Του Ιμανουέλ Βαλερστάιν
Στην πρόεδρο της Βραζιλίας, Ντίλμα Ρουσέφ, έχει επιβληθεί από τη Γερουσία αναστολή των καθηκόντων, ενώ παραπέμφθηκε και σε δίκη. Εάν καταδικαστεί θα καθαιρεθεί από τη θέση της, όπως προβλέπεται από τη διαδικασία της «μομφής». Ο καθένας, ακόμα και οι Βραζιλιάνοι, δικαιολογούνται αν έχουν μπερδευτεί από το πώς έχει εξελιχθεί αυτή η διαδικασία.
Ποιο είναι το διακύβευμα εδώ; Πρόκειται για ένα συνταγματικό πραξικόπημα, όπως το αποκαλεί η πρόεδρος Ρουσέφ επανειλημμένα; Ή για μια νόμιμη πράξη που καθιστά την πρόεδρο υπεύθυνη για σοβαρά παραπτώματα από εκείνη ή τα μέλη του υπουργικού της συμβουλίου και τους συμβούλους της, όπως ισχυρίζεται η «αντιπολίτευση»; Αν ισχύει το τελευταίο, τότε γιατί συμβαίνει τώρα και όχι, για παράδειγμα, κατά την πρώτη εκλογή της Ρουσέφ στη θέση της προέδρου, πριν δηλαδή την άνετη επανεκλογή της το 2015;
Η Ρουσέφ είναι μέλος του του Κόμματος των Εργατών (ΡΤ), διαδέχθηκε τον για πολλά χρόνια προκάτοχό της Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα (Λούλα). Ένας τρόπος για να αναγνώσουμε τα γεγονότα είναι να τα δούμε μέσα από την πορεία του ΡΤ, το πώς ήρθε στην εξουσία και πώς τώρα, ενδεχομένως, αποπέμπεται από αυτή.
Η πορεία του Κόμματος των Εργατών
Τι είναι το ΡΤ και τι αντιπροσωπεύει στη βραζιλιάνικη πολιτική σκηνή; Το ΡΤ ιδρύθηκε το 1980 ως ένα κόμμα που αντιπαρατέθηκε στη στρατιωτική δικτατορία που επιβλήθηκε στη Βραζιλία από το πραξικόπημα του 1964. Ήταν ένα σοσιαλιστικό, αντι-ιμπεριαλιστικό κόμμα, στο οποίο συμμετείχαν μαρξιστικές συλλογικότητες, μεγάλες πολιτικές ενώσεις, όπως η ομοσπονδία συνδικάτων (CUT), το Κίνημα των Χωρίς Γη (MST) και κινήματα Καθολικών για την απελευθέρωση της θεολογίας.
Από τη σκοπιά των στρατιωτικών και παραδοσιακών κομμάτων στη Βραζιλία, το ΡΤ ήταν ένα επικίνδυνο επαναστατικό κόμμα, που απειλούσε τη συντηρητική οικονομία και την κοινωνία της χώρας. Οι ΗΠΑ αντιμετώπιζαν την «αντι-ιμπεριαλιστική» του θέση ως ευθέως αντιμαχόμενη της κυριαρχίας τους στην πολιτική ζωή της Λατινικής Αμερικής, η οποία μάλιστα ήταν πραγματική.
Το ΡΤ, ωστόσο, δεν διεκδικούσε την εξουσία μέσω αντάρτικου, αλλά κοινοβουλευτικά, συμμετέχοντας και στηρίζοντας αντικυβερνητικές διαδηλώσεις. Χρειάστηκαν τέσσερις εκλογικές αναμετρήσεις, μέχρι ο υποψήφιος πρόεδρος του ΡΤ, ο Λούλα, να κερδίσει την προεδρεία το 2003. Το καθεστώς δεν ανέμενε πως θα συνέβαινε αυτό, πόσο μάλλον πως θα είχε διάρκεια. Έκτοτε, αφιερώθηκε στον αγώνα ανατροπής του ΡΤ, φθάνοντας στο σήμερα, στο 2016. Οι ιστορικοί του μέλλοντος μπορεί να χαρακτηρίσουν την περίοδο 2003-2016 ως την δεκαπεντάχρονη παρένθεση του ΡΤ.
Διφορούμενη πολιτική
Και τι πραγματικά συνέβη αυτή την περίοδο; Η διακυβέρνηση του ΡΤ απείχε παρασάγγας από τη ριζοσπαστικότητα που φοβόντουσαν οι πολιτικοί αντίπαλοι πως θα επιδείξει. Ωστόσο, ήταν αρκετά ριζοσπαστική για να θρέψει την επιθυμία τους να καταστρέψουν το ΡΤ, όχι μόνο ως κυβερνών κόμμα, αλλά ως κίνημα που έχει τη νομιμοποίηση παρουσίας στην πολιτική ζωή της Βραζιλίας.
Ο λόγος που μπόρεσε το ΡΤ να ανέβει στην εξουσία το 2003, ήταν ο συνδυασμός της αυξανόμενης αποδοχής του προγράμματός του, της ρητορικής του και της παρακμάζουσας γεωπολιτικής επιρροής των ΗΠΑ. Και τι έκανε το ΡΤ όσο ήταν στην εξουσία; Από τη μια πλευρά, προσπάθησε να συνδράμει τα φτωχότερα στρώματα της Βραζιλίας με ένα αναδιανεμητικό πρόγραμμα που ονόμασε «Μηδέν Πείνα», το οποίο περιλάμβανε οικογενειακά επιδόματα, τα οποία πράγματι βελτίωσαν το εισόδημα των Βραζιλιάνων και μείωσαν τις τεράστιες ανισότητες, από τις οποίες υπέφερε ο λαός. Ακόμα, η εξωτερική πολιτική της Βραζιλίας, υπό το ΡΤ, σηματοδότησε μια σημαντική απομάκρυνση από την ιστορική υποταγή της χώρας στην ΗΠΑ, λόγω γεωπολιτικών επιταγών. Η Βραζιλία πρωτοστάτησε στη δημιουργία αυτόνομων δομών στη Λατινική Αμερική, που συμπεριλάμβαναν την Κούβα και απέκλειαν τις ΗΠΑ και τον Καναδά.
Από την άλλη πλευρά, οι μακροοικονομικές πολιτικές της Βραζιλίας παρέμειναν ορθόδοξες, εφαρμόζοντας μια νεοφιλελεύθερη άποψη για την αγορά. Και οι υποσχέσεις του ΡΤ για πολιτικές προστασίας του περιβάλλοντος ποσώς τηρήθηκαν. Το ίδιο συνέβη και με τις δεσμεύσεις του κόμματος για αγροτική μεταρρύθμιση.
Εν συντομία, η ασκούμενη πολιτική ως κίνημα της αριστεράς ήταν διφορούμενη. Με αποτέλεσμα, την αποχώρηση τμημάτων του κόμματος ή πολιτικών συμμαχιών, που οδήγησε στην αποδυνάμωση του κόμματος και στην ενδυνάμωση των αντιπάλων του για να εφαρμόσουν το σχέδιο καταστροφής του.
Με όχημα τη διαφθορά
Το σενάριο ήταν απλό. Επικεντρώνεται σε κατηγορίες για διαφθορά. Άλλωστε, η διαφθορά ήταν μαζική και ενδημική στην Βραζιλία, και σε αυτή υπέκυψαν και σημαντικές προσωπικότητες του ΡΤ. Το μόνο πρόσωπο που δεν κατηγορήθηκε για διαφθορά ήταν η Ντίλμα Ρουσέφ. Τι έπρεπε, λοιπόν, να γίνει; Αυτός που ηγήθηκε της πρότασης μομφής, ο πρόεδρος της Κάτω Βουλής Εντουάρντο Κούνα (ένας ευαγγελιστής χριστιανός) παραπέμφθηκε επίσης για υποθέσεις διαφθοράς. Και τι με αυτό; Η πρόταση στηρίχθηκε στη θέση πως η Ντίλμα Ρουσέφ απέτυχε να αποτρέψει τη διαφθορά. Αυτό που βλέπουμε είναι, όπως το συνόψισε ο Μποαβεντούρα ντος Σάντος Σούσα, μια περίπτωση αποπομπής της μοναδικής ηθικής πολιτικού από τους πιο διεφθαρμένους.
Η Ρούσεφ τέθηκε σε διαθεσιμότητα και ο αντιπρόεδρος Μισέλ Τέμερ ορίστηκε προσωρινός Πρόεδρος, διορίζοντας άμεσα ένα ακροδεξιό υπουργικό συμβούλιο. Είναι σχεδόν βέβαιο πως η Ρούσεφ θα καταδικαστεί και θα αποπεμφθεί από τα καθήκοντά της. Όμως, δεν είναι εκείνη ο πραγματικός στόχος, αλλά ο Λούλα. Σύμφωνα με το νόμο στη Βραζιλία, κανείς πρόεδρος δεν μπορεί να έχει περισσότερες από δύο διαδοχικές θητείες. Και ήταν αναμενόμενο πως ο Λούλα θα έθετε και πάλι υποψηφιότητα το 2019.
Ο Λούλα έχει καθιερωθεί ως ο πιο δημοφιλής πολιτικός στη Βραζιλία. Και παρότι η δημοφιλία του αμαυρώθηκε από το σκάνδαλο διαφοράς, παραμένει αποδεκτός και δυνατός υποψήφιος για να κερδίσει τις εκλογές. Έτσι, λοιπόν, οι δεξιές δυνάμεις θα προσπαθήσουν να τον κατηγορήσουν επίσης για διαφθορά και επομένως να μην μπορεί να θέσει υποψηφιότητα.
Και τώρα;
Και τι θα συμβεί τότε; Κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος. Οι δεξιοί πολιτικοί θα ξιφομαχήσουν για την προεδρεία. Ενδέχεται να αποφασίσει ο στρατός να αναλάβει και πάλι την εξουσία. Το μόνο σίγουρο είναι πως το ΡΤ έχει τελειώσει. Το ΡΤ επεδίωξε να ασκήσει κεντρώα διακυβέρνηση, να τηρήσει τις ισορροπίες. Ωστόσο, το σοβαρό έλλειμμα προϋπολογισμού και η μείωση των διεθνών τιμών του πετρελαίων και άλλων εξαγώγιμων προϊόντων της Βραζιλίας έχει απογοητεύσει μια μεγάλη μερίδα ψηφοφόρων. Όπως συμβαίνει και σε πολλές άλλες χώρες, η μαζική δυσαρέσκεια οδηγεί στην απόρριψη των κεντρώων πολιτικών.
Ο διάδοχος του κινήματος του ΡΤ θα πρέπει να επιστρέψει στις ρίζες ενός σταθερά αριστερού αντι-ιμπεριαλιστικού κινήματος. Και αυτό δεν είναι πιο εύκολο από ότι ήταν για το ΡΤ το 1980. Η διαφορά ανάμεσα στο 1980 και το σήμερα είναι πως το σύγχρονο παγκόσμιο σύστημα βιώνει δομική κρίση. Η μάχη είναι παγκόσμια και η βραζιλιάνικη αριστερά μπορεί είτε να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο σε αυτή είτε να υποκύψει στην παγκόσμια ασυνάφεια και την εθνική μιζέρια.
*Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο www.defenddemocracy.press στις 27/5
Μετάφραση από τα αγγλικά: Ιωάννα Δρόσου
