Του Νίκου Σερβετά
Φέτος το Νόμπελ Ειρήνης 2009 (Μπαράκ Ομπάμα) βομβάρδισε στο Αφγανιστάν, το Νόμπελ Ειρήνης 1999 (Γιατροί χωρίς σύνορα). Παλαιότερα προκαλούσε «ελαφρύ μειδίαμα» η βράβευση του τότε υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ, Χένρι Κίσινγκερ, με το ίδιο βραβείο ή η απονομή το 1953 του Νόμπελ Λογοτεχνίας στον Ουίνστον Τσόρτσιλ. Αλλά αυτές οι βραβεύσεις δεν είναι οι μόνες εξαιρέσεις που επιβεβαιώνουν τον κανόνα ότι τα βραβεία, που θεσμοθέτησε πριν από 114 χρόνια ο Άλφρεντ Νόμπελ, χαίρουν κύρους και εκτίμησης σε όλες τις χώρες του πλανήτη.
Κάθε χρόνο αυτό τον μήνα ανακοινώνονται τα Νόμπελ και το μεγαλύτερο ενδιαφέρον για την διεθνή κοινή γνώμη έχουν τα βραβεία Λογοτεχνίας και Ειρήνης, κυρίως επειδή δεν απαιτούνται ιδιαίτερες γνώσης για την κατανόηση του σκεπτικού της απονομής. Τα δημοσιεύματα που ακολουθούν, συνήθως εξυμνούν το έργο του λογοτέχνη, εκφράζουν επιφυλάξεις για το Νόμπελ Ειρήνης, αντιδρούν για το Νόμπελ Οικονομικών και προσπαθούν να εξηγήσουν τα Νόμπελ Φυσικής, Χημείας και Ιατρικής.
Με δεδομένο ότι τα βραβεία τα συνοδεύει ένα μεγάλο χρηματικό ποσό, περίπου ένα εκατομμύριο δολάρια, δεν αφαιρούνται ποτέ και για να γίνει ένσταση κατά της βράβευσης θα πρέπει να περάσουν τουλάχιστον 50 χρόνια, τα Νόμπελ είναι πολύ δημοφιλή, γεγονός που με τη σειρά του τους προσέδωσε το κύρος που έχουν σήμερα σε όλο τον κόσμο, απ’ όλες τις κοινωνικές ομάδες. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι από τους περίπου 550 βραβευθέντες όλα αυτά τα χρόνια μόνο ο γάλλος διανοούμενος Σαν Πολ Σαρτρ και ο Βιετναμέζος πολιτικός Λε Ντοκ αρνήθηκαν να το παραλάβουν. Και μπορεί η ζωή απλών ανθρώπων να μην βελτιώθηκε, για παράδειγμα, με τα ποιήματα του Ιάπωνα Κεζναμπούρο Όε, ούτε να επηρεαστεί η αισθητική στο λόγο και την τέχνη, δεν συμβαίνει όμως το ίδιο για τρεις περιπτώσεις όπου ο χρόνος και η εξέλιξη των επιστημών δείχνουν τα φοβερά λάθη του παρελθόντος.
Άνθρωποι της εποχής τους
Το 1949 βραβεύτηκε με Νόμπελ Ιατρικής ο πορτογάλος ευγενής, διπλωμάτης καριέρας και νευροχειρούργος Αντόνιο Εγκάς Μονίζ, «για την ανακάλυψη του στη θεραπευτική αξία της λοβοτομής για ορισμένες ψυχώσεις». Η ανακάλυψη του την οποία είχε στηρίξει με έρευνα που έκανε σε δύο (2) πιθήκους και η βράβευση που ακολούθησε στοίχισε τη ζωή τουλάχιστον 3.000 ανθρώπων στη Σουηδία, πάνω από 40.000 στις ΗΠΑ και ποιος ξέρει πόσων άλλων σ’ ολόκληρη τη γη. Το θέμα είναι ότι κανένας δεν μπόρεσε να πει σ’ αυτούς τους ανθρώπους «συγγνώμη κάναμε λάθος»
Μία ακόμα βράβευση που πάρθηκε χωρίς τα μέλη της επιτροπής να έχουν όλα τα στοιχεία τα οποία απαιτούνται σε ανάλογες περιπτώσεις, ήταν αυτή του Πόλ Μίλερ το 1948 για την ανακάλυψη του DDT, τα βασικά συστατικά του οποίου όμως είχαν αρχίσει να χρησιμοποιούνται πολλά χρόνια νωρίτερα. Χρειάστηκε να περάσουν χρόνια για να καταλάβουν οι επιστήμονες ότι η συνεχής χρήση του, όχι μόνο δεν «καταστρέφει τα βλαβερά έντομα και προστατεύει από τον τύφο και τη μαλάρια» αλλά θωρακίζει τα έντομα, επικάθεται στο δέρμα των υπόλοιπων ζώων, μπαίνει στη βιολογική αλυσίδα, σκοτώνει τα ψάρια, έχει καταστροφικές συνέπειες στο νευρικό σύστημα του ανθρώπου … και οι έρευνες συνεχίζονται.
Σε αυτές τις δύο περιπτώσεις το μόνο που μπορεί να βρει κάποιος ως αιτιολογία είναι ότι «οι επιστήμονες είναι άνθρωποι της εποχής τους» και ότι «τα δεδομένα σήμερα είναι διαφορετικά». Δεν ισχύει όμως το ίδιο και για τον γερμανό Φριτζ Χάμπερ ο οποίος από υδρογόνο και άζωτο παρασκεύασε την αμμωνία, βασικό συστατικό του τεχνικού λιπάσματος. Λόγω των συνθηκών της εποχής θεωρήθηκε σωτήρας της ανθρωπότητας από την πείνα. Βραβεύθηκε το 1918 με το Νόμπελ Χημείας, αλλά λίγα χρόνια αργότερα ξέχασε ότι είχε «ωφελήσει την ανθρωπότητα» έθεσε τον εαυτό του στην υπηρεσία της πατρίδας του και τροποποίησε την εφεύρεση του με αποτέλεσμα εκατομμύρια άνθρωποι να βρουν το θάνατο στα πεδία των μαχών και στους θαλάμους αερίων, από τα χημικά αέρια.
Εκτός Διαθήκης
Υπάρχει βέβαια και το Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών αλλά απ’ ότι φαίνεται σ’ αυτό, εκτός από τους άμεσα ενδιαφερόμενους, ελάχιστοι δίνουν σημασία. Εξ άλλου, μπορούν να μετρηθούν στα δάκτυλα του ενός χεριού αυτοί οι οποίοι βραβεύθηκαν επειδή παρήγαγαν έργο το οποίο «ωφέλησε την ανθρωπότητα» όπως ορίζεται στη διαθήκη του Αλφρέντ Νόμπελ. Άλλωστε, δεν είναι ένα βραβείο που θεσμοθέτησε ο ίδιος, αλλά η Τράπεζα Σουηδίας και άρχισε να απονέμεται από το 1969 και μετά.
Αν κοιτάξουμε τα τελευταία χρόνια μπορούμε να βρούμε δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα, ένα για τους επικριτές και ένα για τους υποστηρικτές του. Το 1997 το βραβείο απενεμήθη στους Αμερικανούς Ρόμπερτ Μέρτον και Μάιρον Σούλς οι οποίοι, μαζί με τον Φίσερ Μπλάκ ο οποίος είχε πεθάνει λίγο νωρίτερα, επεξεργάστηκαν και παρουσίασαν ένα νέο μοντέλο αξιολόγησης των λεγόμενων παραγώγων των χρηματιστηριακών αγορών. Σύμφωνα με την επιτροπή η μέθοδος τους «συμβάλει στην δημιουργία νέων οικονομικών αξιών και διευκολύνει στην επίτευξη αποτελεσματικότερης διαχείρισης των χρηματιστηριακών κινδύνων».
Πολλοί ήταν εκείνοι που προσπάθησαν να βρουν γιατί οι κύριοι αυτοί «ωφέλησαν την ανθρωπότητα», αλλά μάλλον κανένας δεν τα κατάφερε. Απόδειξη ότι η εταιρεία που συνέστησαν οι δύο οικονομολόγοι – προφανώς για να εκμεταλλευτούν τις γνώσεις τους και το κύρος που τους έδινε πλέον το βραβείο – χρεοκόπησε.
Την αμέσως επόμενη χρονιά η βράβευση του ινδού καθηγητή, Αμάρθια Σεν, για «τη συμβολή του στις οικονομικές αναλύσεις που αφορούν το κράτος πρόνοιας» μπορεί να θεωρηθεί μοναδική περίπτωση για το Νόμπελ των Οικονομικών που η βράβευση ήταν μέσα στο πνεύμα της διαθήκης του Άλφρεντ Νόμπελ, τουλάχιστον όπως αυτό γίνεται αντιληπτό από το ευρύ κοινό και όχι από «τους οικονομικούς και χρηματιστηριακούς παράγοντες»
«Οι μελέτες του συνδυάζουν τις γνώσεις του στα οικονομικά με την φιλοσοφία και τις πολιτικές επιστήμες και όχι με αυτό που σήμερα αποκαλείται «οικονομία της αγοράς»» δήλωσε μετά την ανακοίνωση της βράβευσης, ο καθηγητής κοινωνιολογίας του πανεπιστημίου της Στοκχόλμης, Ρόμπερτ Έρικσον, δίνοντας όλες τις διαστάσεις της βράβευσης.
Έλληνες υποψήφιοι
Εκτός από τη βράβευση με Νόμπελ Λογοτεχνίας του Γιώργου Σεφέρη το 1963 και του Οδυσσέα Ελύτη το 1979, αρκετές φορές συζητήθηκαν ελληνικά ονόματα στη Στοκχόλμη. Ιδιαίτερη κινητικότητα είχε παρουσιαστεί πριν από μερικά χρόνια στην πρωτεύουσα της Σουηδίας, από ορισμένους Έλληνες οι οποίοι προσπάθησαν να προωθήσουν την υποψηφιότητα ενός συμπατριώτη μας λογοτέχνη, ενώ όπως διαδίδεται στον πολύ μακρύ κατάλογο των υποψηφίων υπάρχει ήδη ένα ακόμα Ελληνικό όνομα.
Η κατάσταση αυτή δεν παρουσιάζεται για πρώτη φορά καθώς σύμφωνα με στοιχεία που έχουν δει αρκετές φορές το φως της δημοσιότητας και βασίζονται σε έκθεση του Πανεπιστημίου του Γκέτεμποργκ και στο βιβλίο του Γιάννη Γουδέλη «Οι νομπελίστες της λογοτεχνίας» – ο Νίκος Καζατζάκης ήταν τουλάχιστον δύο φορές υποψήφιος για το Νόμπελ λογοτεχνίας, αλλά δεν του δόθηκε λόγω μεσολάβησης πολιτικών παραγόντων, ενώ η μεσολάβηση παραγόντων στέρησε το βραβείο και από τους Κωστή Παλαμά και Άγγελο Σικελιανό. Ειδικά για το 1951 αναφέρεται ότι το βραβείο επρόκειτο να μοιραστούν ο Νίκος Καζατζάκης και ο Αγγελος Σικελιανός και η γραμματεία της Σουηδικής Ακαδημίας έψαχνε να βρει γραφομηχανή με ελληνικά στοιχεία για να ετοιμάσει το δίπλωμα που συνοδεύει το βραβείο. Αλλά τις παραμονές καταφθάνει τηλεγράφημα με στόχο να εμποδιστεί μια τέτοια επικίνδυνη βράβευση. Η τότε κυβέρνηση τηλεγραφούσε στη Σουηδική Ακαδημία: «Εθνική ανάγκη, όπως βραβείον δοθή Δροσίνην ή Ξενόπουλον». Και πάλι όπως πιστεύει ο Ι. Γουδέλης «αν ο Νίκος Καζατζάκης δεν υπέκυπτε στη λευχαιμία το 1957, ήταν βέβαιον πως εκείνη ακριβώς τη χρονιά, με τη θριαμβευτική επιτυχία που σημείωσε η αγγλική μετάφραση της «Οδύσσειας» του, θα κέρδιζε τον φοίνικα του Αλφρέδου Νομπέλ».
Πολλοί θα θυμούνται ότι την άνοιξη του 1999 μία ομάδα ενθουσιωδών – και όχι μόνο – συμπατριωτών μας πήρε την πρωτοβουλία να προτείνει στη Νορβηγική Επιτροπή, να δοθεί το Νόμπελ Ειρήνης στον Μίκη Θεοδωράκη. Αλλά ο υπέρμετρος μεσογειακός ενθουσιασμός και η δημοσιότητα που δόθηκε στο θέμα δεν επέτρεψαν στους ανθρώπους αυτούς να δουν ότι οι ενέργειες τους ήταν ακριβώς αντίθετες από το πνεύμα της Νορβηγικής Επιτροπής που απονέμει τα Νόμπελ Ειρήνης. Άλλωστε, στο σχετικό άρθρο, το οποίο θα έπρεπε να γνωρίζουν οι συμπατριώτες μας, αναφέρετε ξεκάθαρα: «Η επιτροπή δεν δημοσιοποιεί τα ονόματα των υποψηφίων. Σε ορισμένες περιπτώσεις όμως το κάνουν γνωστό εκείνοι που έχουν υποβάλει τις προτάσεις και μερικές φορές αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την δημιουργία εκστρατείας υπέρ του υποψηφίου. Αυτό ελάχιστα μπορεί να επηρεάσει την άποψη της επιτροπής και μπορεί να λειτουργήσει με αντίθετα αποτελέσματα.» Με λίγα λόγια, αν το όνομα του Μίκη Θεοδωράκη υπήρχε στον κατάλογο των υποψηφιοτήτων, μπορεί και να ακυρώθηκε λόγω κακών χειρισμών.
