Σάρα Ουότερς “Οι ενοικιαστές” (μτφ. Χριστιάννα Ελ. Σακελλαροπούλου, εκδ. Λιβάνη, 2015)
Λονδίνο, 1922. Η χώρα, η πόλη, οι άνθρωποι, ουσιαστικά ζουν ακόμα στα απόνερα του Μεγάλου Πολέμου, προσπαθώντας να ξαναβρούν το βήμα τους μετά από τη φρίκη. Πολλοί άνδρες είναι απόντες, νεκροί στον πόλεμο, υπάρχουν μόνο ως ονόματα και ανάμνηση. Άνεργοι βετεράνοι κυκλοφορούν με ταμπέλες στην πλάτη («Πρόθυμος να δουλέψω σκληρά! Θα με προσλάβετε;»), ενώ η ψήφος των γυναικών εξακολουθεί να αποτελεί αμφιλεγόμενο θέμα συζήτησης ή και διαμάχης (οι γυναίκες στην Αγγλία κέρδισαν –μερικώς– το δικαίωμα ψήφου στις βουλευτικές εκλογές μόλις το 1918): «Εγώ ήμουν εξαρχής αντίθετη στο να πάνε στον αναθεματισμένο πόλεμο! Αλλά να κατηγορούν τις γυναίκες… αυτό είναι παράλογο! Δηλαδή, τι κερδίσαμε εμείς, πέρα από ένα δικαίωμα ψήφου που οι μισές από εμάς δεν μπορούν καν να ασκήσουν;» λέει κάποια στιγμή η πρωταγωνίστρια.
Η αγγλική κοινωνία ζει μια μετάβαση, μια γενικευμένη κοινωνική αναστάτωση, όπου παλιοί και παγιωμένοι ταξικοί φραγμοί θολώνουν ή γκρεμίζονται, καθώς αναδύεται μια νέα κοινωνική συνθήκη. Έτσι, η χήρα κυρία Ρέι και η κόρη της Φράνσις, ιδιοκτήτριες ενός αριστοκρατικού σπιτιού στο νότιο Λονδίνο, δεν μπορούν να το συντηρήσουν πλέον, έχουν διώξει όλο το υπηρετικό προσωπικό και αναγκάζονται να πάρουν νοικάρηδες, τους οποίους θα πρέπει πρακτικά να υπηρετούν. Οι νοικάρηδες είναι ένα νεαρό ζευγάρι, ο Λεν και η Λίλιαν Μπάρμπερ· το νεαρό, ταξικά κατώτερο, αντρόγυνο «θα έστηνε το δικό του χυδαίο σπιτικό ανάμεσά τους» και «η σκέψη και μόνο προκάλεσε ένα κύμα πανικού» στη Φράνσις. Όταν η Φράνσις και η Λίλιαν αρχίζουν να έρχονται πιο κοντά, η μητέρα της Φράνσις αντιδρά: «σίγουρα θα έχει και η κυρία Μπάρμπερ τις φίλες της. Φίλες της δικής της τάξης».
Οι ταξικές αναταράξεις και ανατροπές που συντελούνται στην κοινωνία αντανακλώνται και στις προσωπικές τροχιές των δύο νεαρών γυναικών. Στην επαφή τους, δύο διαφορετικού είδους καταπιέσεις και δύο διαφορετικού είδους ελευθερίες έρχονται να συναντηθούν: η μικροαστή Λίλιαν κινείται έξω από τους παρωχημένους άκαμπτους κώδικες της «κοινωνικής ευπρέπειας», όπως την εννοούν η Φράνσις και η μητέρα της, αλλά ζει μέσα στα ασφυκτικά δεσμά του γάμου, ενώ η ανύπαντρη Φράνσις, κυνηγημένη μεν από αυτούς τους κανόνες που αργοπεθαίνουν, έχει εντούτοις σπάσει και στο παρελθόν τούς κοινωνικούς σεξουαλικούς κανόνες και το συντηρητισμό τους.
Κοινωνική ευπρέπεια και «παρεκτροπές»
Καθώς οι δύο γυναίκες έρχονται όλο και πιο κοντά, μια εξαιρετικά λεπτή ισορροπία αναπτύσσεται μεταξύ τους. Η προσέγγιση είναι υπόγεια, αργή· τα αγγίγματα τυχαία, φευγαλέα, ενοχικά («όταν τα χέρια τους αγγίχτηκαν τυχαία, τινάχτηκαν και οι δύο πίσω. Το κλίμα ανάμεσά τους είχε χαλάσει»).
Σιγά-σιγά η ερωτική σχέση αρχίζει να παίρνει σάρκα και οστά, γεμάτη δισταγμούς και φόβους, καθώς η μία γυναίκα ανιχνεύει την άλλη και καθώς η κοινωνία παρακολουθεί με άγρυπνο μάτι για τέτοιου είδους «παρεκτροπές». Οι χώροι, οι ρωγμές, οι χαραμάδες όπου μπορούν να κινηθούν και να ζήσουν αυτό που νιώθουν είναι ελάχιστες. Το κλίμα είναι ηλεκτρισμένο, η αμηχανία διάχυτη. Οι κοινωνικές απαγορεύσεις έχουν εσωτερικευθεί ως εμπεδωμένες ενοχές. Ωστόσο, τίποτε από όλα αυτά δεν θα σταθεί ικανό να τις εμποδίσει, καθώς ο έρωτας ανάμεσά τους γίνεται ανεξέλεγκτος.
Όμως, ένα τραγικό γεγονός έρχεται να ανατρέψει την κανονικότητα και να βάλει τις δύο γυναίκες σε μια φοβερή περιπέτεια, που οδηγεί σε μια απομάκρυνση και ένα χάσμα (οριστικό άραγε;) ανάμεσά τους, αφήνοντας, παρ’ όλα αυτά, μια αίσθηση ανοιχτής έκβασης στο τέλος του βιβλίου.
Σεξουαλικότητα και ταξική συνείδηση
Η Σάρα Ουότερς θεωρείται από τις βασικές εκπροσώπους της στρατευμένης γκέι λογοτεχνίας, κάτι όμως που ίσως δεν απεικονίζει όλο το φάσμα των θεμάτων που την ενδιαφέρει να θίγει. Σε συνέντευξή της στη Μικέλα Χαρτουλάρη, τον Ιούνιο του 2011, η Ουότερς λέει: «Το λεσβιακό στοιχείο δεν εμφανίζεται ποτέ ως “πρόβλημα” στα βιβλία μου, ούτε το αντιμετωπίζω ρομαντικά. Το βιώνω και το παρουσιάζω ως κάτι το φυσιολογικό. Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι η εσωτερική ζωή των χαρακτήρων μου, το πώς αυτή διαμορφώνεται μέσα από τη διασταύρωση της σεξουαλικότητας με την ταξική συνείδηση».
Στους Ενοικιαστές, η Ουότερς επανέρχεται, λοιπόν, σε αυτούς τους βασικούς άξονες της λογοτεχνίας της, τοποθετώντας τη συγκεκριμένη ιστορία σε μια εποχή με την οποία δεν έχει ασχοληθεί ξανά (τη δεκαετία του 1920). Για άλλη μια φορά αποτυπώνει με εξαιρετικό τρόπο τη βασανιστική και απολαυστική διαδικασία μιας προσέγγισης έξω από τους κανόνες, καθώς και τις δύσβατες ψυχολογικές και συναισθηματικές διαδρομές των πρωταγωνιστριών της που έρχονται αντιμέτωπες με διλήμματα που αρχικά μοιάζουν να τις υπερβαίνουν, έτσι όπως ζουν περικυκλωμένες από την άγρυπνη κοινωνία και τις ενοχές που ενεδρεύουν.
Ίσως η μεγάλη έκταση του τελευταίου μέρους του βιβλίου, που έχει έντονα τα στοιχεία του μελοδράματος και του δικαστικού δράματος, διαταράσσει κάπως την υπόγεια ισορροπία του κειμένου, που άλλες φορές πάλλεται από την ένταση που αναπτύσσεται ανάμεσα στις δύο γυναίκες τις στιγμές της «απαγορευμένης» προσέγγισης.
Κώστας Αθανασίου
