Η νίκη είχε παγκόσμια εμβέλεια, αυτή της απελευθέρωσης
Ο επετειακός εορτασμός της συμπλήρωσης 70 χρόνων από το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου φέρει ένα βαρύτατο συμβολικό φορτίο. Μας καλεί να στρέψουμε το βλέμμα όχι μόνο στην ίδια την ιστορία μας, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο τη διαχειριζόμαστε. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος σηματοδότησε το τέλος του 19ου αιώνα. Σηματοδότησε, ακόμα, τον επαναπροσδιορισμό της Ευρώπης, και κατά συνέπεια του κόσμου, σ’ ένα σύμπαν με κυρίαρχη τη βιομηχανοποιημένη βία, όπως και τη σταδιακή κατάργηση της διάκρισης μεταξύ πολιτών και στρατιωτικών. Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος ήταν εκείνος που συνεισέφερε στον εμπλουτισμό της φαντασίας μας καθώς και των πολιτικών μας αναφορών. Υπήρξε η πρώτη πολεμική σύρραξη, κατά τη διάρκεια της οποίας η ιδεολογία επισκίασε βήμα προς βήμα την ορθολογική σκέψη.
Του Ζακ Σαπίρ
Είναι αδύνατον να εμβαθύνει κανείς στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, αν δεν προσεγγίσει πρώτα απ’ όλα τις συμφωνίες του Μονάχου και, ιδιαίτερα, το γεγονός ότι οι Γαλλο-Βρετανοί διαχώρισαν τη θέση τους από τους Ρώσους όταν ήρθε η ώρα να υπογράψουν συνθήκες με τον Χίτλερ[1]. Θα μπορούσε κανείς να συζητά επί μακρόν εάν η Γαλλία και η Μεγάλη Βρετανία είχαν όντως ανάγκη απ’ αυτές τις συνθήκες. Σήμερα είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε σε όλο το εύρος της τη μπλόφα του Χίτλερ όταν ισχυριζόταν ότι η αεροπορία του βρισκόταν σε πλήρη ετοιμότητα, αν και η υλικοτεχνική υποδομή της ήταν πράγματι πολύ πιο σύγχρονη απ’ ότι των Βρετανών ή των Γάλλων. Εξάλλου, ο απολογισμός των στρατιωτικών γυμνασίων στις αρχές Σεπτεμβρίου 1938 είχε να επιδείξει ένα απίστευτα μεγάλο ποσοστό ατυχημάτων. Ούτε και πρέπει να παραγνωρίζεται η βοήθεια που η Σοβιετική Ένωση ήταν έτοιμη να παράσχει, ιδιαίτερα με την προμήθεια σύγχρονων αεροσκαφών (I-16) στη Γαλλία. Τέλος, η στρατιά της Τσεχοσλοβακίας ήταν κάθε άλλο παρά αμελητέα. Στο σημείο αυτό πρέπει να σημειώσουμε πως, τον Μάιο του 1940, δύο γερμανικές μεραρχίες τεθωρακισμένων είχαν επανδρωθεί με τσέχικα άρματα μάχης. Ωστόσο, η σημασία αυτών των συμφωνιών έγκειται στο γεγονός ότι έπεισαν τον Στάλιν, η καχυποψία του οποίου είχε αφυπνισθεί φθάνοντας, μάλιστα, σε επίπεδο παράνοιας, ότι οι Γάλλοι και οι Βρετανοί δεν ήθελαν πόλεμο με τον Χίτλερ. Στη Μεγάλη Βρετανία, ο μόνος που είχε μιλήσει έξω από τα δόντια, με λόγια προφητικά, για τον επερχόμενο πόλεμο ήταν ο Ουίνστον Τσόρτσιλ[2].
Τη βεβαιότητα για την ορθότητα του συλλογισμού του αντλούσε από τη συνθήκη μεταξύ Γερμανίας και Πολωνίας (που επωφελήθηκε από τη συνθήκη του Μονάχου για να οικειοποιηθεί ένα τμήμα τσεχοσλοβακικού εδάφους), η οποία επέφερε το 1939 τον διαμελισμό του εναπομείναντος εδάφους της Τσεχοσλοβακίας. Στο σημείο αυτό, πρέπει να υπογραμμίσουμε την ηλιθιότητα (και τυφλότητα) της πολωνικής κυβέρνησης. Συμμάχησε με τη Γερμανία ενώ ήταν η επόμενη στη λίστα των θυμάτων της.
Το γεγονός αυτό επιτρέπει να εξετάσουμε τη γερμανο-σοβιετική συνθήκη του Αυγούστου 1939 υπό άλλο πρίσμα. Ένα τμήμα της συνθήκης αυτής είναι απολύτως δικαιολογημένο. Όταν συνειδητοποίησε πως ούτε οι Βρετανοί ούτε οι Γάλλοι ήταν αξιόπιστοι, ο Στάλιν θέλησε να διασφαλίσει την ΕΣΣΔ από ενδεχόμενο κίνδυνο. Ένα άλλο τμήμα της, ωστόσο, στο οποίο ο Στάλιν διαπραγματεύεται εν κρυπτώ με τον Χίτλερ την προσάρτηση των χωρών της Βαλτικής και ενός τμήματος της Πολωνίας, ρίχνει νέο φως στις ιμπεριαλιστικές του επιδιώξεις. Θα ήταν όμως εσπευσμένο να συμπεράνουμε την ύπαρξη «συμμαχίας» μεταξύ Χίτλερ και Στάλιν. Κατά την είσοδό τους στην Πολωνία, στις 17 Σεπτεμβρίου 1939, τα σοβιετικά στρατεύματα είχαν διαταγή να «εξαλείψουν από προσώπου γης» τη γερμανική στρατιά σε περίπτωση που δεν αναγνώριζε τα «κατεχόμενα εδάφη» τους.
Ο Στάλιν αντιμέτωπος με τον Χίτλερ
Στην πραγματικότητα, ο Στάλιν γνώριζε πως ο πόλεμος με τη ναζιστική Γερμανία ήταν αναπόφευκτος. Το μόνο που έλπιζε ήταν να καθυστερήσει όσο γινόταν το ξέσπασμά του. Η ματαίωση του σχεδίου ναυτικού εξοπλισμού του 3ου πενταετούς προγράμματος, τον Σεπτέμβριο του 1940, και η διάθεση των αποθεμάτων χάλυβα στην κατασκευή περισσότερων αρμάτων μάχης αποδεικνύει ότι ο Στάλιν γνώριζε το αναπόφευκτο αυτής της σύγκρουσης, Ωστόσο, διέπραξε το λάθος να θεωρήσει τον Χίτλερ άνθρωπο λογικό. Πεπεισμένος ότι η Γερμανία δεν θα στρεφόταν εναντίον της ΕΣΣΔ όσο διαρκούσε ο πόλεμος εναντίον της Μεγάλης Βρετανίας, ο Στάλιν, και μαζί του η σοβιετική ηγεσία, βρέθηκαν προ τετελεσμένου γεγονότος όταν, τον Ιούνιο του 1941, ο Χίτλερ αποφάσισε να τους επιτεθεί.
Δύο διαφορετικά «σενάρια πολέμου» (Kriegspiel) εκτυλίχθηκαν τον Ιανουάριο του 1941, στο Κρεμλίνο: το πρώτο από τις 2 ως τις 6 Ιανουαρίου και το δεύτερο από τις 7 ως τις 14 Ιανουαρίου[3]. Το πρώτο ήταν ένα σενάριο αμυντικό, σύμφωνα με το οποίο οι σοβιετικές δυνάμεις τελούσαν υπό την ηγεσία του στρατάρχη Παβλόφ και οι γερμανικές (ή «γαλάζιες», κατά τη σοβιετική ορολογία) δυνάμεις υπό τον στρατηγό Γκ. Κ. Ζούκοφ. Σύμφωνα με αυτό, οι σοβιετικές δυνάμεις περικυκλώθηκαν και απωθήθηκαν ταχύτατα προς τα ανατολικά. Οι χάρτες αυτού του πρώτου «σεναρίου» παρουσιάζουν ενδιαφέρον γιατί προσομοιάζουν πολύ με την τακτική που ακολουθήθηκε στην πραγματικότητα από τις γερμανικές δυνάμεις. Ας σημειωθεί εδώ πως, αν ο Στάλιν έδινε πράγματι πίστη στον λόγο του Χίτλερ, το «σενάριο» αυτό, που εκτυλίχθηκε κατά διαταγή του και με την παρουσία του στο Κρεμλίνο, θα ήταν εντελώς περιττό. Στόχος του δεύτερου «σεναρίου» ήταν να ελέγξει το ενδεχόμενο αντεπίθεσης, κι έβαζε τους αντιπάλους της προηγούμενης μέρας ν’ αλλάξουν θέσεις. Ο Ζούκοφ, επικεφαλής των σοβιετικών δυνάμεων αυτή τη φορά, όχι μόνο κατάφερε να σταματήσει τη γερμανική προέλαση, αλλά ηγήθηκε μιας αντεπίθεσης που απώθησε τους Γερμανούς ως τα πρόθυρα της Ρουμανίας και της Ουγγαρίας.
Ένα τρίτο «σενάριο», λιγότερο γνωστό σ’ εμάς από τα προηγούμενα, εκτυλίχθηκε και πάλι στο Κρεμλίνο, στις αρχές Φεβρουαρίου 1941. Σκοπός του ήταν να αντιμετωπίσει το ενδεχόμενο μιας γερμανικής επίθεσης, που θα εξαπολυόταν από την περιοχή του Μπομπρουίσκ προς το Σμολένσκ και την υψίστης σημασίας «χερσαία γέφυρα» ανάμεσα στον Ντβίνα και τον Ντνιέπρ, που ελέγχει την πρόσβαση προς Μόσχα. Αυτό και μόνο μας κάνει να πιστεύουμε πως ο Στάλιν είχε καταλήξει στην ιδέα ότι οι γερμανικές δυνάμεις θα επιχειρούσαν να διεισδύσουν όσο βαθύτερα γινόταν στα εδάφη της ΕΣΣΔ. Σύμφωνα μ’ αυτό το «σενάριο», ο Ζούκοφ εφάρμοζε μια κλιμακούμενη άμυνα για να θέσει καταρχήν εκτός μάχης τις γερμανικές δυνάμεις τεθωρακισμένων, και έπειτα εξαπέλυε αντεπίθεση από τις δύο πλευρές. Η εκδοχή αυτή εφαρμόστηκε στην πραγματικότητα στο Κουρσκ, τον Ιούλιο του 1943. Το «σενάριο» αυτό καταδείκνυε τα πλεονεκτήματα που παρουσίαζε η μάχη αναχαίτισης, ακολουθούμενη από αντεπίθεση, έναντι μιας απροειδοποίητης αντεπίθεσης. Αποτελεί απόδειξη πως, τη συγκεκριμένη ημερομηνία, η επίθεση από μέρους των Γερμανών αποτελούσε αναμφίβολα το πιθανότερο ενδεχόμενο.
Ο Στάλιν, ωστόσο, παρέμενε πεπεισμένος πως ο πόλεμος αυτός δεν επρόκειτο να ξεσπάσει πριν από το 1942-1943. Εδώ έγκειται το λάθος του. Πράγμα που, μες στην ατμόσφαιρα τρόμου και καχυποψίας που βασίλευε στο Κρεμλίνο, ήταν αρκετό για να υποτιμηθούν οι πληροφορίες περί προπαρασκευής των Γερμανών, που έφθαναν ήδη από τον Μάρτιο-Απρίλιο του 1941. Να σημειώσουμε πως ο Κόκκινος Στρατός βρισκόταν εν μέσω αυτού που ο αμερικανός ειδικός σε θέματα στρατιωτικής ιστορίας Ντέιβιντ Γκλαντζ ονόμασε «κρίση θεσμών»[4], στην οποία ήρθε να προστεθεί και η έλλειψη επικοινωνίας με τα προκεχωρημένα κλιμάκια. Αυτός ήταν, στην πραγματικότητα, ένας από τους κυριότερους λόγους της σύγχυσης που κυριάρχησε κατά τις πρώτες μέρες της επίθεσης στη Μόσχα.
Ακόμα, τον Απρίλιο και τον Μάιο του 1941, ο Στάλιν ενέκρινε όλες τις απαιτήσεις του Ζούκοφ, αποφεύγοντας όμως να θέσει σε επιφυλακή τις συνοριακές περιφέρειες, από φόβο μήπως οι Γερμανοί το εκλάβουν ως «πρόκληση». Η φράση «Άρχισε!», με την οποία ο Βασιλέφσκι ξύπνησε τον Ζούκοφ το πρωινό της 22ας Ιουνίου, αποδεικνύει πως οι επικεφαλής της Στρατιάς ήξεραν πολύ καλά τι είχαν να αντιμετωπίσουν.
Οι τρεις πόλεμοι του Χίτλερ
Πρέπει ακόμη να υπενθυμίσουμε πως, σ’ αυτή τη σύρραξη, αν την απομονώσουμε από τις συγκρούσεις που έλαβαν χώρα στην Κίνα και τον Ειρηνικό, έρχονταν να προστεθούν τρεις παράλληλες πολεμικές αναμετρήσεις. Αυτή ακριβώς η αλληλεπικάλυψη προσδίδει στη σύγκρουση που εξετάζουμε τη βαθύτερη σημασία της.
Ο πρώτος πόλεμος αφορά στην επικυριαρχία της Ευρώπης. Επιτιθέμενος στην Πολωνία, για να στραφεί κατόπιν εναντίον της Μεγάλης Βρετανίας και της Γαλλίας, ο Χίτλερ ξαναπιάνει με τη σειρά του το νήμα από τον Γουλιέλμο τον Β’ και το όνειρο της αυτοκρατορικής Γερμανίας. Ωστόσο, στους κόλπους αυτού του πολέμου, πίσω από τις περιορισμένες ακόμη φρικαλεότητες που διέπραττε ο γερμανικός στρατός στην Πολωνία, αλλά και στη βόρεια Γαλλία, όπου στρατιώτες από τη Βρετανία και πεζικάριοι από τις γαλλικές αποικίες εκτελέστηκαν με συνοπτικές διαδικασίες, μαίνεται ένας δεύτερος πόλεμος, ο πόλεμος των Ναζί. Πρέπει, επομένως, να υπενθυμίσουμε εδώ ότι οι βιαιότητες και τα εγκλήματα της γερμανικής στρατιάς ήταν έργο αποκλειστικά και μόνο των σωμάτων Ναζί, και εκδηλώθηκαν από τις πρώτες κιόλας μέρες της πολεμικής σύρραξης.
Ο δεύτερος αυτός πόλεμος ξεδιπλώνεται σε όλη του την έκταση κατά τη διάρκεια της επίθεσης εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης, το 1941. Πρόκειται για έναν πόλεμο υποδούλωσης των σλαβικών φύλων, και ιδιαίτερα – αν και όχι κατ΄ αποκλειστικότητα – του ρωσικού λαού. Η Γαλλία αναθυμάται με φρίκη και θλίψη τη σφαγή που διέπραξε στο Οραντούρ-σιρ-Γκλαν η μεραρχία Das Reich. Ωστόσο, είναι εκατοντάδες τα χωριά που μαρτύρησαν κατά την επέλαση της γερμανικής στρατιάς, και όχι μόνο των ταγμάτων SS, στη Λευκορωσία, στη Ρωσία και στην ανατολική Ουκρανία. Η αγριότητα που επέδειξαν όχι μόνο οι απλοί φαντάροι του γερμανικού στρατού στους πληθυσμούς αυτούς, αλλά και οι ίδιοι οι γερμανοί πολίτες στους εργάτες, άντρες και γυναίκες, που ξεριζώθηκαν από τον τόπο τους και έγιναν σκλάβοι στα εδάφη του Ράιχ, δεν είχε όρια. Κι αυτή η βία του πολέμου έθρεψε το αχαλίνωτο μίσος που σάρωσε σαν ανεμοστρόβιλος τον γερμανικό λαό το 1945.
Ο τρίτος πόλεμος, που εκδηλώθηκε ταυτόχρονα, αλλά απέκτησε ιδιάζουσα σημασία τη στιγμή που οι προοπτικές νίκης της Γερμανίας κατέρρευσαν σαν χάρτινος πύργος, ήταν ο πόλεμος εξόντωσης των Εβραίων. Ιδιαίτερα το κεφάλαιο που έχει γίνει γνωστό ως «Ολοκαύτωμα με σφαίρες» αποδεικνύει πως, σε σπάνιες περιπτώσεις είναι αλήθεια, στις σφαγές αυτές συμμετείχε ολόκληρος ο γερμανικός στρατός. Αλλά το «Ολοκαύτωμα με σφαίρες» φέρνει επίσης στο φως τη συμμετοχή και άλλων δυνάμεων, κυρίως ουκρανικών, στις εκατόμβες όπου έχασαν τη ζωή τους 1,3 εκατομμύρια άνθρωποι. Ωστόσο, μετά την ήττα που υπέστησαν προελαύνοντας προς τη Μόσχα, ο τρίτος πόλεμος σκλήρυνε ακόμη περισσότερο από την τυφλή μανία των Ναζί να εξολοθρεύσουν όλους τους Εβραίους στα εδάφη που βρίσκονταν υπό τον έλεγχό τους.
Ένας ιδεολογικός πόλεμος
Στην πραγματικότητα, αυτός ο τρίτος πόλεμος αποκτά για τον Χίτλερ και τους μπράβους του τις διαστάσεις του «πραγματικού» πολέμου, του μόνου που ευελπιστούν να κερδίσουν. Χρησιμεύει επίσης στο ναζιστικό καθεστώς για να συσπειρώσει γύρω του το γερμανικό λαό, αλλά και τους περιστασιακούς συμμάχους που καταφέρνει να αποκτήσει, με όχημα τα φρικαλέα εγκλήματα που έχουν διαπραχθεί. Αν ο πόλεμος υποδούλωσης των σλαβικών πληθυσμών καθιστούσε απίθανη τη συνθηκολόγηση στην Ανατολή, ο πόλεμος εξόντωσης, οι διαστάσεις του οποίου ήταν ήδη γνωστές στους Σοβιετικούς από τις αρχές του 1942 και στους Βρετανούς και τους Αμερικάνους από τα μέσα της ίδιας χρονιάς, είχε ως αποτέλεσμα τη δημιουργία μιας πρωτοφανούς όξυνσης στη Δύση. Σ’ αυτούς τους δυό πολέμους, η ναζιστική Γερμανία δεν είχε άλλη λύση από τη νίκη ή την ήττα και, ήδη από τις αρχές του 1943, ακόμη και ο ίδιος ο Χίτλερ ήταν πεπεισμένος πως δεν θα μπορούσε να επιβάλλει τη θέλησή του με στρατιωτικά μέσα.
Το μόνο που του απέμενε πια ήταν να συδαυλίζει, με διαφορετικά προσχήματα κάθε φορά, τη γιγαντιαίων διαστάσεων θανάσιμη πυρά στην οποία εξελίχθηκε η Μάχη του Βερολίνου. Μετά το Κουρσκ, καμία από τις στρατιωτικές κινήσεις που διατάχθηκαν δεν είχε νόημα από στρατηγικής πλευράς. Αναρωτιέται, μάλιστα, κανείς αν ακόμη και οι ίδιοι οι Ναζί πίστευαν στην ύπαρξη «μυστικών όπλων», που αποτελούσαν μεν τον σκληρό πυρήνα της προπαγάνδας, αλλά που η στρατηγική τους χρησιμότητα αποδείχθηκε σχεδόν ανύπαρκτη. Η αλήθεια είναι πως, αφότου διέπραξε το αδιανόητο, το ναζιστικό καθεστώς έκοψε τις γέφυρες με τον κόσμο του ορθού λόγου, της λογικής του πολέμου που είχε διατυπώσει ο Κλαούζεβιτς. Η τελευταία δεν έχει πια καμιά σημασία πέρα από την έννοια του κοινωνικού δαρβινισμού, που είναι συνυφασμένη με τη ναζιστική ιδεολογία.
Ο πόλεμος υποδούλωσης και, κυρίως, ο πόλεμος εξόντωσης άλλαξαν ολοκληρωτικά τον χαρακτήρα της δεύτερης παγκόσμιας σύρραξης. Δεν επρόκειτο πλέον για την επανάληψη, με όρους αγριότερης βίας, του ιμπεριαλιστικού πολέμου του 1914. Όταν ο σοβιετικός στρατός απελευθέρωσε το Μαϊντάνεκ[5], στα τέλη Ιουλίου 1944, ο κόσμος – έντρομος – ήρθε αντιμέτωπος με τα αποδεικτικά στοιχεία του δολοφονικού σχεδίου που είχε καταστρώσει η ναζιστική Γερμανία.
Η δίκη της Νυρεμβέργης προέκυψε απ’ αυτήν ακριβώς την ιδιομορφία του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Εισάγοντας την έννοια των «εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας» και διατρανώνοντας τον αδιαμφισβήτητο χαρακτήρα τους, θέλησε να σηματοδοτήσει τη θεμελιώδη διαφορά ανάμεσα στον Πρώτο και τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ωστόσο, ο ψυχρός πόλεμος έμελλε να σταθεί εμπόδιο στην πλήρη αποδοχή αυτής της λογικής.
Επέτειος μνήμης και πολιτική
Ο επετειακός εορτασμός της νίκης επί του ναζισμού δεν αποτελεί, επομένως, επέτειο της νίκης ενός ή περισσοτέρων κρατών επί κάποιου άλλου, αφού κι ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος δεν υπήρξε ένας πόλεμος όπως όλοι οι άλλοι. Οι διαστάσεις της νίκης εδώ είναι ολωσδιόλου διαφορετικές. Οι πόλεμοι υποδούλωσης και εξόντωσης προσέδωσαν σ’ αυτή τη νίκη μια εμβέλεια παγκόσμια, αυτή της απελευθέρωσης. Αυτό επιχείρησε να αρνηθεί η κυβέρνηση του Κιέβου με τον νόμο 2538-1, που αντιμετωπίζει με τους ίδιους όρους τους δήμιους και τα θύματά τους, πράγμα που ξεσήκωσε θύελλα διαμαρτυριών από τους ιστορικούς στα τέσσερα σημεία του πλανήτη[6]. Η νίκη αυτή, δεδομένης της σημασίας της, δεν μπορεί και δεν πρέπει να χρησιμοποιηθεί για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας.
Η Σοβιετική Ένωση υπέμεινε το πιο βαρύ φορτίο και, ως τον Νοέμβριο του 1943, κλήθηκε να αντιμετωπίσει σχεδόν το 70% των δυνάμεων του χιτλερισμού. Θα ήταν επομένως φυσικό, θα ήταν δίκαιο, πέρα από τις όποιες αντιθέσεις μεταξύ Γάλλων και Ρώσων κυβερνητικών, ο Γάλλος Πρόεδρος, ή έστω ο Πρωθυπουργός του, να είναι παρόντες στη Μόσχα για τις εκδηλώσεις της 9ης Μαΐου. Είναι θέμα τιμής και αξιοπιστίας της Δημοκρατίας.
Μετάφραση από το russeurope.hypotheses.org/3778: Βίκη Δέμου
* Ο Ζακ Σαπίρ είναι γάλλος οικονομολόγος, διευθυντής του Κέντρου Μελετών Μεθόδων Βιομηχανοποίησης (CEMI-EHESS) και διευθυντής Μελετών στη Σχολή Ανώτατων Σπουδών Κοινωνικών Επιστημών στο Παρίσι.
Σημειώσεις:
[1] Michel Winock, Nora Benkorich, La Trahison de Munich : Emmanuel Mounier et la grande débâcle des intellectuels, CNRS éditions, 2008.
[2] « Είχαν να επιλέξουν μεταξύ πολέμου και ατίμωσης. Διάλεξαν την ατίμωση. Θα έχουν πόλεμο». Hyde, Harlow A.(1988). Scraps of paper: the disarmament treaties between the world wars. σελίδα 307: Media Publishing & Marketing,
[3] B. Fulgate et L. Dvoretsky, Thunder on the Dnepr, Presidio Press, 1997, 2001.
[4] D. Glantz, Before Stalingrad: Barbarossa, Hitler’s Invasion of Russia 1941, Tempus, 2003.
[5] Jozef Karszalek, Maïdanek, histoire et réalité du camp d’extermination, Rowohlt, Hambourg, 1982
[6] http://krytyka.com/en/articles/open-letter-scholars-and-experts-ukraine-re-so-called-anti-communist-law
