Για / ποιο σώμα γίνεται λόγος; (Το σώμα αλλιώς)

Στιγμιότυπο από την ταινία "Ο Λόγος" του Καρλ Ντράγιερ

Το σημερινό άρθρο είναι διαφορετικό από εκείνα που συνήθως φιλοξενούμε στις Ιδέες. Μας το έστειλε η ψυχαναλύτρια Άντα Κλαμπατσέα, και είναι, όπως γράφει η ίδια, το πρώτο (αδημοσίευτο μέχρι σήμερα) μιας σειράς κειμένων της που θα αναφέρονται στην αποανθρωποποίηση, δηλαδή «την εξάλειψη των συναισθημάτων αγάπης, μίσους, ενθουσιασμού, στοιχείων μη ορθολογικών απρόβλεπτου χαρακτήρα από τις δραστηριότητες του ατόμου» (Βικιπαίδεια). Το γεγονός ότι το εμπιστεύτηκε στην Εποχή μάς τιμά ιδιαιτέρως.

Το κείμενο αφορά το σώμα, αυτόν τον κατά τον γάλλο συγγραφέα Πασκάλ Γκινιάρ «σάκο με γρίφους», όπως έγραψε ο αργεντινός ψυχαναλυτής Γκαμπριέλ Λομπάρντι στο Πρελούδιο της διεθνούς συνάντησης λακανικών ψυχαναλυτών που έγινε στο Μπουένος Άιρες, τον Ιούνιο του 2022 (βλ. ιστότοπο του Φόρουμ Ψυχανάλυσης του Λακανικού Πεδίου Αθήνας).

Το άρθρο δεν είναι εύκολο για όσες και όσους δεν έχουν γνώσεις ψυχανάλυσης, αλλά οι άνθρωποι της εφημερίδας μας έχουν συνηθίσει στα δύσκολα.

Χ.Γο.

Χρειάζεται να σκεφτούμε αυτό που συνηθίσαμε να λέμε αποανθρωποποίηση. Εφαλτήριο η διερώτηση γύρω από αυτό που λέμε σώμα. Για ποιο σώμα μιλάμε; Και για ποιο σώμα σήμερα γίνεται τόσος λόγος. Και γιατί; Μήπως αυτό που λέμε σώμα είναι το αδύνατον να μπει στον Λόγο Πραγματικό;

Αναπόφευκτα σήμερα με την on line παρακολούθηση της γενοκτονίας των Παλαιστινίων, νοηματοδοτούμενο πια αλλιώς, μπαίνει ως πυρηνικό και σκανδαλώδες, ως απολύτως διασαλευτικό και σκοτεινό πια σήμερα το ερώτημα: Τι απομένει από το Άουσβιτς;

Α.Κ.

Πώς μια κατ’ εξοχήν γλωσσική πρακτική, όπως η ψυχανάλυση, θα προσεγγίσει το κατ’ εξοχήν άλεκτο; Και ποιο είναι το κατ’ εξοχήν άλεκτο, αν όχι το σώμα¹; Και με τι έχει να κάνει το σώμα αν όχι με την απόλαυση, την ηδονή και τη Ζωή²; Χμμμ…

«…αλλά...αλλού θέλω να το πάω ξε-κινώντας με αυτήν την Τρίτη μου ..η ονοματοποιία που μου ήρθε έτσι, με έναν κάπως προσωπικό τρόπο, μου δίνει το προνόμιο, το χάρισμα-θεέ μου, τι λέω ο άνθρωπος!-… να μπορώ να ακούσω σε αυτό το γουργούρισμα την… απόλαυση της γάτας!… το γουργούρισμα είναι δίχως καμμιά αμφιβολία η απόλαυση της γάτας. Αν περνάει από το λαρύγγι της ή από αλλού δεν έχω ιδέα, όταν τις χαϊδεύω μοιάζει να είναι από όλο το σώμα και αυτό με κάνει να μπω σε αυτό από το οποίο θέλω να ξε-κινήσω…» (βλ. Jacques Lacan, La Troisième [Η Τρίτη] ³)

Ο Λακάν στο Η γνώση του αναλυτή (1971-1972)⁴ λέει ότι απόλαυση είναι η σχέση τού υποκειμένου τού σημαίνοντος με το σ ώ μ α του ή αν θέλετε, η σχέση του ομιλούντος όντος με το σώμα του. Και αυτή η σχέση είναι της τάξης του πραγματικού: αδύνατον να μπει σε λόγια. Μας διέπει, αλλά δεν μπορούμε να την πούμε. Αφόρητη η ένταση από ένα είναι μουγγό. Έχω την αίσθηση ότι σε τούτη τη φράση αντηχεί όχι μόνο ο διεγερσιακός χαρακτήρας της απόλαυσης, «ο διαταρακτικός», με άλλα λόγια ο σεξουαλικός, αλλά και το ανυπόφορο που την χαρακτηρίζει: «….Απόλαυση: ό,τι κυμαίνεται από το γαργαλητό ως την αυτοπυρπόληση», λέει ο Λακάν, αναδεικνύοντας το ανυπόφορο τού Πράγματος.

Ο Μαρκ Στρως στο σεμινάριο για το σεξουαλικό τραύμα, που έδωσε στις 9 Δεκεμβρίου 2017, στην Αθήνα, επέμεινε ιδιαίτερα στην εγγενή βία της σεξουαλικότητας⁵. Μια βία, θα έλεγα, δισθενή. Γιατί έχει να κάνει, αφενός με την πολιτισμική τιθάσευση της απόλαυσης, δηλαδή τον ακρωτηριασμό της, και αφ’ ετέρου με τη βία της διασάλευσης του υποκειμένου του σημαίνοντος.

 Ας θυμηθούμε και τον Μιλλέρ που στο βιβλίο του Λακανική Βιολογία (εκδόσεις Ψυχογιός, 2004) γράφει: «Η σεξουαλικότητα δεν έχει να κάνει με τα φύλα, δεν αναφέρεται στα φύλα, μα σε αυτό το πλεόνασμα, σε αυτήν την υπερβολή που μετατρέπει το σώμα, από σώμα ευχαρίστησης σε σώμα λιβιδινικό, σε σώμα παράβασης». Από σώμα ευχαρίστησης σε σώμα έτερο της ευχαρίστησης, σε σώμα απολαμβάνον και απολαυσιακό, θα έλεγα, αποφεύγοντας το σημαίνον λιβιδινικό. Η σεξουαλικότητα δεν έχει να κάνει με τα φύλα μα με τη διατάραξη τού σώματος από μια στύση που, με την βίαιη εισβολή της, μετατοπίζει από την ομοιόσταση στην αταξία. Ή αλλιώς από την Ευχαρίστηση στο Επέκεινα της Ευχαρίστησης. Στην Απόλαυση. Στην ηδονή εννοούμενη ως επέκεινα της ευχαρίστησης Εμβληματικός Τόπος σωματικών διεγέρσεων και απολαύσεων, «το κρεβάτι» όπως λέει, χαριεντιζόμενος τρόπον τινά ο, γεννημένος το 1901, Λακάν στο Α΄ κεφάλαιο του Ακόμη, που εύστοχα ο Μιλλέρ τιτλοφόρησε Για την απόλαυση.

 Για την απόλαυση. Για το σώμα, επομένως. Μα για ποιο σώμα πρόκειται λοιπόν; Για ποιο σώμα προσπαθεί να μιλήσει ο Λακάν; Για ένα σώμα απολαμβάνον, για ένα σώμα απολαυσιακό, εκτός ομοιοστασίας επομένως, για ένα σώμα σε ταραχή, ένα σώμα παράβασης∙ άναρθρο. Να μιλήσει για ένα σώμα που υφαιρείται του λόγου. Ίσως αρχίζουμε να σκεφτόμαστε πως δεν πρόκειται για το ολοποιημένο και ολοποιητικό, παρηγορητικό και κ ό σ μ ι ο , συνοδευόμενο από τον Άλλον, σώμα του καθρέφτη, μα για ό,τι -ακριβώς- από το σώμα δεν καθρεφτίζεται σε τούτον τον κατευναστικό καθρέφτη⁶. Tον απολαυσιακό τρόμο από την ανημπόρια, την καθήλωση, την αβοηθησία του υποκειμένου του σημαίνοντος απέναντι στην ανεξέλεγκτη διέγερση, στην διασάλευση. Για ένα σώμα απολαμβάνον, ένα σώμα εκ-στασιαζόμενο, βακχικό, εξιστάμενο του Λόγου, για ένα Αδύνατον να μπει στον Λόγο Πραγματικό. Με τα λόγια τού Μαρκ Στρως, για ένα Σώμα Εκτοπισμένο. Παίρνοντας τη σκυτάλη θα έλεγα: Σώμα Εκτοπισμένο από τον Λόγο. Σώμα Εκτοπισμένο από την Απόλαυση. Σώμα που γεννά απορία και φόβο. Εκτός ορίων, ένα σώμα που τρομάζει γιατί δεν ήμουν εγώ αυτό.

 «Υπάρχουν καταστάσεις όπου η αξιοπρέπεια δεν έχει θέση,…μια από αυτές και ο έρωτας. Είναι αδύνατον να κάνει κανείς έρωτα διατηρώντας την αξιοπρέπειά του», γράφει ο Αγκάμπεν⁷. Το σεξ, η σεξουαλικότητα δεν μπορεί να είναι κόσμια, η σεξουαλικότητα είναι εγγενώς βίαιη. Και μοιάζει παράδoξο ότι κανείς, μα κανείς ίσως, δεν έχει μιλήσει πιο καίρια γι’ αυτό το μυστήριο τού, ομιλούντος εν τέλει, σώματος, για αυτό το σώμα που δεν είναι του καθρέφτη, μα έχει πιο πολύ να κάνει με το γουργουρητό μιας αδιανόητης ζωής, από τον λιτό, αυστηρό και συνάμα έμπλεο ανάλαφρης ευρυθμίας (δίχως να «χρειάζεται» τη λιγωτική υπερβολή του μπαρόκ) προτεστάντη Ντράγιερ στην ταινία του Ordet [Λόγος] (ordet: σημαίνον εξαιρετικής δυναμικής), από όπου και η σχετική φωτογραφία.

«Το πραγματικό για το ομιλούν ον είναι το ότι κάπου χάνεται- και πού χάνεται; Πού; Αυτό ακριβώς, επεσήμανε ο Φρόυντ, χάνεται κατά τη σεξουαλική σχέση. Είναι απολύτως απίστευτο το ότι ποτέ κανείς πριν από τον Φρόυντ δεν το άρθρωσε αυτό ενώ …ενώ …τη στιγμή που είναι, που πρόκειται για την ίδια τη ζωή των ομιλούντων όντων. Το ότι χανόμαστε κατά την σεξουαλική σχέση είναι προφανές, κάτι παραπάνω από προφανές, είναι εκεί από πάντα και άλλωστε μέχρι ενός σημείου θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό ακριβώς την κάνει να συνεχίζεται. Αν ο Φρόυντ επικέντρωσε τα πράγματα στη σεξουαλικότητα το έκανε στο μέτρο ακριβώς που στην σεξουαλικότητα το ομιλούν ον τα χάνει∙ χάνει τα λόγια του κι αρχίζει να τραυλίζει…έχει την αίσθηση ότι εδώ κάτι τι επαναλαμβάνεται στη ζωή του, πάντα το ίδιο και πως το κάτι αυτό είναι …αυτό νοιώθει να είναι ό,τι πιο κοντά σε αυτό το ίδιο, ό,τι πιο πολύ αυτό. Τι είναι αυτό το κάτι τι που επαναλαμβάνεται; Ένας ορισμένος τρόπος να απολαμβάνει, να ηδονίζεται. Ένας ορισμένος τρόπος απόλαυσης» . Μια απολαυσιακή, απόλυτα ενική υφαιρούμενη τροπικότητα.

«Τι είναι αυτό που επαναλαμβάνεται; Ένας ορισμένος τρόπος απόλαυσης. Η απόλαυση του ομιλούντος όντος, αυτό που είστε όλοι όσοι με ακούτε, αρθρώνεται, και κατά την άρθρωση της καταλήγει στο στερεότυπο»⁸

Είμαι λοιπόν κάτι άλλο∙ κάτι τι, αυτό το δεν ξέρω τι και το σχεδόν τίποτα που καμιά σημασία που έρχεται από τον Άλλον δεν μπορεί να εξαντλήσει, και ξάφνου είμαι εγώ που εξαντλούμαι που εξουθενώνομαι για να βρω αυτό που ξέρω πως είμαι, μα που χάνεται στο βαθμό που αναπαρίσταμαι στον τόπο του Άλλου.

Σημειώσεις:

1. «…αυτό το χωρίς ρούχο που αποκαλούμε σώμα, που λέμε σώμα, ίσως δεν είναι άλλο στην όλη ιστορία από αυτό το κατάλοιπο που αποκαλώ αντικείμενο με μικρό “α”», λέει ο Λακάν (βλ. Jacques Lacan, Encore, Seminaire 20, 1972-73σ.10-11, εκδόσεις Seuil, 1975-μετάφραση δική μου). Στα ελληνικά το Ακόμη κυκλοφόρησε, το 2011, από τις εκδόσεις Ψυχογιός, σε μετάφραση Βλάση Σκολίδη.

2. «Και γιατί έγραψα στο στρογγυλό που “ονόμασα” πραγματικό τη λέξη ζωή; Μα δεν υπάρχει αμφιβολία γιατί, πέρα από αυτήν την ασαφή έκφραση περί απόλαυσης της ζωής, για τη ζωή δεν γνωρίζουμε τίποτα, και το μόνο που καταφέρνει η επιστήμη είναι να μας κάνει να δούμε είναι πως δεν υπάρχει τίποτε πιο ανέφικτο, τίποτα πιο αδύνατον από το να διανοηθούμε πώς ξεκίνησε αυτή η χημική κατασκευή, που, ποιος ξέρει πώς και γιατί […] κάποια στιγμή βάλθηκε να φτιάξει ένα μόριο DNA…». Από το Jacques Lacan, La troisième [H τρίτη] (μετάφραση δική μου). Πρόκειται για κομβικό κείμενο του Λακάν που γράφτηκε μετά το Ακόμη, στο πλαίσιο του σεμιναρίου Les non dupes errent [Οι μη πλανώμενοι πλανώνται] (1973-74). Αρχικά εκφωνήθηκε στη Ρώμη στο VII Συνέδριο της Φροϋδικής Σχολής του Παρισιού (31 Οκτωβρίου-3 Νοεμβρίου 1973). Την απομαγνητοφώνησε ο Πατρίκ Βαλάς (Patrick Valas), και μπορεί να την βρει κανείς στο YouTube.

3. βλ. υποσημείωση 2

4. βλ. Séminaire 19b: Le savoir de psychanalyste, ιστότοπος STAFERLA (http://staferla.free.fr)

5. Φροντίζοντας, βέβαια, να παραπέμψει στην μη αναγώγιμη διαφορά του σημαίνοντος της θρυλούμενης -ως αρθρωμένης αλλά ανάρθρωτης- αρκτικής Συνάντησης του έμβιου με τη γλώσσα, με ότι ακολουθεί: την άρθρωση και τιθάσευση, αναδεικνύοντας την εγγενή βία της διαφοράς.

6. Kαι ανάγκη να διασχίσει τον καθρέφτη της Αλίκης του μαθηματικού Λιούις Κάρολ.

7. Giorgio Agambern, Quel che resta di Auschwitz. L'archivio e il testimone, Bollati Boringhieri, 1998 (μετάφραση δική μου).

8. Δήλωση του Ζακ Λακάν, το 1973, στο ραδιοφωνικό σταθμό France Culture το 1973