Juhani Pallasmaa, Η αρχιτεκτονική της εικόνας – Ο υπαρξιακός χώρος στον κινηματογράφο, μετάφραση Παρασκευή Παντελιάδου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2026
Τι είναι αυτό που κάνει έναν κινηματογραφικό χώρο να μένει στη μνήμη μας; Ένα δωμάτιο, ένας σκοτεινός διάδρομος, ένα παράθυρο που ανοίγεται σε ένα άγνωστο τοπίο μπορούν να προκαλέσουν αγωνία, οικειότητα ή την αίσθηση μιας βαθιάς απουσίας. Στον κινηματογράφο η αρχιτεκτονική δεν αποτελεί απλώς το σκηνικό της δράσης. Συμμετέχει στην αφήγηση, διαμορφώνει την ατμόσφαιρα και επηρεάζει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε μια ταινία. Αυτή ακριβώς τη συνάντηση διερευνά ο διακεκριμένος Φινλανδός αρχιτέκτονας Γιούχανι Πάλασμαα στο βιβλίο του Η αρχιτεκτονική της εικόνας – Ο υπαρξιακός χώρος στον κινηματογράφο.
Για τον Πάλασμαα ο χώρος δεν είναι μια αφηρημένη γεωμετρική κατασκευή, αλλά μια βιωμένη εμπειρία, άρρηκτα συνδεδεμένη με το σώμα, τις αισθήσεις και τη μνήμη. Κατοικούμε έναν χώρο, αισθανόμαστε τις υφές του, διασχίζουμε τις αποστάσεις του, αντιλαμβανόμαστε το φως και τη σκιά του. Αντίστοιχα, η κινηματογραφική εικόνα μπορεί να δημιουργήσει μια σχεδόν σωματική αίσθηση κατοίκησης. Η κίνηση της κάμερας, η διάρκεια ενός πλάνου, η υλικότητα των αντικειμένων και η σιωπή αποκτούν αφηγηματική δύναμη.
Η σκέψη του συγγραφέα αναπτύσσεται μέσα από έναν γόνιμο διάλογο με διαφορετικά πεδία γνώσης: από τη ζωγραφική της Αναγέννησης και τη φροϋδική ερμηνεία της σκάλας ως συμβόλου της σεξουαλικής πράξης έως τη θεωρία του Βάλτερ Μπένγιαμιν για την απτική πρόσληψη της αρχιτεκτονικής και του κινηματογράφου. Η τέχνη, η ψυχανάλυση και η φιλοσοφία συναντιούνται έτσι σε μια κοινή αναζήτηση: πώς οι εικόνες ενεργοποιούν βιώματα που υπερβαίνουν την όραση.
Η θεωρία αποκτά συγκεκριμένη μορφή μέσα από πέντε εμβληματικές ταινίες: τη Θηλιά και τον Σιωπηλό μάρτυρα του Άλφρεντ Χίτσκοκ, τη Λάμψη του Στάνλεϊ Κιούμπρικ, τη Νοσταλγία του Αντρέι Ταρκόφσκι και το Επάγγελμα: Ρεπόρτερ του Μικελάντζελο Αντονιόνι. Ο Πάλασμαα αντιπαραβάλλει δύο διαφορετικές κινηματογραφικές προσεγγίσεις. Ο Χίτσκοκ και ο Κιούμπρικ οργανώνουν με σχολαστικότητα τον χώρο και την αφηγηματική ένταση, ενώ ο Ταρκόφσκι και ο Αντονιόνι αφήνουν την εικόνα να αναπνεύσει, επιτρέποντας στους υπαινιγμούς, στον χρόνο και στους συνειρμούς να καθορίσουν την εμπειρία.
Στη Λάμψη οι ατελείωτοι διάδρομοι του ξενοδοχείου Overlook μετατρέπονται σε αρχιτεκτονική του φόβου και του εγκλωβισμού. Στη Νοσταλγία το νερό, το φως και τα ερειπωμένα τοπία γίνονται φορείς μνήμης και απώλειας. Στο Επάγγελμα: Ρεπόρτερ η περιπλάνηση σε ξένους τόπους αντανακλά την ασταθή ανθρώπινη ταυτότητα.
Ο χώρος, λοιπόν, δεν φιλοξενεί απλώς την ιστορία· γίνεται ο ίδιος ιστορία. «Πάντα δυσπιστώ απέναντι σε όσα βλέπω, γιατί φαντάζομαι τι υπάρχει πέρα από αυτά», έλεγε ο Αντονιόνι. Ίσως εκεί να βρίσκεται και η βαθύτερη ουσία του βιβλίου: στην αναζήτηση όσων δεν αποκαλύπτονται άμεσα, όσων παραμένουν πίσω από μια πόρτα, έξω από το κάδρο, μέσα στη σιωπή ενός άδειου δωματίου.
Με την εξαιρετική ποιότητα της ελληνικής έκδοσης και την εκδοτική επιμέλεια που αναδεικνύει ένα απαιτητικό θεωρητικό έργο, οι Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης προσφέρουν ένα βιβλίο που ξεπερνά τα όρια της κινηματογραφικής θεωρίας. Έχουμε κάθε λόγο να δούμε ξανά σινεμά.
