Επί μισό αιώνα υπήρξε εμβληματικό πρόσωπο για τους αρχιτέκτονες, για την Αριστερά της διαρκούς ανανέωσης και της ακατάπαυστης αναθεώρησης των κάθε είδους δογμάτων, για τους αγώνες για τη κοινωνική χειραφέτηση, για την ισότητα των φύλων, για τη διεθνιστική αλληλεγγύη.
Ανεξάντλητα εφόδιά της, προγονικές και γονικές καταβολές αγωνιστικότητας και ήθους, μια ιδιαίτερη καλλιέργεια, πνευματική και ηθική, με ένστικτο διεισδυτικό, με ψηλό ηγετικό ανάστημα και ανιδιοτέλεια, με ισχυρή αποφασιστικότητα αλλά και ιδιαίτερη αίσθηση μέτρου και ορίων, με απαίτηση να αναμετριέται ανεβάζοντας ακατάπαυστα τον πήχη, αλλά και με πηγαία κατανόηση και τρυφερότητα για το ταπεινό.
(…)
Στεφανωμένη «με το φωτοστέφανο της ποίησης» που από πολύ νωρίς διέκρινε σ’ αυτήν ο δάσκαλός της Νίκος Εγγονόπουλος, διέσχισε σταυροδρόμια πολλαπλών διαδρομών ζωής, προσφέροντας έμπνευση και αναφορά σε όσους την περιέβαλλαν.
Ξεκίνησε το 1970 να διδάσκει, άμισθη βοηθός στην τακτική έδρα Kτιριολογίας και Συνθέσεων, από όπου απομακρύνθηκε λόγω κοινωνικών φρονημάτων.
Λίγο μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου κρύφτηκε, όταν η ασφάλεια, μεταξύ άλλων πιέσεων απαιτούσε να παραιτηθούν από το ΔΣ του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων τρεις κομμουνιστές μέλη του, η Ελένη Πορτάλιου, ο Γιώργος Θεοδοσόπουλος και ο Ηλίας Παπαγιαννόπουλος. Τον Μάρτη του 1974 το Διοικητικό Συμβούλιο παραιτήθηκε σύσσωμο γι’ αυτό το λόγο, μέχρι τη Μεταπολίτευση, μετά την οποία η Πορτάλιου εκλεγόταν επί τρία χρόνια πρόεδρος του Συλλόγου (75, 76, 77). Μαζί με πολλά άλλα μέλη του αντιδικτατορικού κινήματος παρέλαβαν τη σκυτάλη από την προηγούμενη γενιά, των μεγάλων προσωπικοτήτων της Αρχιτεκτονικής.
(…)
Για πολλά από εκείνα τα μέλη, που ενεργοποιήθηκαν με πρωτοφανή μαζικότητα σε εκείνες τις συνελεύσεις είτε στις επιτροπές επεξεργασιών του ΣΑΔΑΣ ή του ΤΕΕ, η Πορτάλιου αποτέλεσε πρόσωπο έμπνευσης και αναφοράς. Παρέμεινε διαρκώς εκλεγμένη στα κεντρικά όργανα του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων και του ΤΕΕ και ενταγμένη στις παρατάξεις της ανανεωτικής Αριστεράς κατ’ αρχήν (ΑΚΠΑ και ΑΣΜΕ) και από το 1990 μέχρι τέλους, στην Αριστερή Συσπείρωση Αρχιτεκτόνων και μέχρι τη συνταξιοδότησή της, στην Αριστερή Συσπείρωση Μηχανικών.
Το 1976 αποκαταστάθηκε με νόμο για την απομάκρυνσή της επί χούντας και επανήλθε στο ΕΜΠ. Έως το 2015 δίδαξε Αρχιτεκτονική Σύνθεση στην Αρχιτεκτονική Σχολή μέχρι και από τη βαθμίδα της καθηγήτριας – ομότιμης μετά τη συνταξιοδότησή της. Στον χώρο της ανώτατης εκπαίδευσης, υπήρξε μέλος της Συσπείρωσης Πανεπιστημιακών και μετείχε στους αγώνες για το δημόσιο πανεπιστήμιο.
Πρώτη γραμμή που διαπέρασε το αρχιτεκτονικό και διδακτικό έργο της Πορτάλιου υπήρξε ο άρρηκτος συνδυασμός των επιστημονικών είτε φιλοσοφικών της αναζητήσεων και διδαχής με τη συμμετοχή της, συχνά πρωταγωνιστική ή και ιδρυτική, σε δράσεις ευρείες και πολυεπίπεδες.
(…)
Μετείχε στην παρέμβαση των 16 ελλήνων αγωνιστών στη δίκη της Dev Yol το 1988 στην Άγκυρα, από όπου η ίδια απελάθηκε ενώ άλλοι υπέστησαν επικίνδυνες διώξεις, με αποτέλεσμα τη διεθνή κατακραυγή κατά του Τουρκικού αυταρχικού καθεστώτος.
Ήταν παρούσα στις διεθνείς κινητοποιήσεις στην Πράγα το 2000, στη Γένοβα το 2001, στη Χαλκιδική το 2003, ενάντια στους διεθνείς οργανισμούς της παγκοσμιοποίησης και της νεοφιλελεύθερης επίθεσης (G8, Ευρωπαϊκή Σύνοδο Κορυφής κλπ.), με κεντρικό σύνθημα «οι άνθρωποι πάνω από τα κέρδη».
Αγωνίστηκε πεισματικά κατά της περιβαλλοντικής, οικονομικής, ηθικής και κοινωνικοπολιτικής καταστροφής που επέφεραν οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Επέμεινε μέχρι το τέλος, ακόμα και με δράσεις κατά τις μέρες διεξαγωγής τους, όταν όλα είχαν κριθεί.
Πρωταγωνίστησε για τη διάσωση ελεύθερων δημόσιων χώρων και περιβαλλοντικών αγαθών, όπως το πάρκο στην Κύπρου και Πατησίων που σώθηκε, μετείχε στην Επιτροπή για τη διεκδίκηση του Μητροπολιτικού Πάρκου στο Ελληνικό Περιβαλλοντικό Δίκτυο, Επιτροπή για τη Διαχείριση των Απορριμμάτων και άλλες πρωτοβουλίες.
(…)
Όμως η προσφορά της στους κοινωνικούς αγώνες για την πόλη δεν ήταν μόνο κινηματική. Υποψήφια δήμαρχος Αθηναίων το 2010 και δημοτική σύμβουλος μέχρι το 2014, βρέθηκε απέναντι στις φασιστικές προκλήσεις της Χρυσής Αυγής, τόσο μέσα στο Δημοτικό Συμβούλιο όσο και στην περιοχή του Αγίου Παντελεήμονα.
Καθώς πάντα επεδίωκε να αναδείξει το πολιτικό στοιχείο σε κάθε έκφανση της ανθρώπινης ζωής, υπήρξε αυτονόητη η ανάγκη της Πορτάλιου να αναζητήσει και να συμβάλει στην οικοδόμηση της οργανωμένης πολιτικής υποστήριξης των θεωρητικών και κοινωνικών της αναζητήσεων.
Επέλεξε εξαρχής την ανανεωτική πλευρά μετά τη διάσπαση του ΚΚΕ το 1968 και διέτρεξε την παρατεταμένη κρίση της Αριστεράς μέχρι το τέλος. Συχνά και από πολύ νωρίς υπήρξε πρόσωπο αναφοράς ή πρωταγωνίστρια στους κομματικούς σταθμούς που διήλθε για να καταθέσει την προσφορά της, κατά βάση το ΚΚΕ εσωτερικού, την ΑΚΟΑ και τον ΣΥΡΙΖΑ, που δυστυχώς κάποια στιγμή γίναν όλοι σταθμοί αποβίβασης, όταν πλέον περιέρχονταν σε καθεστώς που, όπως η Πορτάλιου με κάποια ευκαιρία σημείωσε, «δεν μπορούσε ούτε να τιμήσει ούτε να σεβαστεί».
«Πατρίδα μου είναι ο κατοικημένος κόσμος της μνήμης, ατομικής και συλλογικής». Μετά την ακύρωση του μέχρι τότε εγχειρήματος ΣΥΡΙΖΑ η αποχώρησή της το φθινόπωρο του 2015, η Πορτάλιου συνέχισε να μάς «χαρίζει» μιαν ιδιαίτερη ποιητική πνοή ακολουθώντας μιαν ακόμη οδό, την οδό της ποίησης. Οι δυο ποιητικές συλλογές που εξέδωσε το 2014 και 2019, Ίχνη φωτός και Η μνήμη επιστρέφει στα χαλάσματα της ιστορίας, αποκάλυψαν μια πολυεπίπεδη προσωπικότητα, που έθεσε στη ζωή της έναν και μόνο στόχο: την ανάδειξη του πολιτικού σε κάθε έκφανση της ανθρώπινης ζωής και την αποκάλυψη της ανθρώπινης ευαισθησίας σε κάθε πολιτική χειρονομία.
Όμως η οδυνηρή αποχώρηση από την οργανωμένη πολιτική δράση πάνω στην κορύφωση μιας στρατευμένης ζωής, λειτούργησε σαν απώλεια ή μάλλον εξαφάνιση του δικού της πατρίου εδάφους, αφού κάθε περαιτέρω σύγκρουση ήταν μάταιη και οδυνηρή. Άρχισε να πλήττει τη μνήμη, ένα δια βίου ζήτημα βαθιάς ενασχόλησης για την Πορτάλιου.
Για να αντιστρέψουμε τη σκέψη της:
Πώς να παραμείνει κατοικημένη η μνήμη, συλλογικά ή ατομικά, όταν συνειδητοποιείς ότι ανεπανόρθωτα έχεις βρεθεί χωρίς πατρίδα;
Διαδρομή*
Και όπως ξεκίνησε τη ζωή της
έτσι ετελείωσε·
ο καιρός έσβησε την πιθανότητα
να περπατήσει στα κύματα.
Όμως στην κιβωτό που επιβιβάστηκε
με σπάνια είδη της ιστορίας
συνάντησε πρόσωπα
που διέσχισαν τη ζωή
με τις μυθικές προπέλες της ελευθερίας.
Φαροφύλακες στο μανιασμένο πέλαγος
σημαιοφόρους ιδεών
την ωραία τυφεκιοφόρο του Ντελακρουά
να οδηγεί τον λαό στα οδοφράγματα.
Γυναίκες με παιδιά στην εξορία
τραυματιοφορείς ηττημένων ελπίδων
οδοιπόρους στην ομίχλη των καιρών.
Αυτός είναι ο κόσμος που αγάπησε
και φεύγοντας τον ευγνωμονούσε
για το φως της ζωής της,
αυτό το φως
που η Ελένη φρόντιζε να το επιστρέφει απλόχερα
στις δικές μας ζωές.
* παράφραση του ποιήματος Διαδρομή της Ε.Π.
Απόσπασμα από το αποχαιρετιστήριο κείμενο της Συσπείρωσης Αριστερών Αρχιτεκτόνων
Φωτογραφία: Κατωμέρης Κώστας / Eurokinissi
