Την περασμένη Τετάρτη, το Παράρτημα Ελλάδας του Ιδρύματος Ρόζα Λούξεμπουργκ διοργάνωσε, στο Ινστιτούτο Γκέτε, μια πολύ ενδιαφέρουσα ανοιχτή συζήτηση με θέμα «Η κρίση ως πρόκληση για τη δημοκρατία στην Ελλάδα και την Ευρώπη» και ομιλητές τον Michael Heinrich, καθηγητή Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Εφαρμοσμένων Επιστημών του Βερολίνου και εκδότη του περιοδικού «prokla», τον Θόδωρο Παρασκευόπουλο, οικονομολόγο, τον Γεράσιμο Κουζέλη, καθηγητή Φιλοσοφίας της Επιστήμης και Κοινωνιολογίας της Γνώσης, στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ και την Σία Αναγνωστοπούλου, αναπληρώτρια υπουργό Παιδείας και αναπληρώτρια καθηγήτρια Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο. Από αυτή τη συζήτηση παρουσιάζουμε σήμερα την ομιλία του Γ. Κουζέλη, που αναφέρεται στην ελληνική πτυχή του θέματος, καθώς και αποσπάσματα από τις ομιλίες της Σίας Αναγνωστοπούλου και του Θόδωρου Παρασκευόπουλου.
Του Γεράσιμου Κουζέλη
Θα πρέπει να πάμε λίγο πίσω, σε εκείνο το πλαίσιο εννοιών που καθορίζει το περιεχόμενο της δημοκρατίας, έτσι όπως μας το παραδίδει η αστική επανάσταση και ο Διαφωτισμός, για να θυμηθούμε πόσο αντιφατικό είναι αυτό και να αντιληφθούμε επομένως σε τι αναφέρεται η ρήση ότι «ο καπιταλισμός δεν αντέχει και πολλή δημοκρατία». Αυτό το εγγενώς αντιφατικό πλαίσιο συντίθεται από τις τρεις αρχές της γαλλικής επανάστασης: ελευθερία, αδελφοσύνη, ισότητα.
Τρεις αρχές της αστικής δημοκρατίας
Η ελευθερία διατυπώνεται, για την πλευρά της εργασίας, πρακτικά ως απαλλαγή: απαλλαγή μεν από τους δεσμούς της προσωπικής εξάρτησης ανθρώπου από άνθρωπο, αλλά και απαλλαγή από τα μέσα παραγωγής, τους πόρους που θα μπορούσαν να μετατραπούν σε κεφάλαιο και να κάνουν περιττή την εργασία. Κατά τη μαρξική διατύπωση, έχουμε έτσι μια ελευθερία «για» και μια ελευθερία «από». Αφενός μια ελευθερία «για» τη σύναψη συμβολαίου – μπορεί τυπικά ο καθένας από εμάς ελεύθερα να επιλέξει αν θα υπογράψει ή δεν θα υπογράψει μια οποιαδήποτε σύμβαση εργασίας: μπορεί πράγματι;. Και αφετέρου, μια ελευθερία «από», μια συνθήκη μη κατοχής, που σημαίνει πως δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα άλλο, πως είμαστε αναγκασμένοι να εργαζόμαστε για να επιβιώσουμε. Συνεπώς αυτή η ελευθερία καταλήγει στο όριό της να συνιστά υποχρέωση σε υποταγή.
Για την αδελφοσύνη, σχεδόν δεν μπορεί κανείς καν να μιλήσει. Στη θετική και κοινωνική της εκδοχή, όπως την ξέρουμε από τις πρόσφατες συζητήσεις στην Ελλάδα, ως αλληλεγγύη, σπανίως την βρίσκουμε στις ευρύτερες συζητήσεις. Αλλά, και εκεί που παραμένει, πολύ συχνά μετατρέπεται σε φιλανθρωπία ή παραπέμπει –ως ιδεολογική νομιμοποίηση– σε μια συζήτηση περί έθνους ως εν φαντασία κοινότητας ευθυνών ή πάλι ανάγεται, βάσει ενός ιδιότυπου οικονομίστικου ανθρωπισμού, σε μια υπενθύμιση της αξίας του ανθρώπινου κεφαλαίου. Το καπιταλιστικό υπόλοιπο, δηλαδή, αυτής της αρχής στο όριό της, είναι η αξιοποίηση των ανθρώπινων πόρων.
Όσον αφορά τέλος την ισότητα, αυτή θέτει ακριβώς το τελικό και μη αναιρέσιμο όριο στη σχέση του καπιταλισμού με τη δημοκρατία. Γι’ αυτό και η ισότητα που πραγματώνεται εντός του καπιταλισμού παραμένει πάντα δυνάμει μόνο τυπική και εν τέλει συρρικνώνεται στην ατομική αξιοποίηση προϋποθέσεων. Έτσι, η ισότητα στην αστική δημοκρατία ανάγεται στις υποτιθέμενα «ίσες ευκαιρίες». Ξέρουμε ότι με αυτό τον τρόπο η ισότητα μετατρέπεται σε θεμελίωση της ανισότητας: η διαφορά των κοινωνικών θέσεων, η διαφορά των συνδεδεμένων με τις θέσεις απολαβών νομιμοποιείται με την αναφορά στην επιτυχή ή ανεπιτυχή αξιοποίηση τύποις ουδέτερα προσφερόμενων κοινών ευκαιριών.
Παλαιοί όροι, νέο περιεχόμενο
Ο εκάστοτε χειρισμός της αντίφασης μεταξύ καπιταλισμού και δημοκρατίας, εγγράφεται λοιπόν στο θεσμικό περιεχόμενο που αποδίδεται σε αυτές τις τρεις κατά παράδοση δημοκρατικές αρχές, σύμφωνα με τη Διακήρυξη της Γαλλικής Επανάστασης. Οι δημοκρατικοί θεσμοί, οι οποίοι νομιμοποιούν τις σχέσεις εξουσίας αλλά ταυτόχρονα και μεσολαβούν διευθετώντας τις συνέπειες των κοινωνικών συγκρούσεων, παγιώνουν ένα πολύ συγκεκριμένο συσχετισμό δυνάμεων, εμφανώς εις βάρος των δυνάμεων της εργασίας, των λαϊκών τάξεων. Αυτός ο συσχετισμός είναι που αλλάζει, αυτός είναι που παγιώνεται εντός της κρίσης υπό άκρως δυσμενείς όρους. Έτσι, οι δημοκρατικοί θεσμοί αδρανοποιούνται, δεν λειτουργούν αποτελεσματικά ούτε ως νομιμοποιητικοί για τις υπάρχουσες σχέσεις εξουσίας ούτε ως διαμεσολαβητικοί. Πράγμα που σημαίνει ότι η έκφραση των αντιφάσεων μπορεί να οδηγήσει σε οξυμένες συγκρούσεις – ή βεβαίως και στο αντίστροφο, την εντατική καταστολή τους.
Βιώνουμε λοιπόν σήμερα ακραίους επανορισμούς των τριών αστικών αρχών. Σε ό,τι αφορά την ελευθερία, η ίδια η υπόστασή της έχει πλέον καταστεί αμφίβολη, ακόμα και στην αγοραία της έκφραση. Βλέπουμε στο ελληνικό παρόν πώς χαρακτηριστικά συρρικνώθηκε το περιεχόμενο, η ίδια η δυνατότητα των «ελεύθερων» συλλογικών συμβάσεων. Αν, μάλιστα, πάμε και ένα βήμα προς το συνολικότερο ευρωπαϊκό πλαίσιο, δεν είναι τυχαίο πως συζητάμε για το τι έχει απομείνει ακόμα και από την εθνική μας ανεξαρτησία. Τη θέση, από την άλλη, της αλληλεγγύης βλέπουμε να καταλαμβάνουν μορφές άγριας εξατομίκευσης, που συνοδεύεται από ξενοφοβία. Ο συνδυασμός είναι σχεδόν εκρηκτικός, ιδιαίτερα όταν προστίθεται και η εκδοχή της φιλανθρωπίας, που στην Ελλάδα έχει σχεδόν θεσμοποιηθεί. Το γεγονός ότι η ανισότητα είναι ακραία δεν χρειάζεται καν υπογράμμιση. Υπάρχει όμως μια ιδιαίτερη συνέπεια αυτής της ακραίας ανισότητας που αξίζει να υπογραμμίσουμε: η ευκαιριακή πλέον μόνο εκπλήρωση των όρων της ιδιότητας του πολίτη. Πολίτης, πράγματι, δεν γεννιέσαι, αν τα καταφέρεις γίνεσαι – μόνον έτσι αποκτάς αντίστοιχα δικαιώματα, συρρικνωμένα κι αυτά.
Κρίση και συρρίκνωση δημοκρατίας
Θεωρώ ότι η συρρίκνωση της δημοκρατίας δεν είναι απλώς αποτέλεσμα της κρίσης, αλλά αποτελεί κρίσιμο παράγοντα της κρίσης, μια από τις μη οικονομικές αιτίες της. Τι κάνει η κρίση στη δημοκρατία στην Ελλάδα; Πιέζει τους όρους των ουσιαστικών και των τυπικών προϋποθέσεών της. Καθιστά, δηλαδή, δυσχερή ή/και (κυρίως) απλώς αναποτελεσματική τόσο τη συμμετοχή, όσο τη διαβούλευση και τον έλεγχο.
Ας δούμε τη συμμετοχή των πολιτών. Σχετικά με αυτή είναι που από όλους διατυπώνεται το αναμενόμενο ερώτημα «και τι έγινε που οι Έλληνες ψήφισαν Αριστερά;». Αφού η επιλογή αυτή μπορεί να αδρανοποιηθεί, τελικά η ψήφος μοιάζει να μην έχει σημασία. Είναι σαφές, λοιπόν, ότι ακόμα και εκείνο που στην παράδοση της πολιτικής φιλοσοφίας έμοιαζε να είναι το εμβληματικό χαρακτηριστικό της δημοκρατίας, το σύστημα επιλογής βάσει της βούλησης της πλειοψηφίας, δεν είναι καν εξασφαλισμένο. Επίσης, ένα ζήτημα που συνδέεται με την αδυναμία ουσιαστικής συμμετοχής είναι η αποχή που καταγράφηκε απειλητικά στις τελευταίες εκλογές.
Σχετικά με τη διαβούλευση, δεν είμαι ο μόνος που ισχυρίζεται ότι η παραδοσιακή καλή αστική δημοσιότητα έχει σχεδόν καταργηθεί. Όχι μόνο, αλλά σαφώς και, επειδή τα ΜΜΕ είναι αυτά που είναι, αλλά και επειδή πάρα πολλά από τα μέσα θεσμικής διαβούλευσης, όπως το διαβόητο Γιούρογκρουπ, είναι απολύτως μη ελέγξιμα. Άρα οι διαδικασίες επί των οποίων καλούμαστε να κρίνουμε δεν είναι καν ορατές.
Τέλος, ο έλεγχος της εξουσίας: όταν το κοινοβούλιο έχει σχεδόν αδρανοποιηθεί και κάθε είδους άλλη εκπροσώπηση έχει δυνάμει καταστεί αναποτελεσματική, ο έλεγχος της εξουσίας από τους πολίτες είναι σχεδόν ανύπαρκτος.
Η εγκατάλειψη των δημοκρατικών διαδικασιών δεν αφορά μόνο την κεντρική πολιτική σκηνή. Ισχύει και για οτιδήποτε συμβαίνει στην καθημερινότητά μας. Θυμίζω ότι η δημοκρατία είναι παράγων και στις διαπραγματεύσεις μεταξύ εκπροσώπησης του κεφαλαίου και εκπροσώπησης της εργασίας. Είναι παράγοντας που καθορίζει τη ζωή μας σε οποιοδήποτε επιμέρους θεσμό. Δεν είναι τυχαία, λοιπόν, η ένταση γύρω από το ζήτημα της αριστείας. Ο νεο-αριστοκρατισμός που έχει εισβάλει σε οτιδήποτε αφορά τις κοινωνικές μας σχέσεις, είναι η υποκατάσταση της δημοκρατίας από μη δημοκρατικές, αντιδημοκρατικές διαδικασίες.
Κόμματα και δημοκρατία
Υπάρχει όμως, για να μην ξεχνιόμαστε, και ένας άλλος θεμελιώδης όρος της δημοκρατίας, που μας αφορά άμεσα και απειλείται. Ο κρισιμότερος παράγοντας διαμεσολάβησης σε μια κοινοβουλευτική δημοκρατία, τα κόμματα, τείνει να γίνει, επιεικώς, μη αποτελεσματικός. Αρχίζοντας από την εκλογή προέδρου διά βοής και τελειώνοντας με τους αρχηγισμούς ακόμα και σε αριστερά κόμματα. Ξέρουμε καλά ότι το αστικό μπλοκ δεν χρειάζεται να εκφράσει επιχειρήματα, αρκείται να αναμασά κοινούς τόπους. Ξέρουμε ότι η συνθηματολογία, ο κενός περιεχομένου λόγος τελικά λειτουργεί υπέρ των γκρίζων απειλών, τρέφει και νομιμοποιεί την υπολογισμένη κενότητα του φασιστικού βρυχηθμού. Και βλέπουμε πως ακόμα και στην Αριστερά εμφανίζεται καιροσκοπικά ενίοτε η τάση αφαίρεσης του περιεχόμενου, υποκατάστασης του επιχειρήματος από το «σήμα». Ας μην ξεχνάμε, άλλωστε, πως έτσι ακριβώς επιβάλλεται η κυρίαρχη ιδεολογία: με την εσωτερίκευση των κοινωνικών συγκρούσεων, την άλωση των αριστερών αρχών, την εξουδετέρωση του αντιπάλου στο ίδιο του το γήπεδο.
Αριστερή κυβέρνηση και δημοκρατία
Μπορεί η δημοκρατία να απαντήσει; Θα μπορούσε να απαντήσει με ένα διαρκή, εντός καθημερινότητας «κλεφτοπόλεμο» ενάντια στα επιβαλλόμενα δεδομένα. Στην περίπτωσή μας, μοναδική όσο μπορώ να σκεφτώ, αυτό θα ίσχυε για την ίδια την κυβέρνηση. Μια αριστερή κυβέρνηση, η οποία για να είναι αριστερή είναι αναγκασμένη να κάνει «κλεφτοπόλεμο» ενάντια στον εαυτό της, ενάντια σε όσα η ίδια υποχρεώνεται να επιβάλει. Η ελπίδα, λοιπόν, θα μπορούσε να έρθει από τη δημιουργία έκτακτων θεσμών που διεκδικούν πολιτική και κοινωνική αναγνώριση αλλά και παγίωση. Θεσμών συμμετοχής, ελέγχου, αλληλεγγύης. Σε αυτό το τελευταίο κάτι έχουμε: διαθέτουμε, χάρη στον αφοσιωμένο αγώνα πολλών, περισσότερο από ψήγματα εναλλακτικών θεσμών αλληλεγγύης, μια αληθινή βάση αντίστασης. Για τα υπόλοιπα μπορούμε αλλά και είμαστε αναγκασμένοι να φανταστούμε, να επινοήσουμε, να λάβουμε άμεσες πρωτοβουλίες. Ας αποπειραθώ να δώσω ένα ενδεικτικό στίγμα, απαριθμώντας τρία πεδία άμεσης δημοκρατικής ενεργοποίησης. Πρώτα, βέβαια, να αξιοποιήσουμε, να στρέψουμε προς τα αριστερά, όλες τις δυνατές μορφές κοινωνικής οικονομίας. Έπειτα να συγκροτήσουμε λαϊκά σώματα γνωμοδότησης και λογοδοσίας – ακόμα και στα υπουργεία, στις υπηρεσίες, στα επαγγέλματα. Και τρίτον, να δημιουργήσουμε φόρα διαβούλευσης, ελεγκτικής παρέμβασης και πολιτικής πρωτοβουλίας, αξιοποιώντας τις δυνατότητες των νέων μέσων.
Παράλληλα, όμως, με αυτές τις πρωτοβουλίες, τη σύσταση νέων θεσμών, θα πρέπει να εξασφαλίσουμε τη δημοκρατική επανενεργοποίηση των ήδη υφιστάμενων. Κι αυτό συμπεριλαμβάνει δυο κρίσιμες διαστάσεις που θα πρέπει να αποτελέσουν άμεση προτεραιότητα. Αφενός τη στροφή των επίσημων θεσμικών οργάνων προς το κοινωνικό τους ακροατήριο, προς τα κάτω, με απεύθυνση μη μεσολαβημένη από τα καθεστωτικά μέσα. Αφετέρου τον εκδημοκρατισμό των ίδιων των θεσμικών οργάνων, όλων των κρίκων του συστήματος, στο οποίο ανατίθενται από την αστική πολιτεία οι τυπικές δημοκρατικές λειτουργίες. Όσο η δημοκρατία δεν εξασφαλίζεται, δεν γίνεται ουσιαστική και δεν βαθαίνει, θα παραμονεύει ο κίνδυνος που τρέφεται από την απελπισία, η μαυρίλα που βρίσκεται εκεί έξω.
Να σημειώσω κλείνοντας, πως θα μπορούσαμε πράγματι να ελπίζουμε ότι θα αρθρωθεί και θα διοχετευτεί κοινωνικά και πολιτικά η αντίσταση που προκύπτει από την όξυνση των αντιφάσεων με τις οποίες ξεκίνησα. Είναι σαν να απαιτούμε να θέσουμε τη δημοκρατία στην υπηρεσία του αγώνα ενάντια στο νεοφιλελευθερισμό και τον καπιταλισμό, τόσο εδώ όσο και στην ΕΕ. Δύσκολη υπόθεση, αλλά σε αυτή την υπόθεση φάνηκε πως διαθέτουμε ένα ισχυρό σύμμαχο: την ψυχραιμία του κόσμου. Του κόσμου που επί τέσσερις εκλογικές διαδικασίες, ενάντια στη μαύρη προπαγάνδα, έκρινε – και έκρινε λογικά.
•Εμβάθυνση της Ένωσης ή της δημοκρατίας στην ΕΕ;
Η ΕΕ δεν είναι συντεταγμένη δημοκρατικά. Αυτή η διαπίστωση, όταν αφορούσε την αρχική ευρωπαϊκή οικονομική κοινότητα, δεν έβλαπτε πάρα πολύ, εφόσον τα συμμετέχοντα κράτη σε αυτήν την ένωση λειτουργούσαν με δημοκρατικές διαδικασίες και εν συνεχεία συμμετείχαν και αποφάσιζαν ομόφωνα για διάφορα ζητήματα. Από τη στιγμή, όμως, που η ΕΕ μετασχηματίζεται μετά τη συνθήκη του Μάαστριχτ –και δεν είναι κατά τη γνώμη μου τυχαίο ότι αυτές οι συνθήκες ψηφίζονται και εγκρίνονται τη στιγμή που η Ανατολή γίνεται Δύση– εισάγονται διαδικασίες λήψης αποφάσεων με τις οποίες επηρεάζεται η εσωτερική κατάσταση κρατών και δεν έχουν καμία δημοκρατική νομιμοποίηση. Βεβαίως, στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο συμμετέχουν δημοκρατικά εκλεγμένοι και ελεγχόμενοι ηγέτες, αλλά ξέρει κανείς τι λέγεται εκεί; Aυτό, κατά τη γνώμη μου, δεν είναι έλλειμμα δημοκρατίας, διότι τότε θα αρκούσαν λίγα μερεμέτια. Είναι εξαρχής έτσι, διότι ο καπιταλισμός έχει μια αντιφατική σχέση με τη δημοκρατία. Πρώτον, δεν μπορεί χωρίς τη δημοκρατία, διότι μόνο αυτή τον νομιμοποιεί και χρειάζεται για τη ρύθμιση των αντιθέσεων μέσα στο κυρίαρχο μπλοκ. Επίσης, επειδή ο καπιταλισμός στηρίζεται πάρα πολύ στη γνώση και την επιστήμη, που δεν αναπτύσσονται χωρίς ελευθερία. Η δημοκρατία, με όλους τους περιορισμούς της, έχει το «ελάττωμα» ότι κάθε 4 ή 5 χρόνια βγαίνει ο λαός στο προσκήνιο και έχει δικαιώματα σύμφυτα με τη δημοκρατία. Αυτό θέλει να περιορίσει ο καπιταλισμός. Αυτό είναι η ΕΕ. Ένα κράτος, μη κράτος και μια δημοκρατία, μη δημοκρατία. Που παρεμβαίνει στα εσωτερικά των κρατών καταργώντας δημοκρατικά ειλημμένες αποφάσεις ή χρησιμοποιείται από κυβερνήσεις κρατών – μελών, για να μην πάρουν αποφάσεις τις οποίες θα προτιμούσε ο λαός.
Με αυτά τα δεδομένα, και αν είναι έτσι όπως ισχυρίζομαι, το αίτημα για εμβάθυνση της ένωσης στην Ευρώπη, είναι αντιδημοκρατικό εν τέλει. Αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι εμβάθυνση της ένωσης. Όταν συζητιέται η δημιουργία ενός ευρωπαϊκού υπουργείου Οικονομικών, πρόκειται για πολιτική ένωση. Διότι ποιο δημοκρατικά εκλεγμένο κοινοβούλιο θα ελέγχει ένα τέτοιο υπουργείο; Δεν μπορούν, βέβαια, τα εθνικά κοινοβούλια να αντικατασταθούν από το ευρωπαϊκό κοινοβούλιο, διότι αυτό δεν είναι αντιπροσωπευτικό. Αντιπροσωπευτικό θα σήμαινε ότι η Γερμανία έχει οκταπλάσιους βουλευτές από την Ελλάδα. Θα έπρεπε να δεχθούμε ότι ορισμένοι, με το μέγεθός τους, θα κυριαρχούν απολύτως και θα παίρνουν δεσμευτικές αποφάσεις. Είναι δύσκολο, διότι δεν έχουμε –και για πολύ καιρό δεν θα έχουμε– έναν ευρωπαϊκό λαό με κοινή συνείδηση. Θα έπρεπε να προσέχουμε, λοιπόν, όταν μιλάμε για πολιτική εμβάθυνση της Ευρώπης. Εάν κάτι μπορεί να γίνει, είναι η ενίσχυση του ρόλου στη λήψη αποφάσεων των δημοκρατικά εκλεγμένων οργάνων στην ΕΕ, που είναι τα εθνικά κοινοβούλια. […]
Παρά ταύτα, τα ευρωπαϊκά κράτη είναι δημοκρατικά, έχουν δημοκρατικά συντάγματα. Εδώ εκδηλώνεται η θεμελιωδώς αντιφατική σχέση καπιταλισμού και δημοκρατίας. Πρώτα εκδηλώθηκε από τον ΣΥΡΙΖΑ. Ξαφνικά συμβαίνει κάτι άλλο, σύγκρουση, υποχωρήσεις, ήττες. Εκεί που λένε, εντάξει τους καταφέραμε, ψηφίζουν και οι Πορτογάλοι και σε λίγο καιρό θα ψηφίσουν και οι Ισπανοί και οι Ιρλανδοί. Θέλω να πω ότι το παιχνίδι για τη δημοκρατία δεν έχει χαθεί στην Ευρώπη. Η πάλη για τη δημοκρατία είναι πάλη και για την ανατροπή αυτών των μηχανισμών οι οποίοι περιορίζουν τη δημοκρατία.
Θόδωρος Παρασκευόπουλος
Η ολιγαρχία απειλεί την Ευρώπη
Θέλω να ξεκινήσω με το ματωμένο Σάββατο της Τουρκίας και τα θύματα που είχαμε, όταν οι άνθρωποι βγήκαν στο δρόμο ζητώντας ένα διαχρονικό και διατοπικό αίτημα: ειρήνη, ψωμί, δημοκρατία. Μιλώντας με έναν φίλο αριστερό τούρκο διανοούμενο, τον Αχμέτ Ινσέλ, μου είπε: «Ευτυχώς έχουμε εκλογές. Και οι λαοί της Τουρκίας ακόμα πιστεύουν ότι η ψήφος μπορεί να έχει τεράστια π��ρέμβαση για τη δημοκρατία.» Το γεγονός ότι σε αυτή τη χώρα, μετά από όσα έγιναν, το ανάχωμα που θέτει η δημοκρατία είναι η ψήφος, είναι πολύ σημαντικό. Στην Ελλάδα τείνει να συμβεί το αντίθετο, ότι δηλαδή η ψήφος δεν έχει σημασία, δεν μπορεί να αλλάξει τα πράγματα, γεγονός που αποτελεί τον όρο ύπαρξης της δημοκρατίας. Η αποχή και σε εμάς, αλλά και στην υπόλοιπη Ευρώπη, δείχνει τι συμβαίνει. […]
Το ελληνικό πρόβλημα, αυτό που συνέβη από τον Ιούνιο και μετά, δεν έδειξε μια μετάλλαξη της ΕΕ, αλλά επιβεβαίωσε τη μη δημοκρατική συγκρότηση αυτού του οικοδομήματος. Και αυτό πιστοποιείται και από την έλλειψη δύο βασικών εννοιών: την αναφορά στην κοινωνία και τις πολιτικές και ιδεολογικές διαφοροποιήσεις. Τείνει η πολιτική να γίνει εντός του ευρωπαϊκού οικοδομήματος, ένα άλλο θατσερικό ΤΙΝΑ, δηλαδή, δεν υπάρχει εναλλακτική.
Βάζω, λοιπόν, το ερώτημα –όπως το έθεσε και ο Αντώνης Λιάκος–, οι μεγάλες έννοιες ή έχουν ορισμό και δεν έχουν ιστορία ή έχουν ιστορία και επομένως δεν μπορούν να οριστούν. Πιστεύω ότι βρισκόμαστε στο σταυροδρόμι όπου η έννοια της δημοκρατίας αλλάζει περιεχόμενο. Το τι κατεύθυνση θα πάρει δεν μπορεί να το προδικάσει κανείς, αλλά είναι σίγουρο ότι πρέπει να πάρει μια άλλη κατεύθυνση. Φοβάμαι ότι η σχέση που έχουμε να αντιμετωπίσουμε δεν είναι του καπιταλισμού με τη δημοκρατία, αλλά της ολιγαρχίας με τη δημοκρατία. Πλέον έχουμε ένα ολιγαρχικό φαινόμενο, το οποίο εκφράζεται και πολιτικά και χτυπάει άμεσα τη δημοκρατία. Ένα ακόμα φαινόμενο που αντιμετωπίζουμε είναι αυτό των κανόνων, η ΕΕ λέει πάντα πρέπει να ακολουθούμε τους κανόνες. Εάν παρακολουθήσει κάποιος τους κανόνες της ΕΕ, έχουν παντού εξαιρέσεις. Μόνο που αυτές οι εξαιρέσεις είναι προς όφελος ορισμένων, με τελευταίο παράδειγμα το σκάνδαλο της Volkswagen. Επιπλέον, δημιουργούν αδιαφανή δίκτυα παρέμβασης που είναι ανεξέλεγκτα. Για παράδειγμα, στις τελευταίες διαπραγματεύσεις συμμετείχαν διάφοροι έλληνες βιομήχανοι, οι οποίοι την τελευταία στιγμή έβαζαν κάτω από το τραπέζι δικά τους συμφέροντα και τα πέρναγαν, διότι έβρισκαν στην άλλη πλευρά ευήκοα ώτα. Είμαστε, λοιπόν, στην αρχή μιας πορείας, στην αρχή ενός αγώνα τον οποίο πρέπει να κατανοήσουμε για να ξέρουμε πού θα πολεμήσουμε. Δεν είμαι απαισιόδοξη για ένα λόγο, γιατί είμαι ιστορικός. Βαριέμαι τις κοινωνίες που είναι απαισιόδοξες. Βρισκόμαστε στην καμπή της ιστορίας, γιατί η ιστορία δεν είναι ευθύγραμμη. Αυτό που πρέπει να εμπνεύσει η Αριστερά είναι με ποιους όρους και ποια μάχη δίνουμε. Όχι ότι θα λύσουμε προβλήματα, αλλά ότι θα ανοίξουμε διαύλους διαλόγου για αυτό που έχουμε να αντιμετωπίσουμε.
Σία Αναγνωστοπούλου
