Γιάννης Χαΐνης, Σύνθεση, 2007, ακρυλικό, 206×440 εκ. Συλλογή του καλλιτέχνη.
Ο Γιάννης Χαΐνης (1930 – 2024) είναι μια περίπτωση χωρίς ανάλογο στον μεταπολεμικό πολιτισμό του τόπου, από την άποψη ότι δραστηριοποιήθηκε με την ίδια προσήλωση και την ίδια επάρκεια σε πεδία επικαλυπτόμενα αλλά διακριτά. Η μεγάλης κλίμακας νεoτερική ζωγραφική για τον δημόσιο χώρο, η σημειολογική και επιστημονική προσέγγιση της φύσης του εικαστικού φαινομένου, η κοινωνική λειτουργία της τέχνης και η συστηματική παρέμβαση του καλλιτέχνη, ατομικά και συλλογικά, στα μεγάλα πολιτικά και πολιτισμικά διακυβεύματα της εποχής του, είναι, επιγραμματικά μιλώντας, τα πεδία που τον απασχόλησαν[1]. Η πρόσληψή του συνδέεται με δύο εγχειρήματα που σημάδεψαν τα μεταπολεμικά πολιτιστικά πεπραγμένα, με το περιοδικό Επιθεώρηση Τέχνης και την καλλιτεχνική συσπείρωση Ομάδα τέχνης α’ (στο εξής Οτα’), στην ίδρυση των οποίων πρωτοστάτησε.
Για τη σημασία του περιοδικού δεν χρειάζεται να ειπωθεί εδώ κάτι περισσότερο, επιβάλλονται όμως δυο λόγια για τη λιγότερο γνωστή Οτα’ (1961-67). Εικαστική ομάδα που εμφορούνταν από το όραμα των κοινωνικών πρωτοποριών των αρχών του 20ού αιώνα, η Οτa’ απέρριψε την εμπορευματοποίηση της τέχνης, έφερε τη νεοτερική εικαστική δημιουργία σε επαφή με τον λαϊκό άνθρωπο στον χώρο όπου ο τελευταίος ζει και εργάζεται, προώθησε με ποικίλα μέσα την αισθητική διαπαιδαγώγηση του κοινού και συμμετείχε δραστήρια στα κινήματα προάσπισης της δημοκρατίας και της ειρήνης της δεκαετίας του 1960. Ξεκίνησε με τους Κ. Κλουβάτο, Δ. Κοκκινίδη, Γ. Μαλτέζο, Κοσ. Ξενάκη, Π. Σαραφιανό, Αι. Φρέρη, Γ. Χαΐνη και Κλ. Μποσταντζόγλου-Τρίπου και το 1967 απαριθμούσε 29 τακτικά μέλη από ήδη καταξιωμένους και πολλά υποσχόμενους νέους καλλιτέχνες[2].
Ο Χαΐνης συνδύασε τις αριστερές ιδέες, με τις οποίες συναντήθηκε κατά τη διάρκεια της Κατοχής, με στέρεη θεωρητική συγκρότηση και πνευματική εξωστρέφεια που είχαν τις καταβολές τους στην αστική του καταγωγή και ανατροφή. Μεταρρυθμιστής αριστερός, είναι από τους πρώτους εικαστικούς που αμφισβήτησαν με τις καλλιτεχνικές πρακτικές τους την εγχώρια κομματική ορθοδοξία. Ωστόσο, παρότι αφιέρωσε κρίσιμο μέρος της δραστηριότητάς του στο μεγάλο κοινό, παραμένει άγνωστος. Το όνομά του απουσιάζει από τις πιο δημοφιλείς εκδόσεις για την ελληνική τέχνη του 20ού αιώνα και την ιστορία της ή σχολιάζεται σε σχέση με την Οτα’ χωρίς αναφορά στο εικαστικό του έργο. Ανάλογα, δεν έχουμε καμία διδακτορική διατριβή για τον καλλιτέχνη. Μέχρι τα ογδόντα τρία του χρόνια, οπότε εκδόθηκε ο κατάλογος της τελευταίας του έκθεσης[3], δεν υπήρχε καμία μονογραφική έκδοση για τον ζωγράφο και χρειάστηκε να περάσουν εννέα ακόμη χρόνια για να αποκτήσουμε,από την Έλενα Χαμαλίδη, την πρώτη αναλυτική μελέτη για τη δράση και το έργο του[4].
Γιάννης Χαΐνης, Χωρίς τίτλο, 1974, λιθογραφία, 76×65 εκ. Συλλογή Μ.Π.
Tο ήθος του δημιουργικού διαβήματος και το τίμημά του
Οι δύο τελευταίες ατομικές εκθέσεις του Χαΐνη, στην Τεχνόπολη του Δήμου Αθηναίων το 2008 και στη Νέα Ιωνία Βόλου το 2013[5], δεν συνάντησαν καλύτερη υποδοχή. Η μόνη, απ’ όσο γνωρίζω, που έσπασε την ηχηρή σιωπή της τεχνοκριτικής για τη μεγάλη έκπληξη του 2008 ήταν η Μαρία Μαραγκού με ένα κείμενο που αποτύπωνε τις αντικρουόμενες απόψεις του κόσμου της τέχνης για τον ζωγράφο[6]. Η τεχνοκρίτρια μίλησε απαξιωτικά για τον παρωχημένο ρομαντισμό της στράτευσής του, ταυτόχρονα όμως εξέφρασε σεβασμό για τις ιδέες του και τον χαρακτήρισε καλλιτέχνη πρώτης γραμμής που συγκαταλέγεται στους σημαντικούς ευρωπαίους δημιουργούς. Το εμπορευματικό σύστημα της τέχνης επέστρεψε στον Χαΐνη την περιφρόνηση που δέχθηκε από εκείνον με τον πιο δραστικό τρόπο, αγνοώντας τον. Ο ίδιος ο ζωγράφος με τη στάση του διευκόλυνε την αποσιώπηση. Αμετακίνητος στις απόψεις του, επιλεκτικός στις συναναστροφές του, με ισχυρές αντιστάσεις στην έκθεση και την προβολή, δεν άφησε πολλά περιθώρια για το αντίθετο.
Θα είχε άραγε την ίδια απολυτότητα σε βάθος χρόνου, αν έπρεπε να εργάζεται σε σταθερή βάση για να εξασφαλίσει τον βιοπορισμό του; Αρκετοί κάναμε αυτή τη σκέψη, κανένας μας όμως δεν διατύπωσε δημόσια το ερώτημα όσο ζούσε ο Χαΐνης. Βάραιναν πολύ η προσωπικότητα και η προσφορά του για να το κάνουμε. Οπωσδήποτε η οικονομική αυτάρκεια υπήρξε σύμμαχος στις ιδεολογικές του επιλογές, το γεγονός αυτό όμως δεν ακυρώνει την ειλικρίνεια και το θάρρος που προϋπέθεταν. Η απόφασή του να μείνει εκτός συστήματος δεν ήταν χωρίς συνέπειες για τον ίδιο. Αρνούμενος την εμπλοκή με τον ευρύτερο θεσμικό χώρο της τέχνης αποποιήθηκε σημαντικές ευκαιρίες επαγγελματικής ανόδου και κοινωνικής καταξίωσης. Αντ΄ αυτού, προτίμησε να κρατήσει με τη στάση του ζωντανές τις ιδέες που τον διαμόρφωσαν και να υπερασπιστεί «το ήθος του δημιουργικού διαβήματος»[7], που ενσάρκωνε κατ’ αυτόν ο πρώτος του δάσκαλος, ο Νάκης (Νίκος Καρτσωνάκης). Στο δοκίμιό του για τον ζωγράφο ο Χαΐνης έγραφε: «Ο Νάκης εναπέθεσε τη ζωή του μέσα στην τέχνη. Από εσωτερική ανάγκη, διότι δεν μπορούσε να κάνει διαφορετικά. Σε καμιά στιγμή δεν πρόδωσε το ήθος της κάνοντας παραχωρήσεις, […] με το έργο και τη ζωή του, αποτέλεσε υπόδειγμα αληθινού δημιουργού»[8]. Η ταύτιση είναι φανερή, οι αξίες που αναγνώριζε στον δάσκαλό του είναι εκείνες που επιδίωξε να αφορούν εξίσου τον ίδιο.
Διανοούμενος και βέβηλος
Βαθιά μοντέρνος, δεν συμφιλιώθηκε ποτέ με την χωρίς όρια διεύρυνση της σύγχρονης τέχνης. Δεν έπαψε ποτέ να αξιώνει τη διατύπωση κριτηρίων που να προσδιορίζουν το εικαστικό έργο ως είδος και να το διακρίνουν από τις άλλες μορφές δημιουργίας. Καυτηρίαζε σκωπτικά τη «σοβαροφάνεια» προτάσεων και συμπεριφορών που συναντούσε στον χώρο της θεωρητικής και καλλιτεχνικής πρακτικής, κι ένας τρόπος να ανταπαντά διασκεδάζοντας ήταν τα σουρεαλιστικά λογοτεχνικά κείμενά του. Διανοούμενος και βέβηλος, μεταπηδούσε με ευκολία από τον νοηματικά πυκνό και αυστηρό θεωρητικό λόγο στο ανατρεπτικό χιούμορ και την παιγνιώδη λεξιπλασία και τανάπαλιν. Μπορούσε να λειτουργεί με αρραγή αυτάρκεια, μέσω της οποίας κράτησε ζωντανές τις απόψεις του στον χρόνο, πίστευε όμως στη συλλογικότητα και θεωρούσε ζωτική τη ζύμωση με τους άλλους όχι μόνο σε κοινωνικό αλλά και σε προσωπικό επίπεδο.
Ο Χαΐνης έφυγε από τη ζωή στις 11 Αυγούστου του 2024 αφήνοντας πίσω του μεγάλο όγκο μη καταγραμμένου και ασχολίαστου υλικού. Η διαπίστωση αυτή αγγίζει και το εικαστικό του έργο, αφορά όμως κυρίως τη μακρόχρονη εργασία του πάνω στην αισθητική αγωγή, τις πολύπλευρες δημόσιες παρεμβάσεις και την εκτενή αρθρογραφία του, μέχρι πρόσφατα, στον Τύπο. Το πόσο ενδιαφέρει σήμερα να βγει στο φως αυτή η επίμονη διεκδίκηση πολιτισμικών και κοινωνικών δικαιωμάτων και πώς μπορεί να αποτυπωθεί στον δημόσιο χώρο μέσω του εικαστικού του έργου, είναι ερωτήματα που θα απαντηθούν στην πράξη από την έρευνα και τους εμπλεκόμενους ιθύνοντες, έχουν όμως να κάνουν και με όλους όσοι συναντηθήκαμε με τον άνθρωπο και τις ιδέες του, καλλιτέχνες, επιστήμονες, συνεργάτες, συγγενείς και φίλους.
Σημειώσεις:
1. Έλενα Χαμαλίδη, Ιστορίες στο μεταίχμιο. Μοντερνισμός και πραγματικότητα στη μεταπολεμική ελληνική τέχνη, Αθήνα, Μέλισσα, 2022, 20-143.
2. Γιάννης Χαΐνης, «Ομάδα τέχνης α’», 1949-1967. Η εκρηκτική εικοσαετία, Αθήνα, Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, 2002, 349-62.
3. Χαΐνης, κατάλογος έκθεσης, Πολιτιστικό Κέντρο Νέας Ιωνίας Βόλου (15/6-28/7/2013), επιμ. έκθεσης: Β. Καρκαγιάννη-Καραμπελιά, κείμενα: Π. Μπασάκος, Μ. Πούλου, Δ. Ραυτόπουλος, Γ. Χαΐνης, Κοινωφελές Ίδρυμα Ν. & Ε. Πορφυρογένη Αγριάς Βόλου, 2013.
4. Χαμαλίδη, ό.π. Η Έλενα Χαμαλίδη είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης στο Τμήμα Τεχνών Ήχου & Εικόνας του Ιονίου Πανεπιστημίου.
5. Οι μόνες διεξοδικές αναφορές στον καλλιτέχνη με αφορμή την έκθεση του Βόλου ήταν τα παρακάτω άρθρα: Κατερίνα Μ. Πορφυρογένη, «Γιάννης Χαΐνης, μια ξεχωριστή μορφή στο εικαστικό στερέωμα της μεταπολεμικής Ελλάδας», εφ. Κηφισιά, 24 Μαΐου 2013. Σπύρος Κακουριώτης, «Γιάννης Χαΐνης. Ένας «αντισυστημικός» μοντερνιστής», εφ. Η Αυγή, 23 Ιουνίου 2013.
6. Μαρία Μαραγκού, «Η περίπτωση του Γιάννη Χαΐνη», εφ. Ελευθεροτυπία, 23 Ιουνίου 2008.
7. Γιάννης Χαΐνης, Νάκης. Η υποδοχή του έργου, Αθήνα, αυτοέκδοση, 1999, σ. 12, 13.
8. Ό.π.
