Βλέποντας τον πόλεμο της Μέσης Ανατολής με τα μάτια του Ζιλ Ντελέζ
«Η μηχανή πολέμου δεν διασφαλίζει πλέον την προστασία της αυτοκρατορίας, αλλά παράγει την παραμόρφωσή της», Ζιλ Ντελέζ.
Στον σύγχρονο γεωπολιτικό χάρτη, εκεί όπου οι πύραυλοι βαφτίζονται «αποτροπή» και οι επεμβάσεις «σταθεροποίηση», ο Ζιλ Ντελέζ[1] μοιάζει πιο επίκαιρος από ποτέ, αν και πιθανότατα θα γελούσε ειρωνικά με την ευκολία με την οποία τα κράτη παίζουν με έννοιες που ο ίδιος χρησιμοποίησε για να αποδομήσει την ίδια την εξουσία τους.
Ο πόλεμος μεταξύ Ιράν, Ισραήλ και ΗΠΑ δεν είναι απλώς μια σύγκρουση στρατών ή συμφερόντων, είναι μια διαρκής διαδικασία αποεδαφικοποίησης και επανεδαφοποίησης. Όχι, δεν πρόκειται για κάποιο φιλοσοφικό παιχνίδι λέξεων, πρόκειται για την ωμή πραγματικότητα, δηλαδή για το ξερίζωμα, την ανακατανομή και την επανεγκαθίδρυση ισχύος πάνω σε εδάφη, πραγματικά και συμβολικά.
Η αποεδαφικοποίηση, όπως θα έλεγε ο Ντελέζ, είναι η διάλυση των σταθερών δομών. Στις τελευταίες περιπτώσεις των πολέμων είναι κράτη που χάνουν τον έλεγχο, λαοί που μετακινούνται και σύνορα που γίνονται πιο ρευστά από ποτέ. Η Μέση Ανατολή είναι ένα διαρκές εργαστήριο αυτής της διαδικασίας, και αυτό γιατί έχουμε πόλεις που μετατρέπονται σε ερείπια, κοινωνίες που αποσυντίθενται, ταυτότητες που διαλύονται κάτω από το βάρος των «στρατηγικών συμφερόντων».
Και έπειτα έρχεται η επανεδαφοποίηση. Η στιγμή που κάποιος, συνήθως ο ισχυρότερος, έρχεται να «τακτοποιήσει» το χάος. Να επιβάλει νέες γραμμές, νέες ισορροπίες, νέα αφηγήματα. Μόνο που αυτή η νέα «τάξη» δεν είναι ποτέ ουδέτερη, είναι το αποτύπωμα της δύναμης. Οι ΗΠΑ μιλούν για ασφάλεια, το Ισραήλ για επιβίωση, το Ιράν για αντίσταση. Όλοι, όμως, στην ουσία διεκδικούν το ίδιο πράγμα, δηλαδή το δικαίωμα να ορίσουν ποιος ανήκει πού.
Η ειρωνεία είναι ότι η εδαφική επικράτεια, που κάποτε θεωρούνταν το θεμέλιο της εθνικής κυριαρχίας, έχει πλέον καταστεί ένα ευέλικτο εργαλείο. Δεν χρειάζεται καν να καταλάβεις πλήρως ένα έδαφος για να το ελέγξεις, αρκεί να ελέγχεις τον εναέριο χώρο, τις ροές πληροφοριών, τις οικονομικές κυρώσεις. Εξάλλου η επικράτεια γίνεται δίκτυο, και το δίκτυο, όπως θα έλεγε και ο Ντελέζ, δεν έχει κέντρο ή μάλλον έχει πολλά, προσωρινά και ανταγωνιστικά κέντρα.
Κάπου εδώ, όμως, εμφανίζεται το πιο άβολο ερώτημα που μας λέει, και με τους λαούς τι γίνεται; Γιατί ενώ οι κυβερνήσεις παίζουν σκάκι με εδάφη, οι άνθρωποι βιώνουν την αποεδαφικοποίηση ως απώλεια σπιτιού, ταυτότητας, μέλλοντος, που σημαίνει ότι κάποιος άλλος αποφασίζει για σένα. Και επίσης θα λέγαμε ότι αλλάζει μόνο ο κυρίαρχος, όχι η μοίρα.
Ας μην γελιόμαστε, ο λόγος περί «ασφάλειας» και «σταθερότητας» είναι το σύγχρονο ευφημιστικό λεξιλόγιο της κυριαρχίας. Κάθε βόμβα που πέφτει συνοδεύεται από μια αφήγηση που προσπαθεί να την εξηγήσει, και κάθε στρατιωτική κίνηση βαφτίζεται αναγκαία, αλλά και κάθε νέα γραμμή στον χάρτη παρουσιάζεται ως φυσική εξέλιξη.
Και μέσα σε αυτό το θέατρο ισχύος, η υποκρισία περισσεύει γιατί οι ίδιοι που διαλύουν χώρες, μιλούν για διεθνές δίκαιο, οι ίδιοι που μετακινούν σύνορα, καταγγέλλουν «παραβιάσεις». Η αποεδαφικοποίηση γίνεται εργαλείο και η επανεδαφοποίηση άλλοθι, δηλαδή ένα αέναο παιχνίδι όπου οι λαοί πληρώνουν τον λογαριασμό χωρίς ποτέ να ερωτηθούν.
Ο Ντελέζ αν ζούσε σήμερα, δεν θα μας έδινε εύκολες απαντήσεις, θα μας προειδοποιούσε, όμως, να μην εμπιστευόμαστε τις «σταθερές». Να βλέπουμε τις ρωγμές, τις ροές, τις μετατοπίσεις. Και κυρίως, να κατανοήσουμε ότι η εξουσία δεν καταλαμβάνει απλώς εδάφη αλλά τα παράγει.
Ίσως, τελικά, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι ποιος θα επικρατήσει σε αυτό το γεωπολιτικό τρίγωνο, αλλά πόσες φορές μπορεί ένας λαός να αποεδαφικοποιηθεί. Και πόσες «επανατοποθετήσεις» αντέχει η ιστορία.
Σε έναν κόσμο όπου τα σύνορα μετακινούνται πιο εύκολα από τις ευθύνες, η φιλοσοφία του Ντελέζ δεν είναι απλώς χρήσιμη, είναι ενοχλητικά αποκαλυπτική.
καθηγητής Πολιτικής και Κοινωνικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και Διεθνών Δημοσίων Σχέσεων του Πανεπιστημίου Federiciana της Ρώμης.
Σημείωση:
1. Ο Ζιλ Ντελέζ (1925-1995) υπήρξε κορυφαίος γάλλος φιλόσοφος, ακαδημαϊκός και συγγραφέας του 20ού αιώνα, ανήσυχο και ριζοσπαστικό πνεύμα που προσδιόρισε σε πολλά τη σύγχρονη κουλτούρα μας. Αναφορικά για τον πόλεμο οι απόψεις του περιλαμβάνονται στο βιβλίο του «Sur l’appareil d’ État et la machine de guerre».
Φωτογραφία: Lightcamact / Pexels
