Του Ιμανουέλ Βαλερστάιν
Στον όρο «έθνος» έχουν αποδοθεί ανά τους αιώνες πολλές και διαφορετικές ερμηνείες. Σήμερα, και συγκεκριμένα κατά τη Γαλλική Επανάσταση, ο όρος συνδέθηκε με το κράτος και πήρε τη μορφή του «έθνους-κράτους». Έκτοτε το «έθνος» αναφέρεται στα μέλη που δικαιωματικά θεωρούνται μέλη της κοινότητας, η οποία εντοπίζεται εντός του κράτους.
Κατά πόσο αυτοί που αποτελούν το έθνος δημιουργούν το κράτος ή το κράτος δημιουργεί το έθνος και προσδιορίζει τα δικαιώματά του, είναι εδώ και καιρό αντικείμενο συζήτησης. Η προσωπική μου άποψη είναι πως το κράτος γεννά τα έθνη και όχι το αντίστροφο…
Το ζητούμενο, ωστόσο, είναι γιατί το κράτος γεννά έθνη και ποια πρέπει να είναι η στάση της «αριστεράς» στον προσδιορισμό της έννοιας του έθνους. Μια μερίδα της αριστεράς, υποστηρίζει πως η ιδέα του έθνους είναι ο μεγάλος δημιουργός ισότητας. Απαιτείται όλοι ή σχεδόν όλοι να έχουν δικαίωμα πλήρους και ισότιμης συμμετοχής στη διαδικασία λήψης αποφάσεων του κράτους, σε αντίθεση με την κατοχή αυτών των δικαιωμάτων σε μια μειονότητα (για παράδειγμα, της αριστοκρατίας). Σήμερα, αυτό το αποκαλούμε συχνά ιακωβίνικη άποψη περί έθνους.
Η έννοια του πολίτη προέρχεται από τον Ιακωβινισμό. Τα άτομα γεννιούνται με την ιδιότητα του πολίτη, ανεξάρτητα αν έχουν κάποια «εθνική» ρίζα ή αν έχουν κάποια συγκεκριμένη θρησκεία ή κάποιο άλλο χαρακτηριστικό που τους αποδίδεται, είτε από τους ίδιους είτε από άλλους. Οι πολίτες έχουν, από μια συγκεκριμένη ηλικία και μετά, δικαίωμα ψήφου. Κάθε πολίτης έχει μια ψήφο. Επομένως, όλοι οι πολίτες είναι ίσοι απέναντι στο νόμο.
Η ιδέα του πολίτη
Σύμφωνα με αυτή την αντίληψη της έννοιας του πολίτη, κάθε πολίτης αντιμετωπίζεται ως οντότητα. Είναι εξαιρετικά σημαντικό να μην επικρατήσει η ιδέα να υπάρξουν ομάδες που θα μπορούσαν να είναι μεσάζοντες μεταξύ του ατόμου και του κράτους. Πράγματι, μια περισσότερο άκαμπτη άποψη περί έθνους θα μπορούσε να ισχυριστεί πως είναι παράνομο να υπάρχουν τέτοιες ομάδες: όλοι οι πολίτες πρέπει να χρησιμοποιούν την εθνική γλώσσα και καμία άλλη· καμία θρησκευτική ομάδα δεν δικαιούται να έχει τους δικούς της θεσμούς· τα μοναδικά έθιμα που πρέπει να ακολουθούνται και να γιορτάζονται είναι αυτά που το έθνος έχει ορίσει.
Στην πραγματικότητα, τα άτομα ανήκουν σε πολλές ομάδες, οι οποίες επιδιώκουν και απαιτούν αέναα τη συμμετοχή και αφοσίωση των μελών τους. Στην πράξη, υπό το πρόσχημα της ισότιμης μεταχείρισης των ατόμων, υπάρχουν αναρίθμητοι τρόποι καταστρατήγησης της ισότητας των δικαιωμάτων όλων των πολιτών.
Η ιδέα της ιδιότητας του πολίτη, η ιδέα δηλαδή της ιθαγένειας, μπορεί να οριστεί αρχικά ως δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι. Και υπάρχουν πλείστοι περιορισμοί στην πρόσβαση σε αυτό το δικαίωμα. Ο πιο προφανής και σημαντικός είναι το φύλο. Το δικαίωμα είχε αποδοθεί αρχικά μονάχα στους άνδρες. Ακόμα, συχνά αναγνωριζόταν το δικαίωμα στον πολίτη, εφόσον αυτός πληρούσε ένα ελάχιστο όριο εισοδήματος. Σε άλλες περιπτώσεις, ο πολίτης έπρεπε να πληρούσε συγκεκριμένα φυλετικά, θρησκευτικά ή γενεαλογικά κριτήρια. Το δικαίωμα, λοιπόν, που είχε σχεδιαστεί να αποδίδεται ισότιμα, στην πραγματικότητα δεν αφορούσε τους πάντες ούτε καν την πλειονότητα των ατόμων. Συχνά ήταν ένα δικαίωμα που περιοριζόταν στα χέρια μιας αρκετά μικρής ομάδας.
Με παράδειγμα το δικαίωμα του εκλέγειν
Για τους Ιακωβίνους, οι οποίοι αυτοπροσδιορίζονταν ως Αριστερά, η λύση ήταν να αγωνίζονται για την επέκταση του δικαιώματος αυτού. Και με την πάροδο των χρόνων, αυτή η προσπάθεια απέδωσε καρπούς. Το δικαίωμα του εκλέγειν και του εκλέγεσθαι πράγματι επεκτάθηκε. Ωστόσο, δεν αποδόθηκε σε όλους, ανεξαιρέτως, τους πολίτες, σε όλα τα μέλη του έθνους το δικαίωμα της ισότιμης πρόσβασης στα προνόμια των πολιτών: στην παιδεία, την υγεία, την εργασία.
Με δεδομένη αυτή την πραγματικότητα της συνεχιζόμενης ανισότητας, προέκυψε μια αντι-Ιακωβίνικη άποψη εντός της Αριστεράς. Αυτή δεν θεωρούσε το έθνος ως δημιουργό της ισότητας, αλλά ως δημιουργό ανισοτήτων. Η λύση ήταν να μην αντιμάχονται τις άλλες ομάδες, αλλά να τις ενθαρρύνουν ώστε να διεκδικούν τις δικές τους αξίες για τον τρόπο ζωής που επιλέγουν και την αυτό-συνείδηση. Οι φεμινίστριες επέμεναν πως οι γυναίκες δεν έπρεπε μόνο να αποκτήσουν το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, αλλά να έχουν και το δικαίωμα του συνέρχεσθαι, όπως και το να αναπτύσσουν τη δική τους συνείδηση. Όπως, άλλωστε, έκαναν κοινότητες διαφορετικών εθνοτικών ή φυλετικών ομάδων, οι λεγόμενες μειονότητες.
Αποτέλεσμα αυτής της εξέλιξης είναι η αριστερά να μην έχει ενιαία άποψη για το έθνος. Το αντίθετο, μάλιστα. Είναι διχασμένη ανάμεσα σε οράματα περί έθνους, που η αντίθεσή τους αποκτά όλο και μεγαλύτερα χάσματα. Αυτό σήμερα έχει πάρει πολλές μορφές. Μία ήταν ο εκρηκτικός χαρακτήρας των αιτημάτων που συνδέονται με το φύλο, και αφορούσαν την καταγγελία της κοινωνικής κατασκευής του φύλου, που είχε προσδιοριστεί ως γενετικό φαινόμενο. Εφόσον, ωστόσο, αναφερόμαστε στην κοινωνική κατασκευή, δεν υπάρχει προφανές όριο στα δικαιώματα των υποκατηγοριών, όσων έχουν ήδη προσδιοριστεί ως τέτοιες ή όσες θα δημιουργηθούν.
Όσο εκρηκτικό είναι το ζήτημα του φύλου, άλλο τόσο είναι και το ζήτημα της αυτοχθονίας, η οποία αποτελεί επίσης κοινωνική κατασκευή. Αναφέρεται στα δικαιώματα των ατόμων που έζησαν σε μια συγκεκριμένη γεωγραφική περιοχή, πριν έρθουν οι άλλοι («μετανάστες»). Αν ανατρέξουμε στο παρελθόν, κάθε άτομο είναι μετανάστης. Υπάρχουν σήμερα αρκετές κοινωνικές ομάδες, που αντιλαμβάνονται τους εαυτούς τους και τη ζωή τους ως κάτι σημαντικά διαφορετικό από εκείνους που ασκούν εξουσία μέσω του κράτους και οι οποίες επιθυμούν να διατηρήσουν τις κοινότητές τους και να υπηρετήσουν τις αρχές που τις συγκροτούν, αντί να τις θυσιάσουν στην ιδέα ότι το έθνος ορίζει τα δικαιώματα αυτού.
Η παγκόσμια αριστερά
Μια τελευταία αμφισημία: Είναι αριστερά ο διεθνισμός, να κυριαρχεί δηλαδή η άποψη ότι υπάρχει ένας μόνο κόσμος; Είναι αριστερά ο εθνικισμός, ο αγώνας δηλαδή κατά της επιβολής των ισχυρών παγκόσμιων δυνάμεων; Είναι αριστερή η άποψη περί κατάργησης των συνόρων ή αυτή που διεκδικεί την ενίσχυσή τους; Είναι δείγμα ταξικής συνείδησης η αντίσταση στον εθνικισμό ή η υποστήριξη της εθνικής αντίστασης στον ιμπεριαλισμό;
Κάποιος θα μπορούσε να απαντήσει σε αυτή τη συζήτηση ακολουθώντας τον εύκολο δρόμο και προτείνοντας διαφορετικές απαντήσεις σε κάθε ερώτημα, ανάλογα τη στιγμή και την κατάσταση. Όμως, αυτό είναι και το πρόβλημα. Η παγκόσμια αριστερά δυσκολεύεται να αντιμετωπίσει ευθέως αυτά τα ζητήματα και να καταλήξει σε μια επεξεργασμένη πολιτικά στάση για την ιδέα του έθνους. Εφόσον το αίσθημα του εθνικισμού διακατέχει σήμερα πολλούς ανά τον κόσμο, η αποτυχία της παγκόσμιας αριστεράς να συμμετέχει σε αυτή τη συλλογική συζήτηση προτάσσοντας την αλληλεγγύη, υπονομεύει τη δυνατότητά της να ηγεμονεύσει στην παγκόσμια σκηνή.
Η Γαλλική Επανάσταση μας κληροδότησε μια ιδέα που προοριζόταν να είναι ο μεγάλος δημιουργός ισότητας. Μήπως τελικά κληροδοτήσαμε ένα δηλητηριώδες χάπι που θα μπορούσε να καταστρέψει την παγκόσμια αριστερά και επομένως την ιδέα της ισότητας; Η πνευματική, ηθική και πολιτική επανένωση της παγκόσμιας αριστεράς είναι περισσότερο από επιτακτική. Και αυτή πρέπει να γίνει στη βάση του δούναι και λαβείν, πέρα από το σημείο που έχουν ορίσει οι κύριοι παράγοντές της. Άλλωστε, δεν υπάρχει καμία άλλη σοβαρή εναλλακτική.
*Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο www.towardfreedom.com
