίσκεται στην ημερήσια διάταξη σήμερα και αφήνει την πρότασή του κάπως αιωρούμενη.
Αυτό που επιδιώκει να κάνει το βιβλίο μου είναι να συμβάλει σε αυτό που πιστεύω ότι αποτελεί μια θεμελιώδη συζήτηση για το πώς να αναπτύξουμε, από οικολογική άποψη, μια επαναστατική στρατηγική γύρω από ένα κομμουνιστικό όραμα που επιδιώκει τόσο την απελευθέρωση της ανθρωπότητας από την εκμετάλλευση όσο και την αποκατάσταση ενός ισορροπημένου μεταβολισμού μεταξύ κοινωνίας και φύσης, οι οποίες σχηματίζουν μια διαφοροποιημένη ενότητα.
Οι περιβαλλοντολόγοι συχνά επικεντρώνονται στην κλιματική αλλαγή, αλλά το βιβλίο σας τοποθετεί αυτό το ζήτημα στο πλαίσιο μιας ευρύτερης «πολυδιάστατης» οικολογικής κρίσης. Θα μπορούσατε να το αναλύσετε περισσότερο;
Η ιδέα ότι αντιμετωπίζουμε μια πολυδιάστατη κρίση έχει καταδειχθεί καλά από τη μελέτη του Κέντρου Ανθεκτικότητας της Στοκχόλμης (SRC). Καθορίζει μια σειρά από πλανητικά όρια. Το ένα αφορά τα αέρια του θερμοκηπίου και την υπερθέρμανση του πλανήτη, αλλά εξετάζει επίσης την απώλεια βιοποικιλότητας, την αποψίλωση των δασών και τις αλλαγές στη χρήση γης, την οξίνιση των ωκεανών, την ατμοσφαιρική ρύπανση και πολλά άλλα όρια. Συνολικά, το SRC καθορίζει εννέα όρια και μια σειρά από κρίσιμα κατώφλια για το καθένα που δεν πρέπει να ξεπεραστούν για να αποφευχθεί η επιταχυνόμενη υποβάθμιση με απρόβλεπτες συνέπειες για μια «ανεκτή» –πόσο μάλλον επιθυμητή– ανθρώπινη ζωή.
Αυτό εννοώ με τον όρο πολυδιάστατη οικολογική κρίση. Είναι σημαντικό να το θίξουμε αυτό, επειδή πολλές από τις λύσεις που προτείνουν οι υποστηρικτές του πράσινου καπιταλισμού για την αντιμετώπιση των οικολογικών προβλημάτων τείνουν να επικεντρώνονται σε ένα μόνο ζήτημα – κυρίως στην κλιματική αλλαγή. Αυτό δημιουργεί προτάσεις που, ενώ επιδιώκουν να διορθώσουν ένα ζήτημα, καταλήγουν να επηρεάζουν αρνητικά άλλα. Για παράδειγμα, μια ενεργειακή μετάβαση απαιτεί την εξόρυξη ορυκτών όπως το λίθιο σε μεγάλη κλίμακα για την παραγωγή μπαταριών αποθήκευσης. Αλλά αυτό οδηγεί σε μεγαλύτερη εξόρυξη πόρων, η οποία χρησιμοποιεί πολύ νερό και μεταβάλλει τα οικοσυστήματα σε εξαρτημένες χώρες όπως η Χιλή, η Βολιβία και η Αργεντινή.
Γιατί λέτε ότι η αιτία αυτής της κρίσης βρίσκεται στο «DNA του καπιταλισμού»;
Η καπιταλιστική κοινωνία χαρακτηρίζεται από την τάση να μετατρέπει τη φύση σε ένα αντικείμενο που μπορεί να αξιοποιηθεί. Το ίδιο συμβαίνει και με την εργατική δύναμη. Εξαρτώμενη από το κεφάλαιο, η εργασία αναγκάζεται να παράγει συνεχώς όσο το δυνατόν περισσότερη αξία. Ο νόμος της αξίας, όταν επεκτείνεται στη φύση, υπονοεί την ιεράρχηση της ανάπτυξης τεχνικών που μπορούν να διευκολύνουν την εξαγωγή της μεγαλύτερης ποσότητας πόρων (είτε γεωργία και κτηνοτροφία, φυτείες δέντρων για ξυλεία, ιχθυοτροφεία ή ορυκτά) στην χαμηλότερη τιμή. Η φύση «αποτιμάται» αποκλειστικά με βάση το κόστος ιδιοποίησής της. Εντωμεταξύ, ορισμένες περιοχές διατίθενται ως «χώροι απόρριψης» αποβλήτων, τα οποία θεωρούνται «υπηρεσία» που μπορεί να εκμεταλλευτεί το κεφάλαιο.
Σύμφωνα με τη λογική του κεφαλαίου, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις ιστορικά δεν έχουν ληφθεί υπόψη στην επιχειρηματική εξίσωση. Στην παραδοσιακή οικονομική θεωρία, εμφανίζονται ως «εξωτερικότητα», κάτι που δεν είναι εγγενές στο κόστος λειτουργίας των επιχειρήσεων. Τα καπιταλιστικά κράτη έχουν επιδιώξει να το «διορθώσουν» αυτό μέσω της περιβαλλοντικής διακυβέρνησης, με μέτρα που περιλαμβάνουν φόρους, πρόστιμα και άλλους μηχανισμούς όπως οι πιστώσεις άνθρακα. Αλλά αυτά δεν αλλάζουν ριζικά τη σχέση μεταξύ κεφαλαίου και φύσης ή τις αρνητικές επιπτώσεις διαφόρων παραγωγικών δραστηριοτήτων. Απλώς κάνουν τις εταιρείες να πληρώνουν για τη ρύπανση βάζοντας μια «τιμή» σε αυτήν, ενώ δεν κάνουν τίποτα για την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων.
Το κεφάλαιο δίνει προτεραιότητα στη βραχυπρόθεσμη κερδοφορία, ακόμη και αν αυτό δημιουργεί επαχθείς συνέπειες μεσοπρόθεσμα ή μακροπρόθεσμα. Σήμερα βλέπουμε ορισμένες από αυτές τις απρόβλεπτες συνέπειες από προηγούμενες ενέργειες, όπως η κλιματική αλλαγή που προκαλείται από τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από προηγούμενους αιώνες. Ωστόσο, ακόμη και τώρα, όταν γνωρίζουμε γι’ αυτές τις συνέπειες, βλέπουμε τις πετρελαϊκές εταιρείες, αντιμέτωπες με την προοπτική της παύσης των δραστηριοτήτων τους, να σπεύδουν να εξορύξουν και την τελευταία σταγόνα πετρελαίου, επιδεινώνοντας έτσι τις συνέπειες. Αυτή η συμπεριφορά –που καθοδηγείται από μια άποψη που ο Saito, δανειζόμενος μια φράση από τον Μαρξ, περιγράφει εύστοχα ως «μετά από μένα ο κατακλυσμός»– υπονομεύει τις προοπτικές της διαγενεακής βιωσιμότητας. Η βιωσιμότητα έχει γίνει ένα είδος μάντρα για πολλές εταιρείες, αλλά είναι ως επί το πλείστον καθαρό greenwashing (πράσινο ξέπλυμα).
Η λογική του καπιταλισμού οδηγεί στην προσπάθεια «παραγωγής της φύσης», όπως το έθεσε ο γεωγράφος Νιλ Σμιθ, μιας φύσης που διαμεσολαβείται εξ ολοκλήρου από το κοινωνικό, από το κεφάλαιο. Αλλά η προσπάθεια αυτή –και ο Σμιθ υποτίμησε κάπως αυτά τα όρια– είναι γεμάτη εντάσεις, επειδή οι φυσικές μεταβολικές διεργασίες είναι πολύπλοκες. Οι προσπάθειες του κεφαλαίου να τις ελέγξει δημιουργούν απρόβλεπτες συνέπειες, οι επιπτώσεις των οποίων είναι ανάλογες με τις προσπάθειες κυριαρχίας στη φύση. Αυτό είχε κατά νου ο Ένγκελς όταν μιλούσε για την «εκδίκηση» της φύσης ενάντια στις προσπάθειες κυριαρχίας που αγνοούν τα όρια που επιβάλλουν οι νόμοι της φύσης και αντ’ αυτού επιδιώκουν να τα μετατρέψουν σε πηγή κέρδους.
Στην εισαγωγή του βιβλίου, εξηγείτε ότι το περιβάλλον είναι πολύ παρόν στις κρατικές πολιτικές και τις επιχειρηματικές πρακτικές. Αλλά, δανειζόμενος μια φράση από τον Ajay Singh Chaudhary, υποστηρίζετε ότι αυτό που βασιλεύει σήμερα είναι ο «δεξιός κλιματικός ρεαλισμός». Τι εννοείτε με αυτό;
Ο Chaudhary ορθώς επισημαίνει ότι ένα σημαντικό τμήμα της άρχουσας τάξης βοηθά να διασφαλιστεί ότι οι πολιτικές για το κλίμα είναι επιφανειακές ή ανίσχυρες. Όχι επειδή είναι αρνητές, αλλά επειδή πιστεύουν ότι μπορούν να επιβιώσουν από την επιταχυνόμενη επιδείνωση καθώς τα κλιματικά γεγονότα γίνονται όλο και πιο επαναλαμβανόμενα και καταστροφικά. Ο Chaudhary προωθεί την ιδέα μιας «ένοπλης σωσίβιας λέμβου», στην οποία όσοι έχουν επαρκείς πόρους μπορούν –και το κάνουν– να επενδύσουν σε υπόγεια καταφύγια εξοπλισμένα με όλα τα βασικά είδη πρώτης ανάγκης, ενώ ταυτόχρονα επενδύουν σε τεχνολογίες που θα μπορούσαν μια μέρα να επιτρέψουν σε λίγους εκλεκτούς να εκκενώσουν τη Γη.
Το προφανές ερώτημα είναι κατά πόσον αυτό είναι εφικτό και κατά πόσον είναι καθαρή επιστημονική φαντασία, τουλάχιστον προς το παρόν. Αλλά με ενδιαφέρει η ιδέα ότι αυτοί οι άνθρωποι δεν βλέπουν καμία αντίφαση ανάμεσα στην αναγνώριση της οικολογικής κρίσης και στην άρνηση να προωθήσουν πρωτοβουλίες που θα μπορούσαν να κάνουν κάτι γι’ αυτή. Αυτό καταρρίπτει την ιδέα που ακούμε τόσο συχνά ότι «είμαστε όλοι μαζί σε αυτό». Όσον αφορά την οικολογική κρίση, δεν είμαστε όλοι μαζί σε αυτό. Γι’ αυτό η εργατική τάξη και οι φτωχοί πρέπει να προωθήσουν τις δικές τους λύσεις, επειδή κανένα τμήμα της άρχουσας τάξης –αρνητές ή μη– δεν πρόκειται να το κάνει αυτό για εμάς.
Έχει η αυξανόμενη παγκόσμια επιρροή της Ακροδεξιάς –τώρα έχουμε ακροδεξιούς προέδρους στην Αργεντινή και τις Ηνωμένες Πολιτείες– γείρει την πλάστιγγα περισσότερο προς την άρνηση, είτε όσον αφορά τις εθνικές πολιτικές είτε σε διεθνή φόρουμ όπως τα COP; Σχετικά με αυτό, πώς ερμηνεύετε την άνοδο των οικοφασιστικών τάσεων εντός αυτής της ευρύτερης Ακροδεξιάς;
Αναμφίβολα, καθώς η Ακροδεξιά δυναμώνει παγκοσμίως, οι φωνές άρνησης, που απορρίπτουν τη Συμφωνία του Παρισιού και την Ατζέντα του 2030 και θέλουν να αποσυνδεθούν από τα COP, ενισχύονται. Αλλά προκύπτουν διαιρέσεις και εντάσεις μεταξύ τους, πράγμα που σημαίνει ότι τα πράγματα δεν είναι τόσο ξεκάθαρα. Μέχρι πριν από λίγους μήνες [ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ] Τραμπ και ο [δισεκατομμυριούχος της τεχνολογίας] Έλον Μασκ ήταν σύμμαχοι. Τώρα βρίσκονται σε διαμάχη. Ο πρώτος ήταν πάντα αρνητής, ενώ ο δεύτερος υποστηρίζει τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα. Ως αποτέλεσμα αυτής της σύγκρουσης, φαίνεται ότι θα έχουμε περικοπές στη δημόσια χρηματοδότηση για ηλεκτρικά οχήματα και συναφείς τεχνολογίες. Αλλά αυτό θα μπορούσε να είχε εξελιχθεί διαφορετικά. Όπως έχουμε δει συχνά, η Ακροδεξιά, με το πολύ ισχυρό στοιχείο άρνησης, δεν έχει απαραίτητα μεταφράσει τις ιδέες της σε συνεκτικές πολιτικές. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να εξετάσουμε ποιες διαφορετικές συμμαχίες σχηματίζονται, ποιες παραχωρήσεις έχουν γίνει σε τομείς του μεγάλου κεφαλαίου, κλπ.
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι οι επιθέσεις αρνητών έχουν, με το δικό τους τρόπο, βοηθήσει στη νομιμοποίηση της στάσιμης ατζέντας διαφόρων πολυμερών φόρουμ. Υπάρχει μια αυξανόμενη τάση μεταξύ των αριστερών και προοδευτικών τομέων να τους υπερασπίζονται από τις επιθέσεις της Δεξιάς, ακόμη και να σταματούν τις επικρίσεις που διατύπωναν για την τσιγκουνιά, την αδυναμία και τον κυνισμό που διαπερνά αυτούς τους χώρους. Αυτά τα φόρουμ, μαζί με τον εταιρικό «πράσινο καπιταλισμό», έχουν αποκτήσει κάποια νομιμοποίηση από τις επιθέσεις που δέχονται από αυτούς τους αρνητές. Πρέπει να είμαστε σε εγρήγορση γι’ αυτό τον κίνδυνο.
Η εμφάνιση των οικοφασισμών, αν και βρίσκεται ακόμη σε κάπως πρώιμο στάδιο, είναι επίσης σημαντικό να επισημανθεί. Καθώς οι συνέπειες της οικολογικής κρίσης επιδεινώνονται, δεν πρέπει να εκπλαγούμε αν τα «έκτακτα μέτρα» αποκτήσουν έναν ολοένα και πιο απροκάλυπτα οικοφασιστικό χαρακτήρα. Για παράδειγμα, μπορούμε να δούμε πώς η Ακροδεξιά προσπαθεί να συνδέσει την ξενοφοβία με την άποψη ότι η κλιματική κρίση θα οδηγήσει σε μελλοντικές απειλές αυξημένων μεταναστευτικών κυμάτων.
Πρέπει να είμαστε σαφείς: εάν η εργατική τάξη δεν αναπτύξει μια ανεξάρτητη, επαναστατική πολιτική προοπτική ικανή να ανταποκριθεί στις κοινωνικές ανάγκες και να δείξει μια διέξοδο από αυτές τις κρίσεις αντιμετωπίζοντας την βασική αιτία –τον καπιταλισμό–, τότε είναι όλο και πιο πιθανό να επιβληθούν αντιδραστικές λύσεις.
Παράλληλα με την ανάπτυξη των οικοφασιστικών θέσεων, βλέπουμε μια αυξανόμενη προώθηση αποκαλυπτικών οραμάτων, ιδιαίτερα μεταξύ ορισμένων αριστερών τμημάτων που πιστεύουν ότι μια ρητορική περί περιβαλλοντικής καταστροφής ή κατάρρευσης θα κινητοποιήσει τους ανθρώπους. Τι πιστεύετε γι’ αυτό;
Αυτή η ιδέα της κατάρρευσης μπορεί να λάβει διαφορετικές μορφές.
Η μία είναι μια αναπαράσταση του παλιού μηχανιστικού καταστροφισμού που ορισμένοι αντικαπιταλιστές αριστεροί αποδίδουν σε οποιαδήποτε κρίση (είτε οικονομική είτε οικολογική). Τέτοιες κρίσεις θεωρούνται αντικειμενικοί παράγοντες που βοηθούν στην αντιστάθμιση των δυσκολιών στο υποκειμενικό πεδίο, δηλαδή στην οικοδόμηση μιας επαναστατικής κοινωνικής δύναμης. Τέτοια ρεύματα έχουν εμφανιστεί σε όλη την ιστορία του επαναστατικού κινήματος. Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι η οικολογική κρίση τους παρέχει κάποια καύσιμα.
Ένα άλλο ρεύμα πιστεύει ότι είναι αδύνατο να διατηρηθεί οποιοδήποτε είδος κοινωνικής οργάνωσης που εξαρτάται τόσο πολύ από τα σπάνια ορυκτά καύσιμα και, ως εκ τούτου, η εξάντληση των πόρων αναπόφευκτα θα επιβάλει μειωμένη κοινωνική ζήτηση. Γι’ αυτούς, η παγκοσμιοποίηση θα καταστεί μη βιώσιμη και θα επιβάλλει την επιστροφή σε τοπικές, κοινοτικές σφαίρες. Μια τέτοια σκέψη συχνά συνδέεται με μια συγκεκριμένη εκδοχή της αποανάπτυξης – όχι ως κάτι επιθυμητό, αλλά ως κάτι που αναπόφευκτα θα μας επιβληθεί.
Τέλος, η ιδέα της κατάρρευσης μπορεί επίσης να λάβει τη μορφή ενός είδους γενικευμένης κοινής λογικής ή «δομής συναισθημάτων», η οποία ενισχύεται από την αυξανόμενη επανάληψη των κλιματικών καταστροφών. Από αυτό έχει προκύψει η ιδέα ότι έχουμε ξεμείνει από χρόνο και ήδη οδεύουμε αναπόφευκτα προς την καταστροφή. Αντί να πυροδοτεί αντισυστημικές κινητοποιήσεις, αυτό οδηγεί σε παραλυτική απαισιοδοξία.
Είτε προκύπτει ως αποτέλεσμα μηχανιστικής σκέψης είτε απαισιοδοξίας, η κατάρρευση αποτελεί εμπόδιο στη δράση. Αντίθετα, πρέπει να αγωνιστούμε ενάντια στην επικείμενη καταστροφή.
