Ένας «μαρξιστικός Καντ»: έτσι χαρακτήρισε το 1979 τον πρόσφατα αποθανόντα φιλόσοφο Γιούργκεν Χάμπερμας ο ομότεχνός του Ντέτλεφ Χόρστερ. Ήταν η εποχή που ο Χάμπερμας, ως στέλεχος της σούπερ-μαρξιστικής «Σχολής της Φρανκφούρτης», βρισκόταν ακόμα με το ένα πόδι στον μαρξισμό. Όμως, το αργότερο το 1981, με την έκδοση του βιβλίου του Θεωρία της επικοινωνιακής δράσης, από τον μαρξιστικό Καντ είχε μείνει μόνο ο Καντ. Ο υπέρμαχος του Διαφωτισμού και της Κοινωνίας των Εθνών είχε γίνει πλέον το κύριο σημείο αναφοράς του.
Αποστάτης; Σε καμία περίπτωση. Ο Χάμπερμας δεν απαρνήθηκε ποτέ τον μαρξισμό. Από μια στιγμή και μετά όμως είδε αλλού φως και μπήκε. Ο νέος φωτοδότης του ήταν η γλωσσολογία. Κάνοντας μια ολοσχερή «linguistic turn» (γλωσσολογική στροφή), ο Χάμπερμας εγκατέλειψε τα, όπως νόμιζε, μη προσοδοφόρα μαρξιστικά πεδία ανάλυσης, όπως την αντίφαση μεταξύ παραγωγικών δυνάμεων και σχέσεων παραγωγής, και επέλεξε (στηριζόμενος στις επεξεργασίες Αμερικανών γλωσσολόγων) τη γλώσσα ως το κατεξοχήν μέσο για την προώθηση της ανθρώπινης χειραφέτησης. Η γλώσσα, υποστήριζε, είναι εκ φύσεως σε θέση να οδηγήσει τους ανθρώπους σε αμοιβαία κατανόηση. Η προϋπόθεση γι’ αυτό είναι μια απαλλαγμένη από εξαναγκασμούς επικοινωνία, οι όροι της οποίας θα πρέπει να γίνονται γενικά σεβαστοί. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον ισότιμων συνομιλητών/τριών δεν ευδοκιμούν δόλος και παγαποντιά – κερδισμένη βγαίνει μόνο «η μη βίαιη βία του καλύτερου επιχειρήματος».
Ο Χάμπερμας δεν ήταν αφελής, ήξερε καλά ότι τέτοιο ιδανικό περιβάλλον βρίσκει γόνιμο έδαφος σε πανεπιστημιακά σεμινάρια, ή σε φιλικές παρέες, όχι όμως στις μεγάλες κοινωνικές αρένες, όπου τα συμφέροντα και τα πιστεύω είναι εξαρχής εντελώς ανισότιμα. Παρ’ όλα αυτά πίστευε ακράδαντα στην ύπαρξή του. Κι αυτό όχι αστήριχτα. Στο έργο του Δομική αλλαγή της δημόσιας σφαίρας (1962) είχε αποδείξει ότι το ταπεινό καφενείο, τα σαλόνια και τα «τραπέζια» (γεύματα) της ανερχόμενης αστικής τάξης του 17ου αιώνα συγκροτούσαν μια νέα πανίσχυρη κοινωνική οντότητα, τη «δημόσια σφαίρα». Στους από το κράτος ανεξέλεγκτους χώρους της γίνονταν ελεύθερες πολιτιστικές συζητήσεις που δεν άργησαν να πολιτικοποιηθούν και να μεταδοθούν μέσω εντύπων σε άλλα κοινωνικά στρώματα. Αυτό όμως μόνο μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα. Η συνέχεια ήταν οπισθοδρομική: τα περισσότερα έντυπα (εφημερίδες και περιοδικά) περιήλθαν στην κατοχή «μεγαλολεφτάδων» που, συμπεριφερόμενοι σαν νέοι «φεουδάρχες», τα χρησιμοποιούσαν μόνο για ίδια συμφέροντα. Η «επανα-φεουδαρχοποίηση» έγινε έτσι το σήμα κατατεθέν της δομικής αλλαγής της δημόσιας σφαίρας.
Λόγος για απογοήτευση; Ίσως. Πιστεύοντας όμως στην ακατανίκητη ισχύ του καλύτερου επιχειρήματος, ο Χάμπερμας συνέχισε να αναζητά τρόπους διεύρυνσης της ορθολογικής επικοινωνίας εις βάρος των «φεουδαρχών». Παράλληλα προπαγάνδιζε την απευθείας συμμετοχή των πολιτών στην πολιτική μέσω θεσμικά κατοχυρωμένων «συμβουλευτικών» διαδικασιών, στις οποίες κατισχύει η «συναίνεση», ήτοι η συνειδητή συμφωνία, όχι ο συμβιβασμός ή οι πλειοψηφικές αποφάσεις.
Εκτός από φιλόσοφος, ο Χάμπερμας ήταν και γνήσιο «ζώο πολιτικό». Η δημοκρατία ήταν γι’ αυτόν μαγική λέξη. Αλλά και ο ίδιος ήξερε να μαγεύει με τους αφορισμούς του, που ήταν απαλλαγμένοι από κάθε εθνικισμό. Πατριωτισμός ναι, αλλά μόνο στο όνομα του (δημοκρατικού) Συντάγματος. Και επίσης όρκος πίστης στη ενωμένη Ευρώπη, από την οποία ήλπιζε να προκύψει μια καθαρά ανθρωπιστική, μετα-εθνική ταυτότητα.
Οι παρεμβάσεις του στην πολιτική είχαν συχνά καταλυτική επίδραση. Παράδειγμα, η πολεμική του στη λεγόμενη «σύγκρουση των ιστορικών» (1986-1987) ενάντια σε συντηρητικούς ιστοριογράφους που υποστήριζαν ότι τα εγκλήματα των Ναζί ήταν εφήμερο επεισόδιο στην πολυκύμαντη γερμανική ιστορία. Η απάντηση του Χάμπερμας, ότι το Ολοκαύτωμα ως βιομηχανικά οργανωμένη γενοκτονία συνιστούσε ιστορικά μοναδική «ρήξη με τον πολιτισμό», εμπεδώθηκε στη συνέχεια στη συνείδηση της πλειοψηφίας του γερμανικού πληθυσμού και όχι μόνο.
Κόλαφος ήταν και η δήλωσή του σχετικά με το ταπεινωτικό τρίτο μνημόνιο που επέβαλαν το 2015 στον ΣΥΡΙΖΑ οι Ευρωπαίοι δανειστές της Ελλάδας: «Η ντε φάκτο υποβάθμιση ενός κράτους-μέλους σε προτεκτοράτο βρίσκεται σε αντίθεση με τις αρχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης».
Άλλες ενέργειές του ήταν λιγότερο «ευτυχείς». Σε αυτές ανήκει εκείνη αναφορικά με τον πόλεμο του Κόσοβο (1998-1999), στον οποίο παρενέβη παράνομα το ΝΑΤΟ (με γερμανική συμμετοχή) επικαλούμενο «ανθρωπιστικούς» λόγους. Ο τότε Γερμανός υπουργός Εξωτερικών, Γιόσκα Φίσερ, διηγούνταν ότι επισκεπτόταν τότε μυστικά τον Χάμπερμας στο «Club Voltaire» της Φρανκφούρτης για να πάρει από αυτόν «γραμμή» – ο τελευταίος ανήκε στους ιδεολογικούς πατέρες της «ανθρωπιστικής» εισβολής.
Αντιφατικός ήταν όμως ο Χάμπερμας και φιλοσοφικά. Στο τελευταίο μεγάλο έργο του, Επίσης μια ιστορία της φιλοσοφίας (2019, 1750 σελ.!), ξαναπιάνει το νήμα του ιστορικού υλισμού, που είχε εγκαταλείψει για δεκαετίες.
Μεταμόρφωση του πάλαι ποτέ μαρξιστικού Καντ σε καντιανό Μαρξ; Από τον Χάμπερμας όλα να τα περιμένεις. Αλλά ακόμα και οι πιο απαράδεκτες για την Αριστερά μεταμορφώσεις του στηρίζονταν πάντα στα καλύτερα δυνατά επιχειρήματα – παράγωγα του επικοινωνιακού ορθολογισμού, του μετα-εθνικισμού και της συμβουλευτικής/συμμετοχικής δημοκρατίας.
Φώτο: All Creative Commons
