Αυτό είναι το πρώτο από τα τρία άρθρα που θα αφιερώσουμε στη Γυάρο. Θα πραγματοποιήσει μία σύντομη αναδρομή στη σύγχρονη ιστορία του νησιού και στον περιπετειώδη χαρακτηρισμό (και αποχαρακτηρισμό) του ως Ιστορικό τόπο.
Τον Ιούλιο του 1947, και ενώ εξελίσσεται ο εμφύλιος πόλεμος, η κυβέρνηση αποφασίζει τη σύλληψη και φυλάκιση των πολιτικών της αντιπάλων. Εκατοντάδες κρατούμενοι μεταφέρονται στους όρμους του ακατοίκητου νησιού της Γυάρου.
Τότε ξεκινά και η κατασκευή των εγκαταστάσεων. Η κατασκευή πραγματοποιείται από τους ίδιους τους φυλακισμένους, σε απάνθρωπες συνθήκες καταναγκαστικής εργασίας, απειλών και σωματικής βίας, κάτω από καυτό ήλιο, βροχή, υγρασία και τον άγριο αέρα του Αιγαίου. Απώτερος σκοπός ήταν η ψυχική εξόντωση και η σωματική εξάντληση των εξορισθέντων, όχι η ίδια η κατασκευή.
Αρχικά πραγματοποιήθηκε εκβραχισμός και μεταφορά πέτρας για το κτίσιμο φυλακίων και τοιχίων. Στη συνέχεια, στον 4ο όρμο, κατασκευάστηκαν αναρρωτήριο, αποθήκες και ηλεκτροπαραγωγική μονάδα. Το μεγαλύτερο κτίριο είναι αυτό των φυλακών. Χιλιάδες κυβικά μέτρα βράχου σκάφτηκαν με τα χέρια, για να ισοπεδωθεί ο χώρος σε τέσσερα επίπεδα και να ανεγερθεί το τερατώδες κτίριο.
Το κεντρικό κτίριο ακολουθεί το αρχιτεκτονικό ύφος των φυλακών της κεντρικής Ευρώπης, καταλαμβάνει περίπου 11 χιλιάδες τετραγωνικά μέτρα γης και είναι ακόμη και σήμερα το μεγαλύτερο οικοδόμημα στις Κυκλάδες. Είναι σχεδιασμένο ώστε να μην έχει καμία μόνωση: Διαθέτει τοίχους από συμπαγές τούβλο και δίριχτη τσιμεντένια στέγη, για να είναι ζεστό το καλοκαίρι και κρύο το χειμώνα. Ο αριθμός των φυλακισμένων τα πρώτα έτη ήταν πάνω από 10.000 άτομα που διέμεναν στους όρμους σε αντίσκηνα. Όταν η κατασκευή των φυλακών ολοκληρώθηκε, ειχαν δυναμικότητα περίπου 1.200 ατόμων.
Οι εγκαταστάσεις έκλεισαν για πρώτη φορά, τον Οκτώβριο του 1952. Ένα μήνα μετά, εκλέγεται η κυβέρνηση Παπάγου, που ξανανοίγει τις φυλακές της Γυάρου τον Απρίλιο του 1955, για να ανακατανείμει τον υπερπληθυσμό των κρατουμένων στις υπόλοιπες φυλακές που προκλήθηκε από τους σεισμούς στα Επτάνησα. Κλείνουν δεύτερη φορά το 1961 από την κυβέρνηση Καραμανλή, έπειτα από τις πιέσεις της διεθνούς κοινότητας και της ΕΔΑ. Οι φυλακές ανοίγουν τρίτη φορά από τη χούντα των συνταγματαρχών την 21/4/1967 και κλείνουν το καλοκαίρι του 1973, για να ανοίξουν για τελευταία φορά το Νοέμβρη του 1973 και να κλείσουν οριστικά στις 26/7/1974.
Έπειτα από τρεις δεκαετίες αδιαφορίας για τον τόπο των βασανιστηρίων, η πρώτη πράξη χαρακτηρισμού των εγκαταστάσεων της Γυάρου ως διατηρητέων υπογράφεται από τον υπουργό Αιγαίου (ΦΕΚ Δ’772/2001). Όλα τα κτίρια, εγκαταστάσεις και κατασκευές των πέντε όρμων χαρακτηρίζονται διατηρητέα διότι «αποτελούν στο σύνολό τους χώρο μνήμης για όλους τους Έλληνες, βωμό ελευθερίας της σκέψης και των ιδεών και σημάδεψαν την ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Αποτελούν κατασκευές που έγιναν με προσωπική εργασία των κρατουμένων κάτω από δυσμενείς συνθήκες». Με την ίδια απόφαση απαγορεύεται «κάθε αλλοίωση των στοιχείων των εγκαταστάσεων» και επιτρέπεται «η συντήρηση με σκοπό τη διατήρησή τους από τη φθορά του χρόνου». Η απόφαση συνοδεύεται από αεροφωτογραφία που απεικονίζει τα διατηρητέα κτίρια στους όρμους.
Λίγες μέρες μετά, υπογράφεται η δεύτερη πράξη χαρακτηρισμού από τον υπουργό Πολιτισμού (ΦΕΚ Β’1680/2001). Η νήσος Γυάρος χαρακτηρίζεται «ιστορικός τόπος» διότι «αποτελεί σημαντικό χώρο ιστορικής μνήμης που έχει αναπόσπαστα συνδεθεί με την ιστορία της νεώτερης Ελλάδας. Αποτελεί ζωντανή μαρτυρία των αγώνων του ελληνικού λαού για ελευθερία και δημοκρατία, σύμβολο καταδίκης των βασανιστηρίων και του περιορισμού των δημοκρατικών ελευθεριών». Επίσης, με την απόφαση χαρακτηρίζονται ως «ιστορικά διατηρητέα μνημεία το κτίριο των φυλακών καθώς και όλα τα κτίρια, εγκαταστάσεις και κατασκευές, που βρίσκονται στις περιοχές των πέντε όρμων στη νήσο Γυάρο». Η απόφαση δεν συνοδεύεται από κάποιο τοπογραφικό και η διατύπωση «Χαρακτηρίζουμε ως ιστορικό τόπο που χρειάζεται ειδική κρατική προστασία σύμφωνα με τις διατάξεις του νόμου 1469/1950 τη νήσο Γυάρο» δεν άφηνε περιθώρια περαιτέρω ερμηνείας. Ωστόσο, λίγους μήνες μετά, από τον (ίδιο) υπουργό Πολιτισμού, εισάγεται στη Βουλή και ψηφίζεται ο νόμος 3028/2002, με το (ανύποπτο) άρθρο 12 το οποίο επιτρέπει την «αναοριοθέτηση» ιστορικών τόπων.
Έπειτα από ισχυρές πιέσεις για εγκατάσταση Αιολικού Σταθμού στο νησί, το καλοκαίρι του 2011 γίνεται πράξη η πρόβλεψη του νόμου: Με «ομόφωνη γνωμοδότηση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων» και με υπουργική απόφαση (ΦΕΚ ΑΑΠ’182/2011) η προστασία του Ιστορικού Τόπου περιορίζεται στους όρμους των βασανιστηρίων, αφήνοντας τη μαρτυρική νήσο, ευάλωτη στις ορέξεις του κεφαλαίου.
