Η αναίρεση του εκσυγχρονισμού

Piro / Pixabay

Σήμερα δημοσιεύουμε στις Ιδέες το άρθρο με τίτλο “The traps of de-modernization” του πολωνού κοινωνιολόγου Γιαν Σόβα [Jan Sowa], που βρήκαμε στην ιστοσελίδα του ευρωπαϊκού δικτύου Eurozine (https://www.eurozine.com/the-traps-of-de-modernization/). Αλλάξαμε τον τίτλο, προκειμένου να τονίσουμε την πολιτική σημασία του κειμένου, το οποίο καταρρίπτει την άποψη ότι ο καπιταλιστικός εκσυγχρονισμός αποτελεί το μέλλον της ανθρωπότητας, μια άποψη κυρίαρχη στη Δύση μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, και κυρίως μετά την κατάρρευση των καθεστώτων σοβιετικού τύπου.

Χ.Γο.

Michaela / Pixabay

Ο καπιταλισμός δεν είναι πλέον ένας λαμπρός φάρος: οι χώρες στις οποίες η επιρροή του ήταν κάποτε μεγάλη, κινδυνεύουν να μετατραπούν σε τριτοκοσμικές οικονομίες- οι αναπτυσσόμενες χώρες δεν έχουν πια τη φιλοδοξία να υιοθετήσουν τα οράματα προόδου της Δύσης. Θα μπορούσε να βρεθεί μια βιώσιμη εναλλακτική λύση, που θα απέτρεπε την πλήρη περιβαλλοντική καταστροφή, μακριά από τις εμμονές του παρελθόντος και τα ουτοπικά ιδεώδη;

Η νοσταλγία μοιάζει να είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα της εποχής μας. Εκπέμπεται σχεδόν από παντού: η λαϊκή κουλτούρα, η μόδα, η τέχνη, ακόμη και η πολιτική περιβάλλονται από μια γλυκόπικρη ομίχλη μελαγχολικού θαυμασμού και αναβίωσης του παρελθόντος∙ ή τουλάχιστον αυτό προσπαθούν να κάνουν. Μια ανθρώπινη κοινωνία χωρίς πένθος είναι μάλλον αδύνατη. Η ίδια η υπόστασή μας ως υποκείμενα μάς αναγκάζει να εμμένουμε σε φαντάσματα του παρελθόντος που δεν μπορούμε εύκολα να εγκαταλείψουμε.

Η έντονη λιβιδινική επένδυση[1] σε αντικείμενα και οι συνακόλουθες καθέξεις [2] της παραμένουν, προκαλώντας μια κάποια αδράνεια, χαρακτηριστική της ψυχικής λειτουργίας. Αυτό μπορεί να παρομοιαστεί με μια βραδυκίνητη αντήχηση, μια εκβολική «καθυστέρηση της ανάπτυξης του λόγου» – αντίστοιχη της πρωτογενούς (αρχικής) καθυστέρησης του Ζακ Ντεριντά.[3] Τα πράγματα δεν είναι ποτέ αμέσως παρόντα στον λόγο όπως είναι στο Φαντασιακό. Κατά τον ίδιο τρόπο, αφήνουν πάντα ένα υπόλειμμα στον πεδίο των συμβόλων και των εικόνων καθώς ξεθωριάζουν και επιστρέφουν στη λήθη. Ως εκ τούτου, νομοτελειακά (αναπόφευκτά) το γνωστικό (γνωσιακό) και το υπαρξιακό είναι διαρκώς αναπόφευκτα (ασύμβατα), εκτός συγχρονισμού.

Όμως, αυτό το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ψυχικής λειτουργίας δεν ήταν τόσο έντονο σε όλες τις ιστορικές περιόδους όπως είναι σήμερα. Μοιάζει σαν να ζούμε σε μια κατάσταση που θυμίζει σχέσεις εξουσίας και υποταγής – όπως αυτές που συναντά κανείς στο φαινόμενο του BDSM (δηλαδή πρακτικές δέσμευσης, πειθαρχίας, κυριαρχίας και υποταγής) – όπου ο περιορισμός (καταναγκασμός) είναι τόσο πανταχού παρών, ώστε καταλήγει να γίνεται η κύρια, αν όχι η μοναδική, πηγή απόλαυσης.

Το χαμένο όνειρο του μέλλοντος

Αυτή ακριβώς είναι η πολιτική κατάσταση στην οποία βρισκόμαστε σήμερα. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι ο συντηρητισμός είναι διαποτισμένος με νοσταλγία. Εξάλλου, από τη φύση του, ο συντηρητισμός επενδύει ψυχική ενέργεια στο παρελθόν, εκεί όπου βρίσκεται το υψηλό αντικείμενο της φαντασίας του. Ωστόσο, οι άλλες δύο ιστορικά σημαντικές πολιτικές ιδεολογίες – η φιλελεύθερη και η προοδευτική (με την ευρωπαϊκή έννοια των όρων) – συνήθως προσανατολίζονται περισσότερο προς πιθανές ουτοπίες του μέλλοντος παρά προς τις νοσταλγικές ρετροπίες του παρελθόντος. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για το προοδευτικό ρεύμα. Κατά τη διάρκεια των δύο τελευταίων αιώνων, κινήματα όπως το φεμινιστικό ή το συνδικαλιστικό υπερασπίστηκαν με συνέπεια έναν ιδανικό κόσμο που μόνο ως μελλοντικό όνειρο θα μπορούσε να θεωρηθεί και όχι ως πραγματικότητα του παρελθόντος.

Όμως, σήμερα δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτα από αυτήν την ουτοπική αισιοδοξία. Ενώ οι φεμινίστριες μπορεί εκ φύσεως να αντιστέκονται περισσότερο στον πειρασμό του νοσταλγικού πένθους για το παρελθόν, η ευρύτερη Αριστερά δείχνει να επικεντρώνεται κυρίως στην αντιμετώπιση άμεσων απειλών και αδικιών– που εκδηλώνονται αντίστοιχα στο οικολογικό κίνημα και στην πολιτική της ταυτότητας – ή να θρηνεί το χαμένο κράτος πρόνοιας μιας περασμένης εποχής (το οποίο εκπροσωπείται από προσωπικότητες όπως ο Σάντερς, ο Μελανσόν ή ο Κόρμπιν). Η ισχυρή επαναστατική κραυγή της Διεθνούς –«Εμπρός της Γης οι κολασμένοι/της πείνας σκλάβοι εμπρός-εμπρός/Το δίκιο από τον κρατήρα βγαίνει/σα βροντή σαν κεραυνός» – που τροφοδότησε προοδευτικές μάχες για δεκαετίες, φαίνεται να έχει σιγήσει.

Ο κυρίαρχος φιλελεύθερος λόγος δεν βρίσκεται σε καλύτερη κατάσταση. Η καταθλιπτική μελαγχολία του συνδέεται στενά με την παρακμή της φιλελεύθερης ηγεμονίας τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, ο φιλελευθερισμός γιόρτασε αυτό που φαινόταν να είναι η αποφασιστική και τελική του νίκη. Η πτώση του σοβιετικού μπλοκ υποσχόταν περισσότερα πράγματα από την απελευθέρωση κάποιων κρατών της Ανατολικής Ευρώπης. Το γεγονός αυτό θεωρήθηκε από πολύ κόσμο ως η τελική επισφράγιση μιας ευρύτερης διαδικασίας εκσυγχρονισμού – το μεγαλειώδες απόγειο της ελεύθερης αγοράς, των ατομικών ελευθεριών και του κοινοβουλευτισμού, συστατικών στοιχείων της καπιταλιστικής νεωτερικότητας. Ο Φουκουγιάμα χαρακτήρισε αυτήν την εξέλιξη ως «το τέλος της ιστορίας».

Με την εκ των υστέρων γνώση, το βασικό ελάττωμα αυτού του οράματος είναι ολοφάνερο. Παραδόξως, η αποτυχία του υπαρκτού κομμουνισμού – του κύριου αντιπάλου του φιλελευθερισμού – οδήγησε όχι τόσο στον παγκόσμιο θρίαμβο του τελευταίου όσο στη συνεχιζόμενη αποσύνθεση της καπιταλιστικής νεωτερικότητας μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Ο πολλαπλασιασμός των αντι-νεωτερικών, αντι-φιλελεύθερων και αντι-προοδευτικών κινημάτων συνόδευσε αυτή την παρακμή παγκοσμίως. Μεταξύ των σημαντικότερων εξ αυτών ήταν ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός και ο πολιτικός λαϊκισμός.

Ο πρώτος έδειξε την καταστροφική του ισχύ στις αρχές του αιώνα με τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου στις Ηνωμένες Πολιτείες, καταρρίπτοντας στην πράξη τον μύθο του οικουμενικού και αδιαμφισβήτητου παγκόσμιου ενθουσιασμού για την καπιταλιστική νεωτερικότητα. Η άνοδος του λαϊκισμού υπήρξε πιο σταδιακή, αλλά από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 κερδίζει σταθερά όλο και μεγαλύτερη υποστήριξη. Αυτή κορυφώθηκε με μια σειρά σημαντικών εκλογικών επιτυχιών, στη δεκαετία του 2010, προσωπικοτήτων και κινημάτων όπως ο Όρμπαν, ο Ερντογάν, ο Τραμπ, ο Μόντι, το Brexit, ο Κατσίνσκι, ο Ντουτέρτε, το Γαλλικό Εθνικό Μέτωπο και το AFD (Εναλλακτική για τη Γερμανία), για να αναφέρουμε κάποια μόνο παραδείγματα. Το τελευταία διάστημα σε ορισμένες χώρες, όπως στην Πολωνία, οι λαϊκιστές υπέστησαν κάποια πλήγματα. Ωστόσο, η λαϊκιστική πρόκληση δεν έχει καθόλου περιοριστεί. Είναι πιθανό να επιμείνει και ίσως να μας στοιχειώσει με διάφορες μορφές στο άμεσο μέλλον[4].

Η επιστροφή στην ουσιοκρατία

Για να λέμε την αλήθεια, η απροσδόκητη άνοδος του λαϊκισμού ως έκφραση δυσαρέσκειας θα μας είχε προκαλέσει μικρότερη έκπληξη αν είχαμε δώσει μεγαλύτερη προσοχή στην ανησυχία που προκάλεσε η καπιταλιστική νεωτερικότητα στον μετααποικιακό κόσμο πριν από μερικές δεκαετίες. Ο ανθρωπολόγος Κλίφορντ Γκερτζ, παρατηρώντας τις συνέπειες της αποαποικιοποίησης σε διάφορα μέρη του κόσμου, κυρίως στην Ινδονησία, υπογράμμισε μια κρίσιμη αντίφαση που συνδέεται με τη διαλεκτική σχέση μεταξύ παράδοσης και νεωτερικότητας, καθώς και με την αυξανόμενη ενσωμάτωση των τοπικών κοινωνιών στη παγκόσμια ροή των πολιτισμικών κωδίκων. Το 1971, στο κείμενό του “After the Revolution: The fate of nationalism in the new states” [«Μετά την επανάσταση: Η τύχη του εθνικισμού στα νέα κράτη»], περιγράφει την ένταση μεταξύ «εποχισμού» (epochalism)[5] και «ουσιοκρατίας» (essentialism).

Σύμφωνα με τον Γκερτζ, ο εποχισμός σηματοδοτεί την επιθυμία ευθυγράμμισης με το zeitgeist [πνεύμα των καιρών] και την ανταπόκριση στα ιδεώδη της εποχής. Το zeitgeist του δεύτερου μισού του εικοστού αιώνα περιλάμβανε τη φιλελεύθερη δημοκρατία και τη νεωτερικότητα, που περιλάμβαναν την καθολική ψηφοφορία, τα σύγχρονα μέσα επικοινωνίας, την επέκταση των βιομηχανικών υποδομών και τη γενικευμένη ευημερία. Αντίθετα, η ουσιοκρατία ενσαρκώνει την επιθυμία διατήρησης των έμφυτων ταυτοτήτων μιας ομάδας ανθρώπων: της κουλτούρας, της μοναδικότητας, των τοπικών χαρακτηριστικών και όλο το φάσμα των συναφών πολιτισμικών κανόνων και κοινωνικών θεσμών.

Σε αντίθεση με αυτό που υποστήριζε κάποτε ο αμερικανός ερευνητής και συγγραφέας, Ντάνιελ Λέρνερ, δεν είναι ακριβές ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες απλώς εξιδανικεύουν τον εκσυγχρονισμό δυτικού τύπου και περιμένουν με ανυπομονησία την τελική του εγκαθίδρυση. Ενώ αναμφίβολα επιθυμούν να βελτιώσουν την σκληρή πραγματικότητά τους – τελικά, κανείς δεν θέλει τα υποσιτισμένα παιδιά του να πεθαίνουν από ασθένειες όπως η ελονοσία – έχουν επίσης μια ισχυρή τάση να διατηρούν την μοναδικότητά τους. Από αυτή την οπτική γωνία, τόσο ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός όσο και ο λαϊκισμός μπορούν να θεωρηθούν ως απομάκρυνση από τα σύγχρονα κοινωνικά και τεχνολογικά επιτεύγματα και επιστροφή στην ουσιοκρατία – μια μεταστροφή τόσο ισχυρή που έχει πλέον διαμορφώσει μια νέα εποχή.

Υποθέσεις για τη νεωτερικότητα

Μετά την αρχική διάγνωση του Γκερτζ έγιναν νέες διορατικές αναλύσεις. Όπως εύστοχα επισήμανε ο Φρέντρικ Τζέιμσον, η νεωτερικότητα, η οποία ακμάζει στον δυτικό κόσμο από την εμφάνιση του καπιταλισμού, είναι ένα περίπλοκο μείγμα δύο διακριτών στοιχείων. Ο Τζέιμσον ταυτίζει τον «εκσυγχρονισμό» με την πρόοδο του τομέα της υλικής παραγωγής, που περιλαμβάνει την τεχνολογία, τις υποδομές, τα μηχανήματα κ.λπ, και τον «μοντερνισμό» τον οποίο ορίζει ως σύστημα αξιών που βασίζεται στην προσωπική αυτονομία και χειραφέτηση. Αυτές οι δύο όψεις είναι ιστορικά αλληλένδετες, αλλά η σχέση τους είναι τόσο περίπλοκη όσο και στενή.

Ο Μισέλ Φουκώ επεσήμανε ότι, σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτές οι όψεις μπορεί ακόμη και να συγκρούονται μεταξύ τους. Συγκεκριμένα, η υλική πρόοδος – η οποία συνάδει με την έννοια του εκσυγχρονισμού όπως την περιγράφει ο Τζέιμσον – παρέχει στους κυβερνητικούς φορείς βελτιωμένα εργαλεία για τον περιορισμό των ατομικών ελευθεριών, κάτι που συνάδει με την έννοια του μοντερνισμού κατά τον Τζέιμσον. Ο Φουκώ υποστήριξε ότι μια βασική πρόκληση του διαφωτισμού ήταν το πώς μπορεί να διαχωριστεί η ανάπτυξη των δυνατοτήτων από την ενδυνάμωση της δυναμικής τής εξουσίας.

Στο μεταποικιακό πεδίο, και σαφώς κατά την άνοδο του σύγχρονου λαϊκισμού, παρατηρούμε μια παρόμοια διαίρεση ή διχοτόμηση της νεωτερικότητας, αλλά με αντίστροφο αντικειμενικό σκοπό: ο στόχος ήταν να αξιοποιηθεί η νέα τεχνολογική υπεροχή που παρέχει ο εκσυγχρονισμός για να αναχαιτιστεί η εξάπλωση του μοντερνισμού (σύμφωνα με το πώς αντιλαμβάνεται ο Τζέιμσον τους δύο όρους). Αυτή η προσέγγιση επέτρεπε στους απογοητευμένους από την καπιταλιστική νεωτερικότητα να καρπούνται τις ωφέλειες της υλικής προόδου (σε εναρμόνιση με τον εκσυγχρονισμό του Τζέιμσον ή τον εποχισμό του Γκερτζ) και έτσι να ενισχύουν την ουσιοκρατία, περιορίζοντας τη δυναμική της νεωτερικότητας.

Αυτή η τακτική αποδείχτηκε καθοριστική για τον κατακερματισμό του παγκόσμιου τοπίου, με τόσο τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό όσο και τον σύγχρονο δεξιό λαϊκισμό να λειτουργούν ως φορείς της..

Παρατηρούμε την εφαρμογή αυτής της στρατηγικής στη Σαουδική Αραβία, όπου μια παρακμάζουσα μοναρχία αξιοποιεί τον πετρελαϊκό της πλούτο για να καταστέλλει τις διαφωνίες απέναντι στο καθεστώς. Παρόμοια φαινόμενα παρατηρούνται σε χώρες όπως η Ινδία του Μόντι και η Τουρκία του Ερντογάν. Αυτή η τακτική βρισκόταν στο επίκεντρο των στρατηγικών που υιοθέτησε το Κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνης της Πολωνίας μεταξύ 2015 και 2023: αξιοποίηση της οικονομικής ευημερίας και των πόρων που διέθετε για να υποστηρίξει συλλογικότητες και άτομα που αντιτίθενται στην υιοθέτηση των λεγόμενων «ευρωπαϊκών αξιών» τής συμπερίληψης, της ισότητας και της χειραφέτησης.

Η τραγική ειρωνεία είναι ότι η υλική διάσταση του σύγχρονου εγχειρήματος είχε σχεδόν καθολική αποδοχή. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, όπως το Μπουτάν ή η Βόρεια Κορέα, ο καπιταλισμός έχει αναδειχθεί ως η δύναμη που ενοποιεί τον κόσμο σε ένα οικουμενικά δεσμευτικό πρότυπο υλικών σχέσεων. Παρ’ όλα αυτά, δεν έχει ενοποιήσει πολιτισμικά τον πλανήτη. Αντίθετα, έχει οδηγήσει σε έναν κόσμο πιο κατακερματισμένο και κοινωνικά διχασμένο από ό,τι ήταν πριν από περίπου 50 χρόνια, όταν ακόμη και χώρες όπως η Τουρκία, το Ιράν και το Αφγανιστάν φαίνονταν να βρίσκονται σε πορεία κοινωνικού και πολιτισμικού μετασχηματισμού προς φιλελεύθερα καθεστώτα.

Η αναστροφή της θεωρίας του εκσυγχρονισμού

Η υπόθεση του Φουκουγιάμα για το «τέλος της ιστορίας» κυριάρχησε τόσο στις κοινωνικές επιστήμες όσο και στον δημόσιο διάλογο στο δεύτερο μισό του εικοστού και στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα, και είναι γνωστή ως θεωρία του εκσυγχρονισμού. Μετά από πρωτοποριακά έργα,  όπως το βιβλίο του Ροστόφ The Stages of Economic Growth: A non-communist manifesto,    [Τα στάδια της οικονομικής ανάπτυξης: Ένα μη κομμουνιστικό μανιφέστο] που εκδόθηκε αρχικά το 1960, και το The Passing of Traditional Society: Modernizing the Middle East [Το τέλος της παραδοσιακής κοινωνίας: Εκσυγχρονίζοντας τη Μέση Ανατολή] του Λέρνερ, το 1958, οι θεωρητικοί του εκσυγχρονισμού υποστήριξαν ότι όχι μόνο πρέπει να παραμεριστεί η παράδοση προκειμένου να ευδοκιμήσει η νεωτερικότητα, αλλά ότι υπάρχει και μια παγκόσμια, γραμμική πορεία προς τη νεωτερικότητα. Σύμφωνα με αυτήν την άποψη, οι ανεπτυγμένες χώρες λειτουργούν ως φάροι, φωτίζοντας το δρόμο προς τα εμπρός των αναπτυσσόμενων χωρών. Η προοπτική αυτή δεν αποτελούσε αποκλειστικά ένα βασικό πυλώνα της φιλελεύθερης σκέψης. Είχε την παράλληλη εκδοχή της και στην αριστερή ιδεολογία. Στην πραγματικότητα, συνάδει με τις επισημάνσεις του Μαρξ για το βρετανικό αποικιοκρατικό καθεστώς στην Ινδία. Το χαρακτηριστικό μιας πραγματικά κυρίαρχης ιδεολογίας είναι η ικανότητά της να βρίσκει απήχηση σε διαφορετικές θεωρίες και προσεγγίσεις της κοινωνικής πραγματικότητας, ακόμη και σε εκείνες που φαίνεται να έχουν συγκροτηθεί (οικοδομηθεί) αντιθετικά η μία προς την άλλη.

Η παραπάνω προοπτική δεν αποτελούσε βασικό πυλώνα μόνο της φιλελεύθερης σκέψης. Είχε την παράλληλη εκδοχή της και στην αριστερή ιδεολογία. Στην πραγματικότητα, συνάδει με τις επισημάνσεις του Μαρξ για το βρετανικό αποικιοκρατικό καθεστώς στην Ινδία[6]. Το χαρακτηριστικό μιας πραγματικά κυρίαρχης ιδεολογίας είναι η ικανότητά της να βρίσκει απήχηση σε διαφορετικές θεωρίες και προσεγγίσεις της κοινωνικής πραγματικότητας, ακόμη και σε εκείνες που φαίνεται να έχουν συγκροτηθεί αντιθετικά η μία προς την άλλη.

Όμως, το πρότυπο του εκσυγχρονισμού, που κυριάρχησε στην πολιτική και τις κοινωνικές επιστήμες του εικοστού αιώνα, δεν έχει απλώς ξεπεραστεί αλλά στην πραγματικότητα έχει ανατραπεί. Σήμερα, φαίνεται πιο εύλογο το ενδεχόμενο η περιφέρεια του καπιταλιστικού παγκόσμιου συστήματος να προοιωνίζει το μέλλον του κέντρου του, παρά το αντίστροφο. Η επιστροφή στο βιβλίο του Λέρνερ Modernizing the Middle East [Εκσυγχρονίζοντας τη Μέση Ανατολή] αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Εστιάζοντας στην Τουρκία, ο Λέρνερ περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο αυτή η χώρα προχώρησε στον κοινωνικό και πολιτικό μετασχηματισμό της ακολουθώντας την πορεία των ευρωπαϊκών δυνάμεων, κυρίως της Γαλλίας και της Γερμανίας. Σημαντικό στοιχείο αυτής της μετασχηματιστικής προσπάθειας ήταν η εκκοσμίκευση, η οποία εκφράστηκε με πολιτικές όπως η απαγόρευση όλων των παραδοσιακών θρησκευτικών ενδυμασιών. Ο Λέρνερ υποστήριξε ότι, ακολουθώντας το παράδειγμα της εκκοσμίκευσης στη Γαλλία, η Τουρκία θα μπορούσε, σε διάστημα περίπου 50 ετών, να εξελιχθεί έτσι ώστε να μοιάζει με τη Δυτική Ευρώπη. Η πρόβλεψη αυτή όχι μόνο δεν πραγματοποιήθηκε, αλλά μάλλον συμβαίνει το αντίθετο: η Γαλλία, που πέντε δεκαετίες πριν θεωρούνταν ακλόνητο προπύργιο της εκκοσμίκευσης, σήμερα προσπαθεί να περιορίσει με νομοθετικές ρυθμίσεις τη χρήση της μαντίλας σε δημόσιους χώρους και δημόσιες υπηρεσίες.

Υπάρχουν και άλλες ανησυχητικές εξελίξεις που αναιρούν πλήρως τις παραδοχές της θεωρίας του εκσυγχρονισμού. Μία από τις πιο σημαντικές είναι η επισφάλεια των εργασιακών σχέσεων στον πυρήνα του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος. Ο Γερμανός κοινωνιολόγος Ούλριχ Μπεκ, ο οποίος έγραψε για τη «βραζιλιανοποίηση» των εργασιακών σχέσεων στην Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες, είχε διαγνώσει αυτό το φαινόμενο ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1990. Από τότε τόνιζε ότι τόσο η αγορά εργασίας όσο και οι εργασιακές συνθήκες σε χώρες που στο παρελθόν χαρακτηρίζονταν ως κράτη πρόνοιας μοιάζουν όλο και περισσότερο με εκείνες που επικρατούν στη Λατινική Αμερική.

Παρόμοια φαινόμενα έχουν επισημάνει ανθρωπολόγοι του αστικού χώρου. Οι Τζον Κομαρόφ και Τζιν Κομαρόφ, στο βιβλίο τους Theory from the South: Or, how Euro–America is evolving toward Africa [Θεωρία από τον Νότο: ή πώς η Ευρώπη και η Αμερική μετεξελίσσονται σε Αφρική] εφιστούν την προσοχή στις αυξανόμενες ανισότητες, την υποβάθμιση των δημόσιων υποδομών και τη μείωση των κοινωνικών υπηρεσιών, που κάνουν τις πόλεις του λεγόμενου ανεπτυγμένου κόσμου να μοιάζουν όλο και περισσότερο με αυτές των μετα-αποικιακών χωρών. Οι οικονομολόγοι Λάρι Έλιοτ και Νταν Άτκινσον έφτασαν στο σημείο να αποκαλέσουν το Λονδίνο «Λάγκος του Τάμεση» και να υποστηρίξουν ότι το Ηνωμένο Βασίλειο οδεύει προς μια «οικονομία του τρίτου κόσμου».

Η νεοφιλελεύθερη αναίρεση του εκσυγχρονισμού

Το τελευταίο παράδειγμα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, καθώς μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τον μηχανισμό αναίρεσης του εκσυγχρονισμού. Δεν πρόκειται απλώς για πολιτισμικό φαινόμενο, αλλά για παραπροϊόν των πρόσφατων εξελίξεων της καπιταλιστικής οικονομίας – και κυρίως της νεοφιλελεύθερης στροφής της. Αυτή η στροφή έχει προκαλέσει τη συνεχή και συστηματική διάβρωση του δημόσιου τομέα και την κατάργηση εκείνων των μηχανισμών κοινωνικής πρόνοιας που παρείχαν ανακούφιση στις πιο εκμεταλλευόμενες κοινωνικές τάξεις: χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η παρακμή του Εθνικού Συστήματος Υγείας (NHS) στο Ηνωμένο Βασίλειο και ο ρόλος της στην προπαγάνδα υπέρ του Brexit.

Έτσι, η ένταση μεταξύ του εποχισμού και της ουσιοκρατίας, όπως την περιγράφει ο Γκερτζ, αναδιαμορφώνεται: το πνεύμα των καιρών, το zeitgeist, τείνει πλέον να ευνοεί την εκτίμηση της ουσίας των ανθρώπων. Δεν αμφισβητούνται πλέον ούτε οι πιο οπισθοδρομικές προκαταλήψεις οποιασδήποτε κοινωνίας∙ αντίθετα, ορισμένες χώρες που κάποτε αποτελούσαν φάρο κοινωνικής προόδου φαίνεται να βρίσκονται σήμερα σε πορεία αναίρεσης του εκσυγχρονισμού. Η τραγική ειρωνεία είναι ότι ενώ ο κόσμος φαίνεται να είναι πιο ενωμένος, στην πραγματικότητα είναι όλο και περισσότερο κατακερματισμένος.

Πρόκειται για το τέλος της ιδέας της νεωτερικότητας και της προόδου; Δεν είναι αυτό το συμπέρασμα που θέλω να βγει από το άρθρο μου. Αυτό που αναμφισβήτητα έφτασε στο τέλος του είναι η σύνδεση της νεωτερικότητας με ένα συγκεκριμένο μέρος του κόσμου και την αναπτυξιακή του πορεία – συγκεκριμένα, με τη Δύση. Πρόκειται για κάτι που, προφανώς, είναι εξαιρετικά τραυματικό για τη Δύση. Όπως παρατηρεί ο Σλαβόϊ Ζίζεκ, ο θαυμασμός που όλες οι χώρες, ειδικά αυτές της Ανατολικής Ευρώπης, έτρεφαν για τη Δύση λειτουργούσε ως πηγή ικανοποίησης για τους κατοίκους των δυτικών χωρών. Το βλέμμα του εκστασιασμένου μη δυτικού Άλλου επέτρεπε στους δυτικούς να πιστεύουν ότι δεν συμμετείχαν απλώς σε μια άκριτη καταναλωτική φρενίτιδα, αλλά ότι ηγούνταν του κόσμου στο πλαίσιο του ζωτικού εγχειρήματος του εκσυγχρονισμού. Σήμερα, με τους λαϊκιστές και τους φονταμενταλιστές παγκοσμίως να δίνουν ένα μεταφορικό χαστούκι στις φιλελεύθερες, εκδυτικισμένες ελίτ, γίνεται όλο και πιο δύσκολο για τις πρώην κυρίαρχες ομάδες να διατηρήσουν τις πατερναλιστικές τους ψευδαισθήσεις, γεγονός που τις οδηγεί σε βαθιά σύγχυση.

Αν υπάρχει κάτι θετικό σ’ αυτήν την εξέλιξη, αυτό είναι η συνειδητοποίηση ότι η νεωτερικότητα δεν ήταν ποτέ ένα αποκλειστικά καπιταλιστικό εγχείρημα. Στην πραγματικότητα, η καρδιά της κριτικής θεωρίας – με την αντίθεσή της στον καπιταλισμό ως τελική δομή του κόσμου και την έμφαση που δίνει στην ατομική χειραφέτηση – είναι επίσης αναπόσπαστο μέρος της νεωτερικής κληρονομιάς. Η ισχυρή δημοκρατική της διάσταση συνάδει με μια μειοψηφική τάση της νεωτερικότητας που έχει τις εννοιολογικές της ρίζες στη φιλοσοφία του Μπαρούχ Σπινόζα. Η ένταση που είναι εγγενής στην καπιταλιστική νεωτερικότητα, την οποία ο Τζέιμσον περιέγραψε ως σύγκρουση μεταξύ εκσυγχρονισμού και μοντερνισμού, αναλύεται εύστοχα από την κριτική θεωρία. Σήμερα, που ο καπιταλισμός απειλεί να καταστρέψει το σύνολο του οικοσυστήματός μας και η φιλελεύθερη νεωτερικότητα καταρρέει, πρέπει να στρέψουμε το βλέμμα μας πέρα από τον καπιταλισμό, προς μια εναλλακτική νεωτερική οπτική.

Οι καιροί δεν προσφέρονται για νοσταλγία και μελαγχολία, είτε φιλελεύθερη είτε οποιαδήποτε άλλη. Αν δεν καταφέρουμε να προσδιορίσουμε αυτήν την αναγκαία νέα κατεύθυνση, το τέλος της ιστορίας που αναγγέλθηκε πριν από 30 χρόνια μπορεί να προμηνύει το τέλος του κόσμου, τουλάχιστον του κόσμου όπως τον γνωρίζουμε.

Μετάφραση-Επιμέλεια: Χάρης Γολέμης

[1] ΣτΕ: Ψυχαναλυτικός όρος του Φρόιντ και αργότερα του Λακάν, που αναφέρεται στη συναισθηματική ή ψυχική ενέργεια που «επενδύεται» σε συγκεκριμένο πρόσωπο, αντικείμενο ή ιδέα. Το επίθετο «λιβιδινική» προέρχεται από το ουσιαστικό «λίμπιντο», που είναι η ψυχική ενέργεια η οποία σχετίζεται με την επιθυμία, όχι μόνο τη σεξουαλική, αλλά και για τη ζωή, τη σχέση, το νόημα ή την απόλαυση.

[2] ΣτΕ: Επίσης ψυχαναλυτικός όρος του Φρόιντ. Εν προκειμένω, αναφέρεται στις ψυχικές επιπτώσεις που προκύπτουν από την προαναφερθείσα λιβιδινική «επένδυση»: σκέψεις, φαντασιώσεις, προσδοκίες, δεσμοί, άγχη, φόβοι, ενοχές κλπ.

[3] ΣτΕ: Η συγκεκριμένη φράση μπορεί να αποδοθεί ως εξής:  Όταν επενδύουμε ψυχικά σε κάποιο αντικείμενο (π.χ. μια ιδέα ή εμπειρία), αυτή η επένδυση δεν εκφράζεται αμέσως. Αντίθετα, υπάρχει αδράνεια, καθυστέρηση, έμμεση ανάπτυξη του λόγου και του νοήματος. Αυτό μοιάζει με μια βραδεία αντήχηση, ή με τη σταδιακή και αργή γένεση του λόγου, όπως τη φαντάστηκε ο γάλλος φιλόσοφος, Ζακ Ντεριντά. Ο Ντεριντά μιλούσε για μια πρωταρχική καθυστέρηση (différance), η οποία προϋπάρχει κάθε λόγου και νοήματος. Δεν υπάρχει άμεση παρουσία του νοήματος: το νόημα έρχεται πάντα με καθυστέρηση, μέσα από αναβολή, διάθλαση, διαφορά.

[4] ΣτΕ: Μετά τις βουλευτικές εκλογές του 2023, το ακροδεξιό κόμμα Νόμος και Δικαιοσύνη κατέλαβε την πρώτη θέση με 35,5%, αλλά δεν είχε την πλειοψηφία στη Βουλή. Έτσι τα κόμματα Συνασπισμός των Πολιτών, Τρίτος Δρόμος, Αριστερά και Συνομοσπονδία Ελευθερίας και Ανεξαρτησίας, έχοντας συγκεντρώσει όλα μαζί το 54% των ψήφων, σχημάτισαν κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Ντόναλντ Τουσκ. Στις ευρωεκλογές του 2024, πρώτευσε οριακά το ο Συνασπισμός των Πολιτών με 37,1%, επικρατώντας του Κόμματος Νόμος και Δικαιοσύνη (PiS) που έλαβε 36,2%. Πράγματι, λοιπόν, οι δεξιοί λαϊκιστές υπέστησαν κάποια πλήγματα. Όμως, για να επιβεβαιωθεί η ανησυχία του Σόβα, στις προεδρικές εκλογές της 1^ης Ιουνίου 2025, επικράτησε ο εθνικιστής Κάρολ Ναβρότσκι του PiS. Μετά την εκλογή του νέου προέδρου, ο Τουσκ ζήτησε την ψήφο εμπιστοσύνης της Βουλής, την οποία έλαβε οριακά (223 ψήφοι υπέρ έναντι των απαιτούμενων 222). Όπως φαίνεται, το πολωνικό εκλογικό σώμα είναι χωρισμένο στα δύο.

[5] ΣτΕ: Ο όρος epochalism είναι επινόηση του Γκερτζ, ο οποίος τον χρησιμοποίησε για να περιγράψει την τάση να βλέπουμε την παρούσα εποχή ως εξαιρετική λόγω των κοινωνικών και τεχνολογικών αλλαγών που συντελούνται, μια εποχή-τομή εντελώς διαφορετική από προηγούμενες. Η ελληνική μετάφραση «εποχισμός» είναι ο κατά την γνώμη μας ευπρεπέστερος νεολογισμός.

[6] ΣτΜ: Ο Μαρξ στο άρθρο του “The Future Results of British Rule in India” [Τα μελλοντικά αποτελέσματα της βρεταινικής διακυβέρνησης στην Ινδία] που δημοσιεύτηκε, στις 22 Ιουλίου 1853, στην εφημερίδα New-York Daily Tribune, περιέχεται η φράση: «Η Αγγλία έχει να εκπληρώσει μια διπλή αποστολή στην Ινδία: η μία είναι καταστροφική και η άλλη αναγεννητική – η εξαφάνιση της παλιάς ασιατικής κοινωνίας και η θεμελίωση των υλικών θεμελίων της δυτικής κοινωνίας στην Ασία». Αυτή η φράση θεωρήθηκε από τους, κατά τον Έντουαρντ Σαϊντ, οριενταλιστές διανοούμενους και πολιτικούς ως υποστήριξη από τον Μαρξ της αποικιοκρατίας, κάτι που είναι εντελώς ανακριβές.